Geschiedenis van de Gereformeerde Gemeenten in Rhenen en Kesteren

De Gereformeerde Gemeente in Rhenen: Ontstaan en Groei

Het begin van de Gereformeerde Gemeente in Rhenen kan worden gedateerd op 9 augustus 1928. Op die datum vond een eerste vergadering plaats waarin gesproken werd over de oprichting van een gemeente in Rhenen.

Een ingrijpende gebeurtenis in de geschiedenis van de gemeente was de scheuring in 1953. In Rhenen koos het grootste deel van de gemeente ervoor om over te gaan naar de Gereformeerde Gemeenten in Nederland. Zij behielden het nieuw gebouwde kerkgebouw aan het Plantsoen. Een kleine groep, bestaande uit enkele tientallen leden, zette de Gereformeerde Gemeente voort.

De kleine gemeente kreeg in 1956 haar eerste eigen predikant: ds. P. van der Bijl. Er kon grond worden gekocht aan de Achterbergsestraatweg voor de bouw van een nieuw kerkgebouw. Vanuit Heemstede werd een houten noodkerk over de Rijn naar Rhenen getransporteerd en daar opgebouwd.

Na het vertrek van ds. Van der Bijl kende de gemeente een moeilijke periode. Desondanks mocht de prediking blijven klinken. Nadat er meerdere ambtsdragers werden bevestigd, keerde de rust terug. Vanaf de jaren '90 begon de gemeente dermate te groeien dat het houten kerkje al snel te klein werd.

In 2002 kreeg de gemeente opnieuw een eigen predikant: ds. J. Veenendaal. De komst van ds. Veenendaal versterkte de groei, wat resulteerde in veel jonge dopelingen. De leegstaande galerij werd al snel in gebruik genomen en het kerkgebouw werd uitgebreid met twee vleugels. Het gebouw, zoals het nu aan de Achterbergsestraatweg staat, werd op 21 april 2005 opnieuw in gebruik genomen.

Na een periode van vier jaar vacant te zijn geweest, nam ds. F. Mulder in 2011 het beroep naar Rhenen aan.

De Oprichting van de Gereformeerde Gemeente in Kesteren

Een grote verandering voor de gemeente in Rhenen bracht de oprichting van de nieuwe gemeente in Kesteren in 2022. Vanuit Rhenen vertrokken honderden leden en doopleden, die ten zuiden van de Nederrijn wonen, naar de nieuwe gemeente in Kesteren.

Op 31 december 2023 telde de Gereformeerde Gemeente in Rhenen 566 belijdende leden en 518 doopleden.

Bouw van de Nieuwe Kerk in Kesteren

Op vrijdagmiddag 11 oktober 2024 heeft dominee De Wit tijdens een goed bezochte bijeenkomst de eerste paal geslagen voor de bouw van de nieuwe kerk van de Gereformeerde Gemeente in Kesteren. De bijeenkomst werd gekenmerkt door de aanwezigheid van een zonnetje, een hydraulisch hijsblok, twee dominees, tientallen kinderen en honderden volwassenen, wat zorgde voor een succesvolle en heugelijke middag.

De bijeenkomst begon om 15:30 uur. Na een korte toespraak van ouderling Van de Bijl, voorzitter van de bouwcommissie, bediende ds. De Wit rond 15:45 uur onder begeleiding van twee deskundigen van de aannemer de heimachine om de eerste paal te slaan.

Ouderling Van de Bijl maakte in zijn toespraak melding van de officiële ontvangst van de benodigde omgevingsvergunning voor de bouw van de nieuwe kerk. Hij deelde met blijdschap mede dat er geen bezwaren waren ingediend, waardoor de vergunning onherroepelijk is geworden en de bouw van de nieuwe kerk kan starten. Hij benadrukte dat "de Heere het tot hiertoe wel gemaakt heeft".

