De geschiedenis van de Hervormde Kerk in Lutten is nauw verweven met de ontwikkeling van het dorp zelf. Lutten, gelegen in de gemeente Hardenberg in de provincie Overijssel, is een streekdorp dat in de negentiende eeuw is ontstaan langs het voormalige kanaal de Dedemsvaart. Aanvankelijk werd de schaarse bebouwing aangeduid als Dedemsvaart, ter onderscheiding van een ander dorp met die naam. Later kwam de naam Lutten aan de Dedemsvaart in zwang.
Lutten is van oorsprong een veenkolonie, ontstaan rond 1850. Eerder hadden zich al boeren gevestigd op een zandrug tussen de moerassen. Het land werd verdeeld in kavels, die nu deel uitmaken van Oud-Lutten. Na de aanleg van de Dedemsvaart en het afgraven van de veenlaag werd de grond geschikt voor kleinschalige landbouw. Langs het kanaal en de veenwijken verrezen boerderijtjes en woningen.
Boeren uit Groningen kochten grotere stukken grond en vanwege de intensieve aardappelteelt werd in Lutten de aardappelmeelfabriek "De Baanbreker" gesticht. De meeste inwoners waren oorspronkelijk werkzaam in de landbouw en tijdens de campagne in de aardappelmeelfabriek. Na de Tweede Wereldoorlog veranderde dit beeld door mechanisatie in de landbouw en de sluiting van de fabriek.
Ontstaan van de kerkgemeente
De eerste plannen voor een eigen kerk in Lutten werden rond 1843 gevormd. De afstand naar de kerkgemeente in Hardenberg was aanzienlijk, en ook het onderhoud van behoeftige mensen liet te wensen over. Het merendeel van de nieuwkomers bestond uit arme dagloners die werkten in de turfwinning en kanaalgraving. De arbeidsomstandigheden en de woonomstandigheden, vaak in plaggenhutten of keten, waren slecht.
In 1847 werd de eerste eigen kerk, een zogenaamde loodskerk, in gebruik genomen. Dit was een eenvoudige schuur met een hulpprediker. Uit de nieuw te stichten kerkgemeente werd een commissie gevormd die de oprichting van een eigen gemeente moest realiseren. Op 20 juni 1849 werd het besluit tot het stichten van een eigen gemeente genomen.
Het jaar daarop werden plannen gemaakt voor een solide kerkgebouw ter vervanging van de loodskerk. In november 1852 werd een stuk grond aangekocht aan de Dedemsvaart. De bouw werd openbaar aanbesteed en Antonie Hissink, predikant te Dedemsvaart-dorp, legde de eerste steen.
Inwijding en vroege geschiedenis van de Hervormde Kerk
Op 28 mei 1854 werd het nieuwe kerkgebouw van de Hervormde gemeente te Lutten plechtig ingewijd door ds. J.S. Wor van Zwolle. De Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant meldde dat de plechtigheid werd opgeluisterd door de aanwezigheid van de Commissaris des Konings en een lid van de gedeputeerde staten. De spreker benadrukte het voorrecht van de nieuwe gemeente en spoorde hen aan tot dankbaarheid door getrouwe kerkgang en milde voorziening in de behoeften van de eredienst en de armen.
Na de dienst werd de genodigden een dejeuner aangeboden en ontvingen ook de armen der gemeente eetwaren. De kerkvoogdij was vanaf het ontstaan van de kerk tot op heden eigenaar van het kerkhof achter de kerk. Voor 1853 begroeven de bewoners van Oud-Lutten hun doden in Hardenberg of Heemse.
De vroege jaren van de gemeente werden gekenmerkt door financiële uitdagingen. De diaconieboeken getuigen van armoede en grote tekorten. Ondanks de moeilijke omstandigheden werd er toch een bedrag van fl. 800,00 uit de gemeente bijeengebracht. Zowel de Kerkvoogdij als de Diaconie moesten jaarlijks creatief omgaan met de financiële middelen om alles sluitend te krijgen.
Verdere ontwikkelingen en kerkenfusies
In 1897 werd Lutten aangesloten op het net van de Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij (D.S.M.). Later kwam de tramweg in handen van de Eerste Drentsche Stoomtramweg-Maatschappij (E.D.S.) en werd na de oorlog in 1947/48 opgeheven.
De oorspronkelijke Nederlands Hervormde Kerk werd in 1854 gebouwd. In 1969 onderging de kerk een grote interne restauratie vanwege rotte balken en loslatende pleisterlagen. De kerk, met een voorhof en monumentale bomen, ligt met de voorgevel aan de weg.
