Kerkdiensten tijdens de coronacrisis: regels en ontwikkelingen

Mogelijkheid tot doorgaan van kerkdiensten

Het landelijke verbod op evenementen en bijeenkomsten geldt niet voor religieuze bijeenkomsten. Bruiloften, begrafenissen, kerkdiensten en het vrijdagmiddaggebed mogen doorgaan met maximaal dertig personen. Dat meldt het ministerie van Justitie en Veiligheid. Om de verspreiding van het coronavirus te vertragen zijn bijeenkomsten en evenementen in Nederland verboden tot 1 juni.

Voor religieuze en levensbeschouwelijke bijeenkomsten geldt een uitzondering. Het betreft onder meer kerkelijke bruiloften, doopvieringen en bar mitzvahs, alsmede de wekelijkse kerkdiensten en het vrijdagmiddaggebed.

Ontwikkelingen vanaf 1 juli

Vanaf 1 juli geldt voor bijeenkomsten, waaronder kerkdiensten, geen maximaal aantal bezoekers meer, mits er onderling 1,5 meter afstand wordt bewaard. Eerder was aangekondigd dat er vanaf 1 juli maximaal honderd mensen tegelijk een kerkdienst zouden mogen bijwonen.

Kan iedereen op zondag gewoon weer naar de kerk?

Nee. Omdat er onderling 1,5 meter afstand gehouden moet worden, kunnen kerken per dienst nog steeds (veel) minder mensen toelaten dan onder normale omstandigheden.

Voordelen van de nieuwe maatregel

Kerkelijke gemeenten met een groot gebouw kunnen in principe meer dan honderd kerkgangers per dienst toelaten. Dat was in de eerdere plannen voor de periode na 1 juli nog niet mogelijk. Er kan dus meer maatwerk worden geleverd, afhankelijk van de plaatselijke situatie.

„Kijkend naar de regels van het RIVM kunnen we hier maximaal vijfhonderd mensen kwijt”, verklaarde bijvoorbeeld ouderling T. (Teunis) Bunt van de gereformeerde gemeente in Opheusden tegenover dagblad Trouw. In het kerkgebouw kunnen normaal zo’n 1900 mensen.

Voorwaarden voor kerken

Voor kerken die meer dan honderd mensen willen toelaten geldt dat de kerkgangers zich vooraf moeten registeren. Verder moet er bij de ingang van de kerk worden gecontroleerd of mensen ziekteverschijnselen hebben (de zogenoemde triage).

In de kerk moeten er vaste plekken zijn aangewezen waar de gemeenteleden mogen gaan zitten. In de gebouwen moet verder voldoende worden geventileerd. Daarnaast gelden de gebruikelijke richtlijnen van het RIVM met betrekking tot hygiëne (handen wassen, hoesten in de elleboog, papieren zakdoekjes gebruiken).

Mensen met coronagerelateerde klachten dienen thuis te blijven. Tijdens kerkdiensten moeten de gemeenteleden op 1,5 meter afstand van elkaar blijven.

Geldt dit ook voor gezinnen?

Op de vraag of gezinnen in een theater bij elkaar mogen zitten, antwoordde premier Rutte tijdens een persconferentie: „Iedereen op anderhalve meter, want dat verschil kun je niet maken.” Een woordvoerder van het ministerie van Volksgezondheid liet echter weten dat binnen een huishouden 1,5 meter afstand nooit aan de orde is geweest, dus ook hier geldt dat zij wel dichter bij elkaar mogen zitten.

Is aanmelden voor een kerkdienst verplicht?

Voor bijeenkomsten met meer dan honderd personen geldt dat registratie vooraf verplicht is. De plaatselijke kerkelijke gemeente bepaalt hoeveel mensen er in een dienst kunnen worden toegelaten. Zij regelt ook welke gemeenteleden in welke diensten welkom zijn en nodigt hen daarvoor uit, bijvoorbeeld in alfabetische volgorde. De kerkelijke gemeente weet in alle gevallen wie er in een kerkdienst kunnen worden verwacht. Kerkleden kunnen dus niet spontaan naar de kerk komen.

Praktische uitdagingen voor kerken

Het is een ingewikkelde klus voor kerkenraden en koster om per 1 juli alles in goede banen te leiden. De protocollen voor onder meer de toegang, de looproutes en het toiletbezoek zullen moeten worden aangepast.

Kritiek op grote kerkdiensten

Er is veel gedoe over kerkdiensten waar veel mensen bij aanwezig zijn. Volgens corona-regels mag dat, maar er is veel kritiek op. Veel mensen vinden het niet veilig om met zoveel mensen bij elkaar te zijn in deze corona-tijd. Ze snappen niet waarom in een kerk wel honderden mensen mogen zijn, terwijl dat op veel andere plekken verboden is.

Ook zijn ze bang dat het virus zich snel kan verspreiden door zingende kerkgangers. Volgens de kerk houdt iedereen zich goed aan de regels. Er zijn looproutes en mensen ontsmetten hun handen als ze binnenkomen. Een mondkapje dragen is niet verplicht, omdat men vindt dat je met een mondkapje niet goed kunt meezingen.

