Wanneer de termen 'hervormd' en 'gereformeerd' worden gehoord, verwijst dit doorgaans naar de Nederlands Hervormde (NH) en de "gewone" Gereformeerde (Ger) kerk. De Nederlands Hervormde kerk was oorspronkelijk de staatskerk uit de 17e eeuw, destijds bekend als de Nederduits Gereformeerde kerk. In 1816 werd deze naam gewijzigd in Nederlands Hervormde kerk.
In gebieden met een overwegend protestantse bevolking waren de historische dorpskerken, die oorspronkelijk Rooms-Katholiek waren, altijd Nederlands Hervormd. Tijdens de Franse overheersing werden in Rooms-Katholieke streken deze kerken teruggegeven aan de katholieke gemeenschap, terwijl de katholieken elders nieuwe kerken mochten bouwen. Tot die tijd waren Rooms-Katholieke kerken niet verboden, maar mochten ze niet van buitenaf als kerken herkenbaar zijn.
Hierdoor ziet men in Brabantse dorpen veel kleine Nederlands Hervormde kerken uit circa 1810-1820. In meer protestantse gebieden vindt men daarentegen veel Rooms-Katholieke kerken uit dezelfde periode of iets later, vaak gekenmerkt door een zuilenfront en aangeduid als "Waterstaatskerken" vanwege de architecten die vaak waterstaatsingenieurs waren. De grootste groep Rooms-Katholieke kerken dateert uit een nog latere periode, namelijk de 19e eeuw.
De Ontwikkeling van de Nederlands Hervormde Kerk
Gedurende de 19e eeuw werd de Nederlands Hervormde kerk, met name onder invloed van de moderne Duitse theologie, steeds 'vrijzinniger', wat inhield dat de kerk minder orthodox werd. Dit leidde tot een groeiend verschil in opvattingen tussen de universitair geschoolde, intellectualistische dominee-theologen en het 'gewone volk'. Dit verschil resulteerde in 1834 in een eerste grote afscheiding, waarbij gelovigen zich weer gereformeerd noemden onder leiding van ds. Hendrik de Cock.
Deze afscheiding ging grotendeels op in de tweede, veel grotere afscheiding, de zogenaamde Doleantie van 1886, geleid door Abraham Kuyper. De kerken die men tegenwoordig als 'gereformeerd' kent, zijn doorgaans leden van de door Kuyper gestichte "Gereformeerde kerk", officieel bekend als de "Gereformeerde Kerken".
Afscheidingen en Stromingen binnen het Protestantisme
In de loop der tijd hebben er diverse kleinere afscheidingen plaatsgevonden binnen het protestantisme. Omdat de leden van de Nederlands Hervormde kerk in principe eigenaar waren van de kerkgebouwen, probeerden de gereformeerden in plaatsen waar zij in de meerderheid waren de kerk over te nemen. De groeiende orthodoxie leidde er echter toe dat de Nederlands Hervormde kerk gaandeweg weer orthodoxer werd.
Degenen die het hier niet mee eens waren, traden toe tot de Remonstrantse Broederschap (die al in de 17e eeuw uit de staatskerk was gezet vanwege liberalere geloofsopvattingen), stichtten de Nederlandse Protestantenbond (NPB) of vormden binnen de Nederlands Hervormde kerk de Vereniging van Vrijzinnig Hervormden.
Er waren ook ultra-orthodoxen die de oude "van God gegeven" staatskerk niet wilden verlaten en daarom binnen de Nederlands Hervormde kerk de zogenaamde Gereformeerde Bond oprichtten. Over het algemeen waren de gereformeerden dus orthodoxer dan de hervormden.
Het opmerkelijke was echter dat in streken waar de Nederlands Hervormde kerk zeer orthodox was, de Gereformeerde kerk al vóór het midden van de 20e eeuw vrijzinniger werd dan de Nederlands Hervormde kerk. Vanaf de jaren '60 lijken de gereformeerden een soort inhaalslag te hebben gepleegd en zijn, met theologen als Wiersinga, Kuitert en Den Heijer, vaak vrijzinniger geworden dan de meeste prominente NH-theologen.
