Seksueel misbruik door gezagsdragers binnen de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) is een complex en schrijnend probleem dat diepgaande impact heeft op slachtoffers en de kerkelijke gemeenschap als geheel. Hoewel de PKN werkt aan beleid om slachtoffers te ondersteunen, blijkt de praktijk weerbarstig. De BNNVARA-podcast Vloeken in de Kerk, van journalisten Maarten Dallinga en Ellen van den Berg, heeft met de verhalen van drie vrouwen de problematiek rond misbruik binnen de PKN opnieuw onder de aandacht gebracht.
Omgaan met slachtoffers: een uitdaging voor de PKN
De synode, het hoogste bestuursorgaan van de PKN, is al langer bezig met het ontwikkelen van een beleid voor slachtoffers van misbruik. Een van de stappen die zijn gezet, is de verplichting voor elke kerkgemeente om twee vertrouwenspersonen aan te stellen: een man en een vrouw. Recentelijk besprak de synode een notitie over slachtofferbeleid, bedoeld als voorloper van het uiteindelijke beleid.
Een van de slachtoffers, Rita, vertelt in de podcast dat ze misbruikt werd door haar dominee. Ze ervoer dat het proces zich vooral richtte op de dader en de kerkelijke juridische procedure, in plaats van op haar behoeften als slachtoffer. "Ik had het zo fijn gevonden als iemand aan mij, als slachtoffer, in het hele proces had gevraagd: Rita, wat wil jij eigenlijk?", citeert NRC haar. De procedure leidde uiteindelijk tot de schorsing van de dominee, maar Rita voelde zich geen partij in het proces. Ze vindt dat de PKN te veel vanuit een juridisch en theologisch perspectief kijkt en te weinig aandacht heeft voor heling en herstel, waarbij vergeving vaak centraal staat.
Onderzoek naar misbruikprocedures en de rol van vergeving
Leon van den Broeke, hoogleraar rechtstheologie en kerkrecht aan de Theologische Universiteit Utrecht (TUU), onderzoekt de procedures rondom misbruik in geloofsgemeenschappen. Hij constateert dat slachtoffers vaak ontevreden zijn over de afhandeling van hun ervaringen. Na een tuchtrechtprocedure voelen zij zich niet gehoord of realiseren zich pas later wat hen is overkomen. Het huidige kerkrecht richt zich volgens Van den Broeke voornamelijk op juridische processen en materiële aspecten zoals schadevergoedingen.
Hoewel vergeving een belangrijk concept is binnen het protestantisme, kan dit misgaan wanneer slachtoffers zich onder druk gezet voelen om daders te vergeven. Van den Broeke benadrukt dat vergeving pas kan plaatsvinden wanneer het slachtoffer hier zelf aan toe is en dit in eigen regie heeft. Dit principe werd ook benadrukt tijdens de synodevergadering, waar de voorzitter van het dagelijks bestuur, Trijnie Bouw, stelde dat het slachtoffer voorop moet staan.
Kritiek op herstelbemiddeling en de behoefte aan een breed maatregelenpakket
Tijdens de synodevergadering werd kritiek geuit op de herstelbemiddeling, waarbij slachtoffer en dader met elkaar in gesprek zouden kunnen gaan. Ook Rita vindt dat deze bemiddeling niet zo'n grote rol moet spelen, omdat belangrijke tussenstappen zoals onafhankelijke waarheidsvinding, ondersteuning en erkenning ontbreken. Zij pleit voor begeleiding van een onafhankelijke partij.
De PKN laat weten te werken aan een breed maatregelenpakket op het gebied van (seksueel) misbruik in pastorale relaties, waarbij herstelbemiddeling een van de mogelijke maatregelen is, mits het slachtoffer hier behoefte aan heeft. Naast het instellen van vertrouwenspersonen en een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG), is het meldpunt SMPR (seksueel misbruik binnen pastorale relaties) uitgebreid. Al in 2022 pleitte de synode voor meer actie op het gebied van juridische, financiële en psychologische compensatie voor slachtoffers.
Herstel, preventie en de rol van de gemeenschap
Uit onderzoek blijkt dat slachtoffers van misbruik in een pastorale relatie de kerk vaak verlaten. Volgens hoogleraar Van den Broeke hebben kerken nog steeds een slechte reputatie als het gaat om het omgaan met slachtoffers. Preventie, door het creëren van een veilige cultuur en adequate informatievoorziening, is volgens hem essentieel. Ook benadrukt hij dat kerkelijk misbruik niet alleen om het slachtoffer en de dader draait.
De stichting Veilige Kerk is opgericht om grensoverschrijdend gedrag binnen de kerk aan te pakken. Secretaris Fulco Timmers, eveneens verbonden aan de PKN, onderstreept het belang van initiatieven zoals de lotgenotendag voor slachtoffers.
Rita, die inmiddels jaren verder is en verhuisd, ervaart nog steeds het gemis van de kerk als gemeenschap. De begeleiding die ze uiteindelijk vond bij een organisatie in de Verenigde Staten, met ervaringsdeskundigen, heeft voor haar het verschil gemaakt. Ze benadrukt ook dat niet alleen zijzelf, maar ook haar gezin getroffen is door het misbruik.
Patronen en mechanismen van seksueel misbruik in pastorale relaties
Seksueel misbruik komt helaas in alle kerken voor, ook in gereformeerde gezindten. In 2024 ontving het Meldpunt Misbruik voor gereformeerde en hervormde kerken vijfentwintig meldingen. Predikanten, kerkenraadsleden, jeugdwerkers en anderen die een taak uitvoeren in de kerk, bezitten een machtspositie en staan daardoor in een afhankelijkheidsrelatie tot anderen binnen de gemeente.