Vrijheid van godsdienst

Nederland kent vrijheid van godsdienst. Zelden heeft een kabinetsbesluit zo’n grote impact voor de kerken. ‘Zelfs tijdens de polio-uitbraken van de jaren zestig en zeventig heeft de overheid aan kerken niet zulke beperkingen opgelegd, ook al had het verbieden van kerkdiensten in sommige plaatsen toen wellicht besmettingen kunnen tegengaan’, zegt Klaas-Willem de Jong, docent kerkrecht aan de Protestantse Theologische Universiteit.

De rol van de kerkdienst

Het welkomstwoord aan het begin van een kerkdienst, dat ooit als een informeel begin bedoeld was, heeft in de loop der jaren vaak een vaste vorm gekregen en is daarmee juist weer formeel geworden. Hoewel het mensen goed doet wanneer zij welkom geheten worden, is het belangrijk om de aard van de kerkdienst te benadrukken.

Mensen komen naar de kerk om elkaar en God te ontmoeten. Wat de kerkdienst onderscheidt van allerlei andere sociale activiteiten, is dat in de kerkdienst de gelovige gemeente haar God ontmoet. Er is een ‘verticaal’ aspect in het spel: we zijn gericht op boven.

Als de dienst met een ‘welkom’ begint, waarbij de kerkenraad de gemeente begroet, is dat een ‘horizontaal’ begin. Het ‘We wensen u een gezegende dienst’ onderstreept dat nog eens. De eredienst is niet een door de kerkenraad georganiseerde activiteit die door de kerkgangers wordt afgenomen en (al dan niet) genoten. De eredienst is het antwoord van mensen die zich geroepen voelen samen te komen om te danken voor Gods genade en Hem te ontmoeten.

Als de intentie is om kerkgangers persoonlijk het gevoel te geven dat ze welkom zijn, dan kunnen zij bij binnenkomst van het gebouw door de ‘deurdienst’ welkom geheten worden en eventueel de weg gewezen. Om te benadrukken dat het niet in de eerste plaats om een sociale of consumptieve activiteit gaat - in tegenstelling tot een concert of de soos - maar om de ontmoeting van de gemeente met de Gastheer van het godshuis, is er een oude traditie in de kerk om de allereerste publiek gesproken woorden niet ‘Goedemorgen gemeente’ te laten zijn, maar ‘Onze hulp is in de naam van de Heer die hemel en aarde gemaakt heeft’.

Dat is een heel ander startschot, waarin de gemeente meteen in haar rol van geloofsgemeenschap wordt gezet en niet eerst in de watten wordt gelegd met een warm welkom. Kerkgangers kunnen er namelijk met heel verschillende gevoelens zitten, die zij liever met God alleen delen.

Mededelingen tijdens de dienst

Het is de vraag of je de kerkdienst moet beginnen met een vaste lijst aan mededelingen. Welbeschouwd heeft het iets merkwaardigs in zich om die buiten (‘voorafgaande aan’) de dienst te plaatsen. Wie voorganger, organist en koster zijn, kan eventueel via de beamer of op het liturgieblad bekendgemaakt worden. Maar de dienst aan de wereld - collectedoelen, bloemen, doordeweekse activiteiten - moet eigenlijk volop verbonden zijn met de dienst aan God. Daarom laten zij zich graag midden in de dienst aankondigen, het liefst vóór de voorbeden. Dan kan de voorganger meteen collectedoel en pastoralia meenemen in die gebeden.

Variatie in kerkelijke vieringen

In de Maranathakerk in Den Haag is het begin van de dienst gericht op verstilling en inkeer. Er klinkt geen orgelspel vooraf. Nadat predikant en ambtsdragers zijn binnengekomen, klinkt een kort woord van welkom. “Daarbij wordt het moment van het kerkelijk jaar benoemd”, vertelt ds. Mark van der Laan, “en noemen we de namen van gemeenteleden die korter of langer geleden zijn overleden, met wie we ons verbonden voelen. Elke zondag. Dat draagt ook bij aan verstilling.” Vervolgens klinkt orgelspel, waarna de kaarsen worden aangestoken onder klokgelui.

In de Martinikerk in Groningen klinkt voor aanvang van de Martinidiensten, oecumenische vieringen voor student en Stadjer, orgel- of pianospel. “Om een meditatieve sfeer te creëren”, vertelt Hans van der Veen van de stuurgroep Martinidiensten. Daarna is het een korte minuut stil. “Die stilte ‘valt’ echt in de ruimte. Iedereen komt druk binnen, vanuit een gehaast leven. De stilte markeert de overgang naar de inkeer in jezelf: je lijf en gedachten tot rust brengen, bewust dingen aan de kant leggen.” De mededelingen worden ‘op de meest logische plek’ gedaan: voor de collecte of voor de voorbeden.

tags: #mogen #kerkdiensten #nog #doorgaan