De Oud-Katholieke Kerk van Nederland
De Oud-Katholieke Kerk van Nederland is een kleine, zelfbewuste en eigentijdse geloofsgemeenschap die stevig geworteld is in de katholieke traditie, maar tegelijkertijd veel ruimte biedt voor een persoonlijke invulling van het geloof. De kerk heeft eeuwenoude wortels die teruggaan tot de heilige Willibrord, de Ierse monnik die aan het einde van de 7e eeuw naar Nederland kwam om het Evangelie te verkondigen. Restanten van de door hem gebouwde kerk zijn nog te vinden onder het Domplein in Utrecht.
Vijfhonderd jaar geleden raakte de kerk verdeeld, wat leidde tot de vorming van verschillende protestantse kerkgemeenschappen en een scheuring binnen de katholieke kerk van Nederland. Het deel dat onafhankelijk van Rome raakte, zou later de Oud-Katholieke Kerk van Nederland worden genoemd. Deze kerk kan worden beschouwd als een 'oer-Hollandse' kerk, met gelovigen die nuchter, enigszins eigenwijs en kritisch omgaan met autoriteit en gezag.
De Oud-Katholieke Kerk heeft zich altijd ingezet voor de oecumene en streeft naar de eenwording van alle christenen. Het is een gastvrije geloofsgemeenschap waar mensen, ongeacht hun kerkelijke achtergrond, zich snel thuis voelen.
Historische Context en Ontwikkeling van de Oud-Katholieke Kerk
De Oud-Katholieke Kerk van Nederland is ontstaan uit een beweging van katholieken die kritisch stonden tegenover de ontwikkelingen binnen de Rooms-Katholieke Kerk. De paus kreeg steeds meer bevoegdheden om zich te bemoeien met het bestuur en bindende uitspraken te doen over het geloof, zonder de medewerking van andere bisschoppen.
Aan het einde van de 19e eeuw werd de paus, onder bepaalde omstandigheden, zelfs een onfeilbaar leergezag toegekend. Dit betekende een breuk met de traditie van de vroege kerk, waarin lokale geloofsgemeenschappen veel zelfstandiger waren en alle bisschoppen op basis van gelijkwaardigheid samen het bestuur vormden.
De Oud-Katholieke Kerk hield vast aan de praktijk van de 'oude', ongedeelde kerk, waarin het bisdom zijn bisschop kiest. 'Oud-katholiek' betekent dan ook het voortzetten van de traditie van de kerk van alle tijden. Dit vertaalt zich in meer democratische kerkstructuren en een kleinere afstand tussen de geestelijkheid en de gelovigen.
Kenmerken van de Oud-Katholieke Kerk
De Oud-Katholieke Kerk wil openstaan voor de 'tekenen van de tijd' en aansluiting vinden bij moderne culturele en maatschappelijke ontwikkelingen. Binnen de kerk is er van oudsher veel ruimte voor een eigen invulling van het geloof, vanuit de overtuiging dat de mens zijn persoonlijke relatie met God vormgeeft binnen de gemeenschap van de kerk.
Er bestaat geen vast 'receptenboek' voor het geloof van een oud-katholiek. De kerk laat zich inspireren door het motto van Vincentius van Lérins: "datgene wat overal, altijd en door iedereen is geloofd, is waarlijk katholiek". Het christelijk geloof, zoals wij dat nu kennen, ontstond na de dood van Jezus na eeuwen van denken en discussie over de aard van Jezus als Zoon van God, Gods plan met de mensheid en de menselijke opdracht in het leven.
