De Weg van Vrouwen naar het Predikantschap in Nederland

Inleiding: De Eerste Vrouwelijke Predikanten

De weg voor vrouwen om het predikantsambt te bekleden in Nederlandse kerken was lang en vol uitdagingen. Dit artikel belicht de pioniers die deze weg hebben geopend, hun ervaringen en de discussies die hieraan voorafgingen.

Anne Zernike: De Pionier van 1911

Vroege Leven en Opleiding

In 1911 werd Anne Zernike als eerste vrouw in Nederland tot predikant bevestigd. Dit historische moment vond plaats in de Doopsgezinde kerk in Bovenknijpe, Friesland. Zernike, geboren in 1887, was de oudste van zeven kinderen. Haar vader was schooldirecteur en pedagoog. Al op jonge leeftijd, onder invloed van godsdienstonderwijzeres Jacoba Mossel, raakte Anne ervan overtuigd dat ze predikante wilde worden. In 1904 slaagde ze voor het vereiste staatsexamen.

De Weg naar het Ambt en de Eerste Gemeente

Na haar afstuderen in 1911 kende Zernike een periode van twijfel, waarin ze haar eigen geloof als onvoldoende beschouwde voor het predikantschap. Ze vroeg zich af of ze haar standpunten over de historische interpretatie van Christus, het belang van kunst en de waarde van andere religies kon integreren binnen de Doopsgezinde Broederschap. Na het afwijzen van eerdere beroepen, stemde ze uiteindelijk toe in een (her)beroeping door de gemeente van Boven-Knijpe. Als Amsterdamse had ze aanvankelijk moeite met de Friese dorpsmentaliteit en voelde ze zich geïsoleerd van gemeenteleden en collega's.

Huwelijk met Jan Mankes en Verhuizing

Tijdens haar periode in Boven-Knijpe ontmoette Anne de kunstenaar Jan Mankes. Hij beschreef haar als 'het wonder'. In 1915 trouwden ze, waarna ze naar Den Haag verhuisden en opgenomen werden in het plaatselijke kunstenaarsmilieu. Vanwege Jan's tuberculose verhuisden ze in 1916 naar het bosrijke Eerbeek in Gelderland, in de hoop dat de omgeving gunstig zou zijn voor zijn gezondheid. In 1918 werd hun zoon Beint geboren. Kort daarna promoveerde Anne.

Terugkeer naar het Predikantschap in Rotterdam

Na het overlijden van Jan Mankes in 1920, werd Anne Mankes-Zernike in 1921 predikante van de Nederlandse Protestanten Bond (NPB), nu Vrijzinnigen Nederland, in het nieuw gebouwde Rotterdam-Tuindorp Vreewijk. Hier kon ze haar ideeën en ervaringen in de praktijk brengen. Ze richtte een kerkkoor en een toneelvereniging op en onderhield met gemeenteleden gesprekken over religie, geïllustreerd aan de hand van de Rembrandtbijbel en kunstboeken. De gemeente groeide aanzienlijk, van 40 naar 500 leden. In Rotterdam-Zuid bundelden diverse religieuze groepen (waaronder NPB, Remonstranten, Doopsgezinden, Lutheranen en Vrijzinnig Hervormden) hun krachten en vormden de Federatie voor Vrijzinnige Religie Linker-Maasoever, waarvan Anne voorganger werd.

Publieke Debat en Theologische Opvattingen

Anne Zernike nam actief deel aan het publieke debat op het snijvlak van maatschappij, kunst, kerk en theologie. Ze werd beschreven als een radicaal-vrijzinnige theologe die benadrukte dat mensen hun eigen geestelijke weg moesten vinden, ook buiten de kerk, in kunst en literatuur. Deze opvattingen waren voor sommigen te vrijzinnig. Haar broer, Frits Zernike, was natuurkundige en ontving in 1953 de Nobelprijs voor de Natuurkunde.