Officiële Handeling en Waardering

Na de toespraak van de voorzitter van de bouwcommissie, verrichtte ds. De Wit de officiële handeling. Gekleed in een witte stofjas nam hij plaats in de cabine van de heimachine en kreeg instructies van de machinist. Na enkele soepele manoeuvres zette hij de hei-installatie in beweging. Het publiek werd gewaarschuwd voor het geluid van de installatie. Met enkele krachtige slagen ging het eerste deel van de paal snel de grond in, waarna de professionals het karwei voltooiden.

De kerkenraad maakte van deze gelegenheid gebruik om zijn waardering uit te spreken voor de bereidwilligheid, inzet en goede samenwerking van alle betrokkenen. Van de Bijl sprak zijn dank uit voor de niet aflatende inzet van de verschillende commissies en vrijwilligers. Ook werd dankbaarheid geuit aan de vier betrokken ondernemers die vijf jaar eerder een samenwerking aangingen om de benodigde grond voor de nieuwe kerk aan te kopen.

Offer­vaardigheid van de Gemeenteleden

Ouderling Van de Bijl benadrukte tevens de offervaardigheid van de gemeenteleden, waarover de kerkenraad "heel stil" wordt. De activiteitencommissie heeft een heipalenactie opgezet, waarbij 134 heipalen nodig zijn voor het fundament van de nieuwe kerk.

Het Orgel voor de Nieuwe Kerk in Kesteren

Recent is, in nauwe samenwerking met de orgelcommissie, organisten, orgeladviseur en de financiële commissie, overeenstemming bereikt met Orgelmakerij Boogaard voor de overplaatsing en uitbreiding van het B.A.G.-orgel uit de Zuiderkerk te Enschede naar de nieuwe kerk in Kesteren.

Historische Context: De Hervormde Kerk in Kesteren

De Hervormde kerk in Kesteren, gelegen in de provincie Gelderland, heeft een lange geschiedenis. De kerkenlijst van de domfabriek vermeldt de kerk al in 1395. Uit opgravingen is echter gebleken dat er al veel eerder een kerk heeft gestaan, met resten van een 13e-eeuwse tufstenen eenbeukige kerk met een halfrond koor. In de 14e eeuw werd de toren gebouwd. Eind 15e eeuw werd het romaanse schip vervangen door een nieuw exemplaar met drie beuken. Het 13e-eeuwse koor werd in de 16e eeuw afgebroken en vervangen door een hoger, gotisch koor.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog leed de kerk aanzienlijke schade. In de winter van 1944-1945 brandde het schip uit, waarbij alleen de muren bleven staan. Het koor had weliswaar schade opgelopen, maar behield zijn gewelf, dat echter na de bevrijding alsnog instortte. De toren bleef grotendeels onbeschadigd.

In 1949 werden de resten van het schip en het koor afgebroken. Ingenieur J.B. baron van Asbeck ontwierp in 1951 een nieuw kerkgebouw dat tegen de oude toren werd aangebouwd. Een gebeeldhouwde 14e-eeuwse kop, voorheen boven de ingang aan de noordzijde van het schip, werd in de toren aangebracht.

De bakstenen toren, gebouwd in de 14e eeuw, heeft een gladde onderste geleding met enkele lichtspleten en een klein venstertje. De bovenste geleding heeft op elke zijde twee rechthoekige spaarvelden met galmgaten. Oorspronkelijk had de toren geen ingang op het maaiveld, wat mogelijk duidt op een verdedigingsfunctie. In 1951 kreeg de toren alsnog een ingang.

Door oorlogsschade kwamen in het schip resten van muurschilderingen aan het licht. Het huidige kerkgebouw uit 1951 bestaat uit één beuk en een driezijdige apsis.

Orgeloverzicht binnen de Gereformeerde Gemeenten

De Vereniging Organisten Gereformeerde Gemeenten (VOGG) heeft onderzoek gedaan naar de orgels waarop organisten binnen de Gereformeerde Gemeenten spelen. Historische orgels die de eeuwen hebben doorstaan, zoals veelvuldig voorkomend in PKN-kerken, zijn in dit bestand zeldzaam.

