Geschiedenis van de Gereformeerde Kerk in Tweede Exloërmond

Tweede Exloërmond is een langgerekt kanaaldorp dat rond 1840 is gesticht. De oorsprong ligt in het Groningse Musselkanaal, van waaruit een mond werd gegraven die het Drentse gebied als enkel kanaal westwaarts liep. De bebouwing bestond aanvankelijk uit woningen voor veenarbeiders en landarbeiders, met aan de buitenzijde dwarsgeplaatste boerderijen. Haaks op het westelijke deel van het dorp ontwikkelde zich het gehucht Eexloërkijl.

De Gereformeerde Kerk: Architectuur en Ontstaan

De Gereformeerde Kerk van Tweede Exloërmond, gelegen aan het Zuiderdiep 243, werd gebouwd in 1908. De architect was Klaas Prummel, een veelzijdig architect uit de Veenkoloniën die ook woonhuizen, scholen, winkels, bruggen en landbouwschuren ontwierp. De kerk is een vroeg werk van Prummel en vertoont een eclectische combinatie van neogotische vormen en neorenaissance-detaillering. Het gebouw is erkend als provinciaal monument vanwege zijn cultuurhistorische, architectuurhistorische en stedenbouwkundige waarde, en wordt beschouwd als een voorbeeld van een Waterstaatskerk met neorenaissancistische kenmerken in een veenkoloniale lintbebouwing.

Het oorspronkelijke ontwerp dateert uit de beginperiode van Prummel als architect, waarin hij gebruikmaakte van neobouwstijlen. De kerk is opgemetseld in baksteen, hoewel de westelijke gevel en een deel van de achtergevel zijn uitgevoerd in blokpleisterwerk. De entree bevindt zich in het midden van de symmetrisch vormgegeven voorgevel, met daarboven een spitsboogvormig bovenlicht en spitsboogramen aan weerszijden. Boven de entree is het bouwjaar 1908 aangebracht, omlijst door rondboogvensters in een spitsboogvormige nis. Decoratieve elementen zoals klimmende blinde spitsboogvormige nissen, wit geschilderde gietijzeren traceringen in de vensters, en wisselend gekleurde baksteen en witte sluit- en aanzetstenen verfraaien de gevel. De geveltop wordt bekroond door een torentje met spits, dat vermoedelijk in de jaren twintig van de twintigste eeuw is geplaatst.

Tegen de achterzijde van de kerk is later een niet-originele aanbouw onder plat dak gerealiseerd, die buiten de provinciale bescherming valt. Tevens zijn twee spitsboogvensters in de achtergevel dichtgezet. Voor de rest is het kerkgebouw nagenoeg gaaf bewaard gebleven.

De Instelling van de Gereformeerde Kerk

De Gereformeerde Kerk in Tweede Exloërmond werd op 29 september 1907 geïnstitueerd vanuit de Gereformeerde Kerk van Stadskanaal, die destijds ook de kerkgemeente van Musselkanaal omvatte. De directe aanleiding voor de vorming van een zelfstandige gemeente in Tweede Exloërmond was de groei van het aantal gereformeerden in het dorp, dat zich had ontwikkeld als veendorp. De kerk van Musselkanaal, onder leiding van ds. J. Buikema, zag de noodzaak van een eigen gemeente in en verleende toestemming voor de instelling ervan. Op 29 september 1907 bevestigde ds. Buikema de eerder gekozen ambtsdragers: A. Veenema als ouderling en J. Buist, R. Ottens en H. Tees als diakenen. Ouderlingen J. Bakker, H. Franssens en J.K. de Jonge, en diaken H. Ottens, die in Tweede Exloërmond woonden, werden overgenomen uit de kerk van Musselkanaal en zetten hun ambtsperiode voort.

De eerste preek van ds. Buikema ging over Micha 4 vers 5: 'Want alle volken zullen wandelen, elk in den naam zijns gods; maar wij zullen wandelen in den Naam des HEEREN, onzes Gods, eeuwiglijk en altoos'.

Vanwege de groei van de gemeente voldeed het oorspronkelijke gebouw aan het Zuiderdiep 243 al snel niet meer. In 1908 werd aan het Zuiderdiep 124 een stuk grond aangekocht en gestart met de bouw van een nieuwe kerk onder leiding van aannemer P.J. Mijmering. Het gebouw had een lengte van 16 meter en was ruim 9 meter breed. Op 29 oktober 1908 werd de nieuwe kerk officieel in gebruik genomen, opnieuw onder leiding van ds. Buikema.

