Hoewel de geluidstechnicus Bertus Lap van de Global Organ Group benadrukt dat digitale orgels een zo getrouw mogelijke weergave zijn van pijporgelgeluiden, blijft het bespelen van een authentiek pijporgel een unieke ervaring. Binnen deze context streeft Bertus er met zijn geluidsteam naar om huiskamer- en kerkorganisten een geluidsbeleving op het hoogste niveau te bieden.
Het opnameproces: Van kerk tot digitale bibliotheek
Het proces van het creëren van deze authentieke orgelgeluiden begint in een kerk. Voor een aantal nachten wordt een kerk afgehuurd om op locatie opnames te kunnen maken. De opnames vinden plaats in zeer uiteenlopende kerken met evenzoveel verschillende orgels. Hierdoor heeft de Global Organ Group in de afgelopen jaren zo'n veertig orgels aan hun bibliotheek toegevoegd. Deze orgels variëren in stijl van Frans-symfonisch tot Duits-barok, en van romantisch tot historisch.
In de LiVE-serie worden de opnames van complete orgels gebruikt. Voor andere toepassingen worden, al dan niet op basis van de wensen van de klant, combinaties van stemmen uit verschillende orgels samengesteld.
Een wereldreis voor authentieke orgelklanken
Tussen de opnames bevinden zich veel orgels uit Nederlandse kerken, maar Bertus en zijn team hebben inmiddels ook de halve wereld afgereisd. Met name in Amerika en veel Europese landen zijn orgels opgenomen. Het is een bijzondere ervaring om een schitterend, historisch pijporgel op te nemen, en de mogelijkheid om te werken met orgels gebouwd door meesters als Cavaillé-Coll, Silbermann en Vater-Müller wordt beschreven als een jongensdroom die uitkomt.
De techniek achter de opname: Precisie en innovatie
Voor de opnames wordt hoogwaardige opnameapparatuur gebruikt, die doorgaans 's avonds in de betreffende kerk wordt opgebouwd. In totaal worden acht microfoons op verschillende posities in de kerk geplaatst. Een aantal microfoons wordt zo dicht mogelijk tegen het orgelfront geplaatst om gedetailleerde informatie op te pikken. Door opnames te maken vanaf verschillende posities, kunnen de opnames voor diverse toepassingen worden gebruikt en is men voorbereid op de toekomst, waarbij het oorspronkelijke geluid zo nauwkeurig mogelijk wordt geregistreerd.
Een robot aan het werk: Efficiëntie in registratie
Rond negen uur 's avonds begint het opnameteam met de registratie van de eerste stemmen. In plaats van handmatig elke toets individueel in te drukken, wordt tegenwoordig een robot ingezet. Elke stem wordt toets voor toets opgenomen, met een duur van tien seconden per pijp.
De keuze voor nachtelijke opnames: Stilte voor de perfecte klank
De opnames vinden 's nachts plaats om de beste geluidskwaliteit te garanderen. Het proces begint met de hardste stemmen. Gedurende de avond kan er nog hinder zijn van omgevingsgeluiden zoals voorbijrijdende scooters of geroezemoes op een plein. Naarmate de nacht vordert, wordt het stiller in de kerk, wat de opname van zachtere fluiten en prestanten vergemakkelijkt. Gemiddeld worden zo'n dertig stemmen per nacht opgenomen.
Separate opname van klank en galm: Een complex, maar voordelig proces
Een belangrijk aspect van de opnametechniek is dat klank en galm afzonderlijk van elkaar worden opgenomen. Door elke toets separaat op te nemen, kunnen alle toetsen naderhand afzonderlijk worden gekoppeld aan de galm. Dit complexe proces levert aanzienlijke voordelen op, met name het behoud van de scherpte en zuiverheid van het oorspronkelijke pijporgelgeluid. Met de authentieke galm wordt vervolgens het gewenste akoestische effect nagebootst.
Het creëren van de akoestische omgeving: Vrijheid voor de organist
Dankzij deze opnametechniek kunnen organisten achter hun digitale orgel zelf de gewenste 'galmpositie' in de kerk bepalen. Ze kunnen kiezen hoe ze het orgel willen horen: vanaf de orgelbank, dicht bij het front, vanuit het midden van de kerk, of achter de galmstraal. De galm wordt op vier posities opgenomen. Door de verschillen in deze opnamen grondig te analyseren, kan nauwkeurig worden bepaald welk effect de galm op de oorspronkelijke klank heeft, waardoor de klank zo natuurgetrouw mogelijk kan worden gereproduceerd.
Van opname naar digitaal instrument: De post-productie
Na de opnames in de kerk keert het team terug met een uitgebreide collectie authentieke orgelgeluiden. De volgende, grootste klus is het bewerken en 'schoonmaken' van de opgenomen samples, wat onder andere het verwijderen van achtergrondgeluid inhoudt.
Vervolgens volgt een compilatie en selectie van stemmen, die worden gekoppeld aan de bijbehorende galm en in de stemmenkaart worden geplaatst. Dit is feitelijk een omzetting van computertaal naar machinetaal, zodat het moederbord van het orgel de stemmen kan uitlezen en afspelen. Daarna volgt de audio-afregeling en intonatie. Met behulp van speciaal ontwikkelde software worden bijvoorbeeld de luidsprekers stuk voor stuk in de juiste balans gebracht.
