Het tekort aan voorgangers, waaronder predikanten en kerkelijk werkers, binnen de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) is een nijpend probleem dat steeds grotere vormen aanneemt. Dit werd onderstreept door een bijeenkomst van maar liefst 78 preekvoorzieners uit een specifieke classis op 5 september, die samenkwamen om van gedachten te wisselen over de grote moeