Bij een uitvaart in een Protestantse kerk zijn er niet echt strikte richtlijnen, wat veel ruimte biedt om de uitvaart persoonlijk te maken. Tegenwoordig is de keuze voor begraven of cremeren binnen de Protestantse kerk veel vrijer geworden; mensen mogen dit zelf beslissen. Wel zien protestanten het lichaam als een omhulsel. Na de dood verlaat de ziel het lichaam en stijgt het op naar de hemel. Bij de Protestantse uitvaartdienst zijn er niet specifiek vastgelegde kerkelijke rituelen. De dominee gaat in op het leven van de overledene, waarbij de naam van de overledene vaak genoemd wordt. De naam staat ook bij de nabestaanden centraal en hebben zij vaak in gedachten. Er wordt gesproken over de hoogte- en dieptepunten met Bijbelteksten die ondersteuning bieden. De teksten zijn vaak gekozen door de familie. De predikant zegt een laatste gebed bij het graf of het crematorium als het lichaam één wordt met de aarde. De nabestaanden nemen hier in stilte afscheid van hun dierbare. In de zondagsdienst na de uitvaart wordt nog even stilgestaan bij de overledene.
De dominee speelt een belangrijke rol bij de uitvaart. De dagen rond het overlijden staat deze de familie al bij. Hij kan helpen met de opbaring en de verzorging van de uitvaart. Sommige dominees ondersteunen de nabestaanden ook na de uitvaart. Ze begeleiden degenen die moeite hebben met de emoties van het verlies.
Levenseinde volgens de Protestantse Kerk
Iedereen leeft anders en sterft anders. Er zijn veel individuele verschillen, maar in essentie gaat het om thuiskomen bij God. Protestanten geloven in de opstanding en het eeuwige leven. Vroeger was dit nog sterker, maar ook vandaag nog betekent dat de opstanding van het lichaam. Daardoor was er een sterke voorkeur voor een begrafenisdienst. Tegenwoordig komen crematies steeds vaker voor. Protestanten kiezen voor eenvoud en soberheid, wat niet betekent dat er geen rituelen zijn. Die zijn er wel, maar ze zijn niet vast of voorgeschreven.
Stervensbegeleiding
Vanaf het moment dat een predikant weet dat iemand stervende is, biedt hij stervensbegeleiding aan. Hij gaat verschillende keren langs en er wordt gesproken over het leven dat steeds kwetsbaarder wordt en het verdriet dat de aftakeling van het lichaam met zich meebrengt. In de Bijbel staan mooie teksten waar je in deze levensfase veel mee kunt. Daarnaast zoekt de predikant samen met de stervende en/of familieleden naar passende rituelen. Samen kerkelijke liederen zingen met een bijzondere persoonlijke betekenis, een geliefde Bijbeltekst lezen en samen bidden zijn voorbeelden hiervan. Ook een laatste zegening met handoplegging, voor het vertrouwen dat God je zal bijstaan, kan plaatsvinden. Het Heilig Avondmaal beleven kan ook bijzonder helend zijn in deze fase. Anders dan de eucharistie in de katholieke kerk, is dit voor protestanten vooral een gedachtenis- en verzoeningsmaal. Voor protestanten is de aanwezigheid van Christus geen letterlijke gedaanteverandering van lichaam en bloed naar brood en wijn; het is eerder een symbolische realiteit.
Na de Dood
Waar en hoe het lichaam wordt opgebaard, kiezen de nabestaanden zelf. Het gebeurt zelden thuis. Vlak na het overlijden gaat de predikant bij de familie langs.
Begraven en Crematie
Wie gelovig is, kiest meestal voor een uitvaart in de kerk. Elke uitvaart kent vaste onderdelen, eigen aan de protestantse eredienst. De dienst begint met het plechtig binnendragen van de kist onder begeleiding van orgelspel. Het is belangrijk dat het hoofd van de overledene naar het kruis gericht is. Votums (een zegenwens) en groet volgen, vaste formuleringen aan het begin van een dienst. Er zijn ook gebeden en voorbeden, Bijbellezingen en een zegening. Daarnaast is er ruimte voor persoonlijke teksten of poëzie. De belangrijkste onderdelen van de dienst zijn de samenzang en de verkondiging of preek. Daarin klinkt het levensverhaal van de overledene in dialoog met zijn of haar favoriete Bijbelteksten of -psalmen. De muziek kiest de familie, al ziet de predikant erop toe dat het stijlvol en binnen de traditie blijft. Het samen zingen, met overgave, is een moment van sterke verbondenheid.