De bekendste samenvattingen van dit geloof liggen vast in de uitspraken van de eerste concilies - vergaderingen van alle bisschoppen - die nog steeds door vrijwel alle christelijke kerken als basis van het gedeelde geloof worden erkend. Na deze vroege eeuwen ontstonden er echter conflicten en scheuringen binnen het christendom, wat leidde tot groeiende verschillen, hoewel er sinds de vorige eeuw ook veel toenadering en overeenstemming is bereikt.
De Oud-Katholieke Kerk houdt vast aan het geloof van alle tijden dat kerkmuren overstijgt en door alle christenen wordt onderschreven. De kerk telt ruim vijfduizend leden. Sommigen zijn 'van huis uit' oud-katholiek, terwijl een toenemend aantal leden op latere leeftijd is toegetreden, vaak met een andere kerkelijke achtergrond en om uiteenlopende redenen.
Deze redenen kunnen te maken hebben met de bijzondere positie van de kerk binnen het christelijke landschap, de open houding ten aanzien van geloof en moraal, en/of de rijke liturgische traditie. Ook de eigen sfeer van de Oud-Katholieke Kerk als kleinschalige geloofsgemeenschap spreekt veel mensen aan.
Vergelijking tussen Katholicisme en Protestantisme
Hoewel beide stromingen onder het christendom vallen, verschillen het protestantisme en het katholicisme op belangrijke punten. Het protestantisme ontstond in 1517 toen Maarten Luther de confrontatie aanging met de katholieke kerk, die volgens hem te ver was afgedwaald van de christelijke, Bijbelse principes. Kerken en bevolkingen in een groot deel van Noord-Europa keerden zich in de 50 jaar daarna af van de paus en het katholieke geloof.
Niet iedereen stond echter achter Luthers versie van het ware christelijke geloof, aangezien hij de eerste was van een reeks hervormers die elk de Bijbel op hun eigen wijze uitlegden. Dit leidde tot de opkomst van calvinisten, wederdopers en diverse andere protestantse stromingen naast de lutheranen.
Belangrijke Verschillen in Geloof en Praktijk
Er bestaan diverse belangrijke verschillen tussen katholieken en protestanten. Hoewel er de laatste jaren pogingen zijn ondernomen om een gemeenschappelijke basis te vinden, zijn de verschillen niet verdwenen en zijn ze op dit moment nog net zo relevant als aan het begin van de Protestantse Reformatie.
De Rol van de Schrift
Een van de grootste verschillen betreft de toereikendheid en het gezag van de Schrift. Protestanten geloven dat alleen de Bijbel de enige bron is van Gods bijzondere openbaring aan de mensheid, en dat de Bijbel alles leert wat nodig is voor de verlossing. Dit principe wordt aangeduid als "Sola Scriptura". Katholieken daarentegen wijzen dit af en geloven dat de Bijbel en de Rooms-Katholieke tradities even bindend zijn. Veel katholieke doctrines, zoals het vagevuur, het bidden tot heiligen en de verering van Maria, hebben weinig tot geen basis in de Schrift, maar zijn puur gebaseerd op tradities.
Het Gezag van de Paus
Een ander cruciaal verschil heeft te maken met de functie en het gezag van de Paus. Volgens het katholicisme is de Paus de "Vicaris van Christus" en het zichtbare hoofd van de Kerk. Hij heeft de bevoegdheid om "ex cathedra" te spreken, waarbij zijn leer als onfeilbaar en bindend voor alle christenen wordt beschouwd. Protestanten geloven echter dat geen enkel menselijk wezen onfeilbaar is en dat alleen Christus het hoofd van de kerk is. Het gezag van de kerk is volgens hen afgeleid van het Woord van God, zoals vastgelegd in de Schrift.
Redding en Verlossing
Hoe iemand gered kan worden, is eveneens een punt van verschil. De protestantse Reformatie benadrukte "Sola Fide" ("alleen geloof"), wat inhoudt dat mensen alleen uit genade gerechtvaardigd worden, en dit alleen door Christus. Volgens het Rooms-katholicisme kan een mens niet alleen door geloof in Christus worden verlost; er wordt ook vertrouwd op goede werken. De Zeven Sacramenten zijn essentieel in de Rooms-Katholieke doctrine van de verlossing.