Hoewel veel Gereformeerde Kerken ontstonden uit conflicten binnen de Nederlands Hervormde Kerk, kan dit niet van Lutten gezegd worden. Zowel de Hervormde Gemeente als de Gereformeerde Kerk werden rond dezelfde tijd gesticht, los van elkaar. De eerste Gereformeerde Kerk was een soort preekschuur en werd al snel te klein. In oktober 1871 werd een nieuwe, grotere kerk voltooid. In 1922 vond een verdere vergroting plaats door de aanbouw van twee zijvleugels en het verplaatsen van de achterste muur.
De Gereformeerde Kerk van Lutten werd zelf moederkerk voor de Gereformeerde Kerken van De Krim en Gramsbergen. In 1892 ging de gemeente 'samen op weg' met de Nederduits Gereformeerde Kerken en ging verder als de Gereformeerde Kerk te Lutten aan de Dedemsvaart. Dit leidde echter tot bezwaren bij sommige gemeenteleden, die zich niet konden verenigen met de leerstukken van dr. Kuyper en het verdwijnen van 'Christus' uit de kerknaam. Een deel van hen stichtte de Christelijke Gereformeerde Kerk.
In 1945 ontstond opnieuw een afsplitsing door de zogenaamde Vrijmaking, wat leidde tot de oprichting van de Vrijgemaakt Gereformeerde Kerk.
Activiteiten en gemeenschapsleven
In de loop der jaren waren er diverse jeugdverenigingen actief, zoals een Jongedochtersvereniging, een Jongelingsvereniging en een Knapenvereniging. Deze verenigingen hielden zich bezig met naaien, breien, geldinzameling voor kerkelijke doelen zoals een orgel of een christelijke school, en het organiseren van bijeenkomsten.
In 1899 werd een commissie ingesteld ter voorbereiding van de oprichting van een christelijke school, die niet lang daarna gerealiseerd werd. In 1906 werd een eenklaviersorgel met 11 registers gebouwd door orgelbouwer Proper uit Kampen.
Het vijftigjarig bestaan van de kerk werd op 15 november 1909 feestelijk herdacht. In 1910 werd in Gramsbergen, dat onder de kerk van Lutten ressorteerde, een Gereformeerde Kerk geïnstitueerd.
De bestaande pastorie werd in 1912 vervangen door een nieuwe predikantswoning voor ongeveer fl. 6.500. De nieuwe woning kon in 1913 worden betrokken.
Ondanks een periode van 'grote bloei, stoffelijk gezien', klaagde de kerkenraad in 1914 over 'veelvuldig verzuim' van het avondmaal en moesten leden 'vanwege hun niet zuivere levenswandel' vermaand worden.
In 1922 werd het kerkgebouw uitgebreid met twee zijvleugels en een verlengde achtermuur. De vernieuwde kerk werd op 2 november 1922 opnieuw in gebruik genomen. De kosten van de uitbreiding bedroegen fl. 23.400.
In 1926 werd een zendingscommissie geïnstalleerd. In 1927 werd de zitplaatsenverhuur afgeschaft en een systeem van vaste vrijwillige bijdragen ingevoerd. In 1928 werd de kerk verrijkt met een 'prachtig avondmaalsstel'.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog speelde de kerk een rol in het bieden van hulp aan gemeenteleden en het weigeren van medewerking aan NSB-initiatieven zoals de Winterhulp. De diaconie weigerde ook het collecterooster aan de bezetter te verstrekken.
In de jaren '30 ontstonden meningsverschillen binnen de Gereformeerde Kerken over leerstukken, met name doop en Verbond. Dit leidde tot schorsingen en afsplitsingen.
Monumenten en hedendaagse aspecten
In Lutten bevindt zich een herdenkingsmonument ter nagedachtenis aan vier verzetstrijders uit de Tweede Wereldoorlog: Willem Sebel, Albert Jan Kerkdijk en Hans Erik Gouwe. Het monument is een bakstenen gedenkmuur met een natuurstenen plaquette en bevindt zich bij de Hervormde kerk.
Tegenwoordig is het dorpshuis in Lutten een centraal punt voor de organisatie van diverse evenementen. Er zijn goede contacten met andere kerken en de R.K. parochies in de omgeving, en er worden regelmatig gezamenlijke diensten gehouden met de Hervormde Gemeente.