De oudste orgels zijn:

• Nieuwdorp (Peter Weidtmann, 1744)
• Kortgene (onbekende bouwer, 1750)
• Utrecht (G.H. Quelhorst, 1813)
• Tholen (Petrus van Oeckelen, 1841)
• Rijssen Zuid (C.G.F. Witte, 1864)

De gemiddelde leeftijd van de pijporgels binnen de Gereformeerde Gemeenten bedraagt 41 jaar, oplopend tot 55 jaar indien de oudere instrumenten worden meegerekend.

Dominante Orgelmakers

Enkele orgelmakers hebben een dominante positie binnen het brede palet aan bouwers die actief zijn (geweest) binnen de Gereformeerde Gemeenten:

• W.N. de Jong: 14 instrumenten
• Ide Boogaard: 15 instrumenten (inclusief uitbreiding, overplaatsing, etc.)
• A. Nijsse & Zn: 14 instrumenten (inclusief uitbreiding, overplaatsing, etc.)
• Ernst Leeflang: 10 instrumenten
• Hendriksen & Reitsma: 9 instrumenten
• Fama & Raadgever: 8 instrumenten
• J.L. van den Heuvel: 6 instrumenten

Van orgelbouwers uit de eerste helft van de 20e eeuw, zoals Dekker, Koppejan en Koch, zijn nog maar enkele instrumenten overgebleven.

Bouw en Tractuur

Nagenoeg alle na de Tweede Wereldoorlog gerealiseerde orgels binnen de Gereformeerde Gemeenten zijn gebouwd met mechanische tractuur en sleepladen, onder invloed van de 'neo barokke' orgelbouw. Dit betreft 120 instrumenten, inclusief 2 orgels met elektrische registertractuur.

De tweede grootste groep zijn de elektronische instrumenten, voornamelijk geleverd door Johannus (Monarke), Eminent en Allen.

De derde categorie betreft de elektrisch-pneumatische instrumenten, waarbij Valckx & Van Kouteren een leidende rol heeft.

De meeste instrumenten zijn voorzien van twee manuaalwerken en een pedaal. Het tweede klavier naast het hoofdwerk (Manuaal I) kan een bovenwerk, positief, onderwerk, dwarswerk, zwelwerk, nevenwerk of onderpositief zijn. Er zijn 5 instrumenten met een borstwerk en 29 met een rugwerk. 23 instrumenten hebben één klavier, waarvan 13 met een aangehangen pedaal.

Binnenkort zal het orgelbestand worden verrijkt met 4 Engelse orgels uit de 19e eeuw, wanneer het orgel in Haamstede gereedkomt. Het laatst nieuw gebouwde instrument is het mechanische orgel van Ide Boogaard voor de Gereformeerde Gemeente van Barneveld-Centrum, met 33 stemmen verdeeld over hoofdwerk, onderpositief en pedaal.

Top 10 Grootste Instrumenten in de Gereformeerde Gemeenten

Opmerking: Deze ranglijst toont niet de grootste kerkgebouwen noch impliceert het dat grotere orgels fraaier zijn dan kleinere instrumenten.

Orgeladvies

Het werkveld voor orgeladviseurs kent ook opmerkelijke feiten. De orgelbouwadviescommissie van de VOGG is in veel gemeenten gevraagd om nieuwe of overplaatsingsprojecten te begeleiden, wat zij niet minder dan 50 maal heeft gedaan. De OAC was nog vaker betrokken bij nieuw- en verbouwsituaties.

Adviseurs die meer dan tweemaal worden genoemd bij orgelprojecten binnen de GG zijn:

• Dirk Bakker
• Cees ’t Jonk
• Arie J. Keijzer
• Dirk Jzn.

tags: #orgel #ger #gem #kesteren