Op vraag gaat de predikant mee naar de begraafplaats voor een laatste lezing, ritueel of gebed. Dat gebeurt steeds minder. Een protestants graf is, net als de levensbeschouwing zelf, sober en eenvoudig. Als er een kruis te zien is, wordt het lichaam van Christus er nooit op afgebeeld. Dat komt omdat protestanten niet de kruisdood, maar de opstanding benadrukken. Na de uitvaart volgt meestal een maaltijd of koffietafel. Soms nodigt de familie de predikant mee uit om voor de maaltijd te bidden.
Rouwen en Herdenken
Persoonlijk hecht de predikant veel belang aan rouwbegeleiding. Opbellen en vragen hoe het gaat, langsgaan, praten en herinneringen delen. Rouwen is hard werken om verdriet te plaatsen. Jaarlijks vindt een vaste herdenkingsdienst plaats: de Herdenking van de namen, op Voleindingszondag, de laatste zondag van het kerkelijk jaar.
Tijden Veranderen
Steeds meer hebben mensen voeling met verschillende strekkingen en tradities, protestantse en andere. Of families zijn gemengd, zowel katholiek als protestants of iets anders. In zulke gevallen vindt de uitvaart vaak plaats in een aula of crematorium. Het is eigen aan de tijd dat mensen zich niet meer aan één traditie binden; de predikant probeert daar op een zinvolle manier mee om te gaan.
Het protestantisme is een christelijke stroming die zich in de zestiende eeuw afscheurde van de rooms-katholieke kerk. Protestanten wilden terug naar de Bijbelse bronnen van het geloof, weg van voorgeschreven tradities en regels. De pijlers van het geloof zijn de drie Sola’s: alleen het geloof, alleen de genade, alleen de Schrift. Er zijn slechts twee sacramenten: de Doop en het Heilig Avondmaal.
Rouwdiensten zijn diensten rondom kerkelijke begrafenissen. De term rouwdienst wordt nog vaak gebruikt, al raken woorden als uitvaartdienst en gedachtenisdienst ook steeds meer in zwang. Een kerkdienst rondom een begrafenis hoeft immers niet per se een rouwdienst te zijn. In een rouw-, uitvaart- of gedachtenisdienst staan de gestorvene, de familie en de boodschap van het Evangelie centraal. God wordt gedankt voor alles wat Hij (in) de overledene heeft gegeven. Daarnaast wordt Hem gevraagd degenen die van de overledene hielden, te troosten. Bovendien wordt het geloof uitgesproken dat de Schepper straks de dode (het lichaam en de ziel) kan en wil opwekken tot nieuw leven.
Is er iemand in je familie of vriendenkring overleden en wil je een kerkelijke begrafenis? Neem dan altijd zo snel mogelijk contact op met de predikant. Bij afwezigheid van de predikant kun je de scriba inlichten. Stel ook de koster op de hoogte, of vraag de uitvaartondernemer dit te doen.
De Rol van de Predikant en de Gemeente
De predikant staat de familie in de dagen rond een overlijden bij in raad en daad. Doordat er niet echt vast omschreven protocollen zijn voor een uitvaartplechtigheid, is er veel ruimte voor de familie om de dienst een persoonlijk karakter te geven. Tijdens de dienst wordt doorgaans gebeden en gezongen, maar er is ook vaak ruimte voor familieleden om zelf iets te vertellen over hun overleden dierbare. De dominee gaat voor in de dienst, hij of zij gaat ook mee naar de begraafplaats of het crematorium om daar met de familie en de belangstellenden te bidden.
Begrafenis of Crematie: Een Persoonlijke Keuze
Vroeger preekten dominees in de hervormde en gereformeerde kerk dat begraven gezien moest worden als de enige passende vorm van lijkbezorging. Tegenwoordig maken de meeste gelovigen zelf de keuze of zij begraven of gecremeerd willen worden. Wat hierbij meespeelt, is dat in het protestantisme het stoffelijk lichaam gezien wordt als een omhulsel: na de dood verlaat de ziel het lichaam en stijgt zij op naar de hemel. Van oudsher staat in de protestantse kerk de inhoud centraal. Dat betekent dat in de kerkdiensten veel aandacht is voor het gesproken woord. De kerk is meestal sober ingericht, de kruizen zijn ‘kaal’ en de kist is over het algemeen eenvoudig en onversierd.
Predikanten en gelovigen zoeken tegenwoordig naar nieuwe vormen en symbolen voor het afscheid. Daarbij kan gedacht worden aan het zelf kiezen van teksten die tijdens de dienst worden uitgesproken, het aansteken van een kaars, het openleggen van de Bijbel op de kist of het gebruik van bloemen. Omdat de protestantse kerk geen dwingende voorschriften heeft voor de uitvaart, is er veel ruimte voor de nabestaanden.
De Naam als Centraal Element
In een protestants-christelijke uitvaartdienst staat het noemen van de naam van de overledene centraal. De naam waarmee de overledene is gedoopt, wordt afgestaan aan God, die de naam bewaart. Ook de nabestaanden houden die naam in gedachtenis. Emoties rond het overlijden worden meer door persoonlijke gesprekken dan door rituelen uitgedrukt.
De Uitvaartdienst: Inhoud en Betekenis
In de uitvaartdienst gaat de predikant vaak in op de hoogte- en dieptepunten van het leven van de overledene en maakt daarbij gebruik van Bijbelteksten om aan te geven dat het menselijk leven eindig is, maar dat Christus' werk, ondanks het lijden, voortgaat. Bij het graf of in het crematorium zegt de voorganger een gebed op om de overledene aan de aarde toe te vertrouwen. Als de kist is gedaald, wordt het ‘Onze Vader’ gebeden en de zegen gegeven. De nabestaanden nemen in stilte afscheid. Meestal wordt na het condoleren en thuis nog intensief doorgepraat.
Gewoonlijk wordt in protestantse kring op de zondag na de uitvaart 'de rouw in de kerk gebracht'. Dat wil zeggen dat de naam van de overledene wordt genoemd en er soms nog iets over hem wordt gezegd. Vaak wordt ook de familie genoemd. Op de zondag voor de Advent, de zondag van de Voleinding, worden alle namen van overleden gemeenteleden nogmaals genoemd als degenen die zijn voorgegaan op de weg naar Gods Rijk van vrede.
Wat is het verschil tussen een herdenkingsdienst en een uitvaartdienst? - Geef me even 2 minuten
Rouwbegeleiding en Persoonlijke Invulling
De laatste jaren is in de protestantse gemeenten een verschuiving te bespeuren en vragen mensen vaker om een rouwdienst met een persoonlijk karakter. Het hangt vaak van de dominee af of dat mogelijk is. Er zijn dominees die zich bewust zijn van hun rol in de psychologische ondersteuning van mensen en daarom zelf actief voorzetten geven aan nabestaanden om hen te helpen met de rouwverwerking. Met mensen die sterven proberen zij soms te praten over dingen die hen dwarszitten of waar ze bang voor zijn. Als het nodig is, proberen ze nog iets voor de stervende te doen of met hem te bidden, zodat hij/zij enige rust vindt. Ook proberen sommige dominees de nabestaanden te betrekken bij de laatste verzorging en de uitvaart. Ze adviseren bijvoorbeeld regelmatig de overledene thuis op te baren in plaats van het lichaam direct te laten weghalen door de uitvaartverzorger.
In de protestantse kerken ontbreken dwingende voorschriften voor een uitvaart. Daardoor is er in principe veel ruimte voor nabestaanden. Predikanten en gelovigen zoeken tegenwoordig naar nieuwe vormen en symbolen voor het afscheid. Daarbij kan gedacht worden aan het zelf kiezen van teksten die tijdens de dienst worden uitgesproken, het aansteken van een kaars of het openleggen van de Bijbel op de kist op een bepaalde pagina of het maken van persoonlijke gebaren door de nabestaanden met bloemen.
Maarten Luther, een belangrijke Duitse protestantse theoloog en reformator, keerde zich tegen de aflaat en de dodenmis. In 1619 werd in protestantse kring dan ook besloten geen lijkpredicaties (een vermaning of preek bij een begrafenis) of lijkdiensten in te stellen. In de Nederlands Hervormde en Gereformeerde kerk en de Doopsgezinde Broederschap is de uitvaart lange tijd een aangelegenheid geweest die niet in een kerkgebouw plaatsvond. Wel werd van meet af aan door predikanten een troostwoord gesproken bij de familie thuis of op het kerkhof.
Door het ontbreken van rituelen in de religieuze zin van het woord wordt de protestants-christelijke uitvaart soms als erg rationeel beschouwd. 'De waarheid over de overwonnen dood kan ons op bepaalde momenten wel eens ontglippen, omdat we er de troost niet altijd automatisch uit kunnen putten. Ook dat is een werkelijkheid, al zal niet iedereen die durven uitspreken. Voor mij was het na de dood van een lieve vriendin troostender te weten dat Jezus huilde bij het graf van zijn vriend Lazarus dan dat Hij de dood overwon.
tags: #openingsgebed #protestantse #gemeente #bij #uitvaart