Predikanten en Gemeentelijk Leven

Tot 1911 maakte de Gereformeerde Kerk van Tweede Exloërmond gebruik van de diensten van ds. Buikema van Musselkanaal en van andere classispredikanten. In maart 1910 bracht de kerkenraad het eerste beroep uit op ds. Joh. Jansen van Burum, maar hij nam het niet aan. Na zes afwijzingen nam ds. Th.A. Bergsma van Sint Jacobi Parochie het beroep in april 1911 aan. Hij deed op 25 juni 1911 intrede, met als preektekst 2 Kronieken 20 vers 12b: 'Maar onze ogen zijn op U'.

Ds. Bergsma trof in Tweede Exloërmond een bevolking van diverse religieuze richtingen aan. Ondanks de afwezigheid van een christelijke school, zette hij zich in en richtte binnen een jaar na zijn intrede een christelijke school op, die spoedig bloeide. In 1912 werd besloten tot de bouw van een aparte catechisatiekamer c.q. consistorie, omdat de ruimte in de kerk nodig was voor extra zitplaatsen door groeiend ledental. Op 11 november 1917 nam ds. Bergsma afscheid wegens vertrek naar Drogeham.

Na het vertrek van ds. Bergsma werd ds. W. Fokkens, die eerder tussen 1908 en 1911 al af en toe in Tweede Exloërmond had gepredikt, beroepen. Op 2 juni 1918 deed hij intrede, bevestigd door consulent ds. J. Buikema van Musselkanaal. Tijdens het predikantschap van ds. Fokkens ontwikkelde het kerkelijk leven zich voorspoedig. Hij was ijverig en verstandig, en werd meerdere malen afgevaardigd naar de particuliere synode. Hij hechtte bijzonder belang aan de Christelijke School en de ARP-politiek. Op 16 juli 1922 nam ds. Fokkens afscheid.

In de vacatureperiode van 1922 tot 1924 vonden belangrijke veranderingen plaats. In 1923 werden de mannen en vrouwen, die tot dan toe gescheiden zaten, bij elkaar in de banken geplaatst. De kerkenraad bracht acht beroepen uit, maar alle acht predikanten bedankten. Pas de negende kandidaat, ds. J.H. Beumee van Sleeuwijk, nam het beroep aan en deed op 15 september 1924 intrede. Tijdens zijn ambtsperiode werd in februari 1925 besloten een orgel te plaatsen, ter vervanging van de begeleiding door een muziekvereniging. In 1928 onderging het kerkgebouw een opknapbeurt, waarbij de banken werden aangepast voor meer comfort en de kerk opnieuw werd geschilderd. De diensten werden gedurende deze periode gehouden in de schuur van de familie Wind.

Ds. J. van Bruggen werd in juni 1935 beroepen en deed op 15 september dat jaar intrede. Onder zijn leiding werd weer aandacht besteed aan evangelisatie. In 1938 verscheen het eerste nummer van 'Ons Kerkblad', het officiële orgaan van de Gereformeerde Kerk, onder redactie van ds. Van Bruggen. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog nam ds. Van Bruggen het beroep aan naar de kerk van Wormerveer.

De Vrijmaking en de Vrijgemaakte Gereformeerde Kerk

In de jaren '30 ontstonden er tussen gereformeerde theologen verschillen van inzicht over leerstellige zaken, zoals de doop en het Verbond. De generale synode deed leeruitspraken waarmee bezwaarden zich niet konden verenigen. Ds. C. Stam, die op 1 augustus 1943 intrede deed, kon zich niet verenigen met de synodebesluiten. Ondanks pogingen tot een compromis mislukten deze, en de kerkenraad zag zich genoodzaakt ds. Stam te schorsen. Op 6 september 1945 werd de vrijgemaakte Gereformeerde Kerk in het dorp geïnstitueerd, met zeven gezinnen, waaronder een ouderling, die ds. Stam volgden.

De vrijgemaakte gereformeerden kwamen aanvankelijk bijeen in een gehuurde ruimte en later in een kerkje aan de Middenlaan. De gemeente telde in 1947 75 leden, maar dit aantal nam af tot 39 in 1985, waarna de gemeente werd opgeheven. Ds. Stam was de eerste en enige predikant van deze gemeente, van 6 september 1945 tot 8 juni 1947.

Latere Ontwikkelingen en Samenwerking

Na de vrijmaking probeerde de gereformeerde kerkenraad de breuk te helen, maar dit had geen resultaat. In september 1948 werd de heer J. Visch bereid gevonden als lerend ouderling op te treden. Na verloop van tijd wilde de heer Visch predikant worden onder Artikel 8 van de Kerkorde, maar werd hiervoor afgewezen.

In 1951 kon een nieuwe predikant worden bevestigd. Na diverse beroepen werd in februari 1956 kandidaat N. Korenhoff uit Leiden beroepen, die op 3 juni dat jaar werd bevestigd. Tijdens zijn predikantschap werd de uit 1908 daterende gereformeerde kerk in 1954 geschilderd. De kerkdiensten werden tijdelijk verplaatst naar het kerkgebouw van de hervormde gemeente.