De Strijd voor Gelijkwaardigheid in de Nederlandse Hervormde Kerk

Ietske Jansen: De Eerste in de Nederlandse Hervormde Kerk (1959)

Vijftig jaar geleden, op 20 september 1959, trad ds. Ietske Jansen aan als de eerste vrouwelijke predikant in de toenmalige Nederlandse Hervormde Kerk, die later opging in de Protestantse Kerk. Jansen (86) gaf aan nooit op de barricades te hebben gestaan voor vrouwenrechten in de kerk. Haar entree markeerde echter een belangrijke stap voorwaarts.

Thea Barnard: Een Jubileum Dat Geruisloos Voorbijging (1968)

In 1968 werd Thea Barnard bevestigd als de eerste vrouwelijke predikant in de Nederlands Hervormde Kerk. In een tijd waarin een vrouw op de kansel nog lang niet vanzelfsprekend was, besloot Barnard theologie te studeren met de overtuiging dat ze dominee zou worden. Haar droom kwam uit toen ze in Ruurlo in het ambt trad. Tot haar verbijstering ging het vijftigjarig jubileum van haar bevestiging in 2018 geruisloos voorbij, terwijl de strijd voor gelijkwaardigheid juist herdacht zou moeten worden. Barnard voelde zich met name aangetrokken tot het pastoraat en werd geïnspireerd door Mozes' woorden aan God: 'Hier ben ik'. Nabij zijn zag zij als de belangrijkste taak binnen haar ambt.

Discussies en Ervaringen van Vrouwelijke Predikanten

De Kern van de Discussie

De discussies rond het aanstellen van vrouwelijke voorgangers waren complex. Vragen die steeds terugkwamen, waren waarom het in veel kerkgenootschappen langer duurde of nog steeds niet mogelijk is voor vrouwen om predikant te worden. Mannen-broeders uitten zich in de kerk over de vrouw in het ambt, wat soms vermakelijk te lezen was. De discussie spitste zich bij de vrijzinnigen vooral toe op de vraag of vrouwen fysiek wel in staat waren om een gemeente te leiden en of ze voldoende stemvolume hadden.

Ego-documenten en Persoonlijke Ervaringen

Een bundel met ego-documenten van negen oudere en jongere vrouwelijke predikanten biedt inzicht in hun roeping, die vaak via bijzondere wegen verliep. Deze bijdragen laten de vrouwen zelf aan het woord in het 'wondere ambt'.

De Positie van Vrouwen in Verschillende Kerkverbanden

Ds. Judith Cooiman-Bouma, predikante van de Nederlands Gereformeerde Kerk te Zeist en de enige vrouwelijke predikant binnen haar kerkverband, stelde dat er binnen de Nederlands Gereformeerde Kerken plaatselijk verschillend wordt gedacht over de positie van de vrouw in de gemeente. Ze gaf aan lang niet overal te mogen preken.

Recensies en Evaluatie van de Bundel

De bundel 'Honderd jaar Vrouwen op de kansel' wordt omschreven als een rijk geschakeerde, helder en boeiend werk dat een goed beeld geeft van de weg van de vrouw naar het predikantschap. Het beschrijft hoe onder invloed van de tijdgeest en een gewijzigde ambtsopvatting de standpunten veranderden. De bundel biedt veel nieuwe informatie, ook voor wie zich al goed ingevoerd dacht te zijn. De presentatie van de bundel was in handen van Hella van der Wijst.

De Erfenis van de Pioniers

De eerste vrouwelijke predikanten braken de lange lijn van uitsluitend mannelijke voorgangers op de kansel. Hoewel sommigen zich niet direct associeerden met het feminisme, waren zij door hun zelfbewustzijn en daadkracht, ondanks soms aanvankelijke twijfels of strikte opvattingen, inspirerende persoonlijkheden die ergens echt voor durfden te gaan. Hun strijd en doorzettingsvermogen hebben de weg geopend voor toekomstige generaties vrouwen in het kerkelijk ambt.

tags: #eerste #vrouwelijke #predikant #hervormde #kerk