Protestanten geloven dat gelovigen alleen op basis van hun geloof in Christus door God gerechtvaardigd worden, omdat Christus aan het kruis voor al hun zonden heeft betaald. Katholieken geloven dat de rechtschapenheid van Christus weliswaar wordt uitgereikt, maar dat dit op zichzelf niet volstaat. Voor katholieken heeft rechtvaardiging te maken met het rechtschapen en heilig worden gemaakt, waarbij geloof in Christus slechts het begin is en men hierop moet voortbouwen met goede daden.
Het Leven na de Dood
Er bestaan ook belangrijke verschillen over wat er na de dood met gelovigen gebeurt. Katholieken hanteren de doctrine van het vagevuur, waar men nog voor zijn zonden boetedoening moet doen. Dit impliceert dat het werk van Christus aan het kruis als onvoldoende wordt beschouwd om de zonden volledig te verzoenen.
Verdere Vergelijkingen
De protestantse kerk is over het algemeen meer woordgericht en hecht minder belang aan rituelen, terwijl de katholieke kerk vaak meer nadruk legt op rituelen en symboliek. Het protestantisme kent een bottom-up structuur, waarbij de kerkenraad de leiding heeft in de gemeente. De katholieke kerk daarentegen heeft een top-down structuur met de paus aan het hoofd.
Protestanten zijn vaak geneigd tot het oprichten van nieuwe kerken bij theologische of andere meningsverschillen, terwijl katholieken meer vasthouden aan de moederkerk. Maria speelt in de katholieke kerk een centrale rol, naast Jezus, terwijl ze in de protestantse kerk een bijrol heeft.
Er zijn ook verschillen in de kerkstructuur. De katholieke kerk is hiërarchisch, terwijl de protestantse kerk per plaatselijke gemeente verantwoordelijkheid draagt. In de katholieke kerk is de eucharistie een centraal sacrament, terwijl protestanten de nadruk leggen op de Bijbel als de directe openbaring van God.
De Oud-Katholieke Kerk van Nederland combineert elementen van beide tradities. Ze houdt vast aan de katholieke liturgie en tradities, maar omarmt tegelijkertijd een meer democratische kerkstructuur en een open houding ten aanzien van moderne ontwikkelingen. De kerk staat open voor zowel mannen als vrouwen in het ambt en hecht veel waarde aan persoonlijke gewetensvrijheid.
De vergelijking van de Oud-Katholieke Kerk van Nederland met de Anglicaanse kerken is logisch, aangezien beide kerken verschillen vertonen met de Rooms-Katholieke Kerk en ook anders zijn dan protestantse kerken. Dit heeft geleid tot een samenwerkingsovereenkomst, waarbij de kerken elkaar erkennen en de sacramenten delen.
De Oud-Katholieke Kerk wordt soms beschouwd als een progressieve of liberale kerk vanwege de ruimte voor eigen geloofsbelevingen en de openheid voor cultuur en maatschappelijke opvattingen. Tegelijkertijd beschouwen oud-katholieken zichzelf als orthodoxe christenen, omdat de nadruk op persoonlijke verantwoordelijkheid ook leidt tot voorzichtigheid ten opzichte van snelle veranderingen.
De kerk ziet zichzelf als een bruggenbouwer tussen katholieke en protestantse tradities en een mogelijke kerk van de toekomst, waarin verschillende tradities naast elkaar kunnen bestaan. Vanuit het ideaal van de vroege kerk blijft de Oud-Katholieke Kerk zich inzetten voor de eenwording van alle christenen.
Luther en de protestantse Reformatie: Crash Course World History #218
tags: #oud #katholiek #protestants