Op zondag 29 september 1957 werd het vijftigjarig bestaan van de kerk herdacht. In 1958 besloot de kerkenraad het in 1929 aangekochte gebouw 'Ons Huis' te verkopen en de consistorie te vergroten. Op 20 september 1959 nam ds. IJkema afscheid wegens vertrek naar Putten. De kerkenraad overwoog samen met de kerk van Valthermond een predikant te beroepen, wat uiteindelijk leidde tot het beroep op kandidaat W.F. Koelee uit Den Haag-West, die op 13 maart 1960 werd bevestigd.

In 1962 werd het orgel gerestaureerd. Op 8 september 1963 nam ds. Koelee afscheid. In de jaren 1963 tot 1968 hield de kerkenraad zich bezig met de predikantswoning en overwoog de bouw van een nieuwe pastorie, maar koos uiteindelijk voor verbouw van de oude. Vanwege de beperkte ledentallen kwamen kerken met minder dan driehonderd leden niet meer in aanmerking voor financiële bijstand. De kerkenraad overlegde met de gemeente over samenwerking met de kerk van Valthermond, maar dit plan ging niet door.

Na een periode van vijf jaar vacantie werd in 1968 de heer H.J. van Dalen uit Apeldoorn als evangelist-voorganger bevestigd. In 1969 werd medewerking verleend aan evangelisatiewerk voor campinggasten. Na het slagen van voorganger Van Dalen voor zijn studie als predikant, werd hij op 5 maart 1972 in het ambt bevestigd. Tijdens dezelfde gemeentevergadering werd besloten de kerk op te knappen voor ongeveer fl. 15.000, gefinancierd door een renteloze lening. Er werd ook een geluidsinstallatie aangeschaft en een bandrecorder in gebruik genomen voor het opnemen van kerkdiensten.

Op zondag 30 juni 1974 nam ds. S. afscheid wegens vertrek naar Zuidland. Sindsdien bleef de kerk vacant, met uitzondering van de periode 1978-1981 waarin emeritus-predikant S. de Vries als hulppredikant optrad. Later werden pastoraal werkers aangetrokken.

In 1983 werd een Commissie ‘Samen-op-Weg’ opgericht om de samenwerking met de plaatselijke Hervormde Gemeente vorm te geven. Dit leidde in de jaren '90 tot een officieel samenwerkingsverband, met gezamenlijke diensten, jeugdclubs en catechisaties. Drie keer per jaar waren er gezamenlijke diensten waarbij ook de Baptisten betrokken waren.

Het ledental van de Gereformeerde Kerk nam af, waardoor in 1995 besloten werd de middagdiensten te laten vervallen. Het Samen-op-Wegproces resulteerde in federatieve samenwerking, die op 11 januari 1998 officieel inging. Op 3 februari 2002 werd de laatste kerkdienst gehouden in de gereformeerde kerk van Tweede Exloërmond, waarna de Protestantse Gemeente te Tweede Exloërmond werd gevormd.

De Baptistengemeente

De Baptistenkerk, gelegen aan het Zuiderdiep 85, is een recht gesloten zaalkerk met een ranke geveltoren en dateert uit 1922. Het is onzeker of Klaas Prummel ook deze kerk heeft ontworpen, hoewel een informatiepaneel bij de kerk dit suggereert.

De Hervormde Kerk

De Hervormde kerk, aan het Zuiderdiep 150, is een recht gesloten zaalkerk uit 1939, voorzien van een aangebouwde consistorie en een terzijde staande toren met ingesnoerde spits.

Architect Klaas Prummel

Klaas Prummel (14 oktober 1884 - 25 oktober 1970) was een architect die een aanzienlijk oeuvre naliet in de Veenkoloniën. Naast woonhuizen ontwierp hij ook kerken, winkels, scholen, bruggen en landbouwschuren. Zijn stijl evolueerde van neo-stijlen naar Jugendstil en de Amsterdamse School. Drie boerderijen van zijn hand zijn erkend als rijksmonument, en de voormalige gereformeerde kerk en het voormalig Groene Kruisgebouw zijn provinciaal monument. Veel door Prummel ontworpen panden in Valthermond, Musselkanaal en Tweede Exloërmond zijn nog steeds in gebruik en dragen bij aan de karakteristieke uitstraling van deze dorpen.

In het kader van de Prummeltour, die jaarlijks wordt georganiseerd om zijn nalatenschap te belichten, worden specifieke panden uitgelicht. De voormalige gereformeerde kerk in Tweede Exloërmond is in 2011 opgeknapt en geopend als "cultuurhuis Odeon", waar ook tentoonstellingen en lezingen over Klaas Prummel en de geschiedenis van de kerk worden gehouden.

tags: #gereformeerde #kerk #tweede #exloermond