Vaak zien we dezelfde patronen bij seksueel misbruik. Een predikant kan pastorale hulp aanbieden, waarna er een klik ontstaat en een seksuele aantrekkingskracht. De predikant kan zichzelf ervan overtuigen dat het niet erg is, of geloven dat God het goedkeurt. Dit wordt versterkt door een gebrek aan bewustzijn van de eigen machtspositie en verantwoordelijkheden.
Sarah, een vrouw die de diagnose kanker kreeg en zwaar werd belast met de zorg voor haar man en kinderen, ervoer dit. De predikant bood haar intensiever persoonlijk contact aan, waarbij hij haar overtuigde dat intimiteit en seks noodzakelijk waren, en dat God dit wilde. De relatie duurde twee jaar, maar voor Sarah was het moeilijk los te laten. Pas toen een vriendin haar confronteerde met de vraag of dit seksueel misbruik was, begon ze dit te beseffen.
Voor slachtoffers is het vaak niet eenvoudig om misbruik te herkennen. Er kunnen fijne aspecten aan de relatie zitten, en omstanders zijn soms nodig om een spiegel voor te houden. Het erkennen van misbruik is een zwaar proces, waarbij het moeilijk kan zijn de relatie te stoppen en het verhaal aan anderen te vertellen. Angst voor schuldtoewijzing en ongeloof speelt een grote rol; 75% van de slachtoffers ervaart victimblaming.
De rol van de gemeenschap en het belang van een veilig klimaat
Wanneer misbruik binnen de kerkelijke gemeente bekend wordt, heeft dit grote gevolgen. Mensen weten niet goed wie ze moeten geloven, de kerkenraad moet handelen en de gemeenschap moet zich verhouden tot de nieuwe realiteit. Dit vraagt om begeleiding, zowel voor het slachtoffer als voor de gemeenschap.
Het Meldpunt Misbruik in kerkelijke relaties luistert naar slachtoffers en biedt begeleiding. Daarnaast ondersteunt het meldpunt kerkenraden en vertrouwenspersonen bij de afhandeling van situaties. Naast het Meldpunt Misbruik zijn er diverse andere kerkelijke meldpunten.
De podcast Vloeken in de Kerk belicht de problematiek vanuit verschillende invalshoeken, met deskundigen, hulpverleners en slachtoffers aan het woord. De podcastmakers benadrukken dat het niet gaat om sensationele verhalen, maar om het tonen van structuren en patronen. Ze constateren dat het in de onderzochte gevallen nagenoeg altijd om volwassen vrouwen gaat, en dat het misbruik plaatsvond in een kwetsbare periode van hun leven.
Plegers zijn volgens de journalisten haast altijd op het eerste gezicht aardige, behulpzame mensen. Het misbruik bouwt zich vaak geleidelijk op, wat het voor slachtoffers moeilijk maakt om een streep te trekken en wat soms leidt tot ongeloof bij de omgeving. De toevoeging van een religieuze laag, waarbij de ambtsdrager zich presenteert als vertegenwoordiger van God, kan de cocktail van misbruik nog giftiger maken.
De podcastmakers constateren dat er in de PKN wel beleid bestaat voor plegers, maar dat er nog altijd geen slachtofferbeleid op papier staat. Over slachtofferbeleid wordt al lange tijd gesproken, maar de afronding laat op zich wachten. Er is behoefte aan meer vaart en een concreet slachtofferbeleid.
De journalisten benadrukken dat misbruik geen geheim mag blijven. Ze bidden voor moedige mensen binnen de kerken, zowel zij die hun verhaal durven te vertellen als zij die liefdevol en steunend luisteren.
Gezagsrelaties en de verantwoordelijkheid van de pastor
Naast de term 'pastorale relatie' wordt ook de term 'gezagsrelatie' gebruikt, omdat het in beide gevallen om gezagsdragers gaat. Kenmerkend is een verschil in positie, waarbij de gezagsdrager een speciale plaats inneemt en als deskundige wordt beschouwd. De pastor komt niet privé bij mensen thuis, maar uit hoofde van ambt of functie.
In een vertrouwensrelatie tussen pastor en gemeente- of parochielid kan de grens van gewoon pastoraal contact worden overschreden, wat kan leiden tot een persoonlijke, intieme relatie met een seksuele lading. De pastor maakt dan misbruik van zijn macht en van het vertrouwen van het gemeentelid. Van de pastor mag verwacht worden dat hij de grenzen bewaakt en bewaart. Seksueel misbruik 'overkomt' de pastor niet zomaar; er is bijna altijd sprake van een glijdende schaal.
Ook wanneer het initiatief van de kant van het gemeente- of parochielid kwam, is er sprake van misbruik. Van een hulpvraagster of -vrager kan niet verwacht worden dat zij de mechanismen van een hulpverleningsrelatie doorziet. Wordt een pastoraal contact geseksualiseerd en de relatie gebruikt voor de eigen behoefte van de pastor, dan verliest hij zijn professionele objectiviteit en wordt de vertrouwensrelatie verbroken.
Factoren binnen de gemeente, zoals het klimaat, de omgang met elkaar, en de plaats die aan de predikant wordt gegeven, kunnen indirect bijdragen aan het ontstaan van seksueel misbruik. Ook de professionaliteit van de pastor, het omgaan met risico's van het vak, en eigen onvervulde behoeften spelen een rol.
Uit bijna alle verhalen blijkt dat seksuele relaties met een pastor beschadigend en soms traumatisch zijn. Het duurt vaak geruime tijd voordat slachtoffers het woord 'misbruik' durven te gebruiken, door afhankelijkheid en loyaliteit. Zij zijn geneigd het gebeurde te ontkennen of te verzachten.
tags: #ambtelijke #misbruik #predikant