Het toevoegen van natuurlijke effecten: Levensechte klanken
Tot slot wordt het geluid verrijkt met natuurlijke effecten die kenmerkend zijn voor pijporgels. Een voorbeeld hiervan is windziekte, een fenomeen dat optreedt wanneer tegelijkertijd veel toetsen worden ingedrukt, wat resulteert in een tijdelijk windtekort en lichte verlaging van de tonen. Door de toevoeging van dergelijke elementen wordt het geluid levensecht gemaakt.
Intonatie op locatie: De kers op de taart
Een belangrijk facet van het werk is ook het intoneren op locatie. Deze reizen worden beschouwd als de 'kers op de taart'. Samen met collega's reist Bertus de wereld over om orgels te plaatsen en in te regelen. Naast het avontuur van het reizen, is het bijzonder om te zien hoe mensen onder de indruk raken van de overweldigende klank van een goed afgeregeld orgel. Vaak raken mensen geëmotioneerd bij het horen van hun nieuwe orgel, wat het gevoel geeft iets wezenlijks toe te voegen aan de muzikale beleving van mensen.
Een scherp audiobewustzijn: De sleutel tot perfectie
Bertus Lap fungeert als bewaker van het geluid, zowel aan de ingang als aan de uitgang. Dit vereist een zeer scherp audiobewustzijn. Hij leert zijn gehoor heel serieus te nemen en tot op de bodem uit te zoeken wat er aan de hand is wanneer iets niet klopt. Op die manier worden oneffenheden uit het geluid gehaald en wordt het geluid voortdurend verbeterd. Een voorbeeld hiervan is het ontdekken van een verkeerde galmkaart die het klankbeeld uit balans bracht, wat alleen door zeer precies luisteren kon worden opgemerkt.
De voortdurende perfectionering heeft het geluid naar grote hoogten gestuwd, waardoor men geruime tijd vooruit kan. Dit betekent echter niet dat er stil wordt gezeten; het streven naar verbetering gaat constant door.
Een historisch Pels-orgel in Nieuwaal
In het kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeente in Nederland te Nieuwaal werd op 4 april een Pels-orgel uit 1948 in gebruik genomen. Dit orgel werd gerenoveerd door Gijs de Kruif en geplaatst in een vroegtwintigste-eeuwse kas van A.S.J. Dekker. De Nieuwaalse kerkgemeenschap begon in 2012 met fondsenwerving voor de vervanging van een elektronisch orgel door een pijporgel. Het elektro-pneumatische Pels-orgel, oorspronkelijk gebouwd als huisorgel voor de heer G. Meemken te Hilversum, werd in 1955 overgeplaatst naar Huizen. Daar raakte het in onbespeelbare staat en werd het vervangen door een elektronisch orgel. In 2013 werd het orgel door De Kruif gerenoveerd, waarbij het werd voorzien van nieuwe digitale tractuur. De dispositie van het orgel werd uitgebreid door de unitregisters van het pedaal te combineren met de Holpijp 8’ van het Hoofdwerk, wat resulteerde in een Bourdon 16’ en een Fluit 4’ aan het Hoofdwerk, en een Quint 5 1/3’ aan het Pedaal. Het orgel werd in Nieuwaal geplaatst op een aangepast orgelbalkon in een orgelkas van A.S.J. Dekker uit 1914. De kastdiepte werd verdubbeld naar 2,60 meter en het schilderwerk werd in een lichtgrijze tint uitgevoerd. De ingebruikname vond plaats tijdens een psalmzangavond, bespeeld door organist Johan Vat, met medewerking van de Bovenstemgroep uit Hardinxveld-Giessendam en een toespraak van ouderling R.D. van Tuijl.
Restauratie van het Baderorgel in Dronryp
De kerk van Dronryp voert een publieksactie uit om de laatste middelen te verzamelen voor de restauratie van het Baderorgel in de Salviuskerk. Dit orgel is het oudste van Fryslân en een van de laatste van de firma Bader. De totale restauratiekosten bedragen ruim een half miljoen euro. Er is het voornemen om van alle pijpen, inclusief de nog goed functionerende, een replica te laten maken als reserve. Loodcorrosie aan het rijksmonument werd in 2011 ontdekt, wat leidde tot slecht nieuws van de orgelstemmer. In september zijn de pijpen van het onderste positief en een deel van het bovenste deel van het orgel verwijderd, wat neerkomt op ongeveer 60% van de ruim 1.000 pijpen. Hoewel het orgel nog bespeelbaar is, is de organist beperkt en zijn de tonen niet zuiver. De oorzaak van de loodcorrosie wordt vermoedelijk gezocht in de restauratie tussen 1997 en 2002, waarbij nieuwe windladen zijn gebouwd met hout dat zuur bevat dat reageerde met het oude lood. Loodcorrosie komt vaker voor, vooral in de laatste twintig jaar, en de schade werd pas echt zichtbaar bij het verwijderen van de pijpen, waarbij sommigen braken, gaten vertoonden, kromtrokken of openspatten. Wim Diepenhorst van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed documenteert de pijpen voor onderzoek, in de hoop een methode te vinden om de nog goede pijpen te behouden en zo het unieke karakter van de klank die Bader aan het orgel heeft toegevoegd, te bewaren.
tags: #organist #bertus #lap #gereformeerd #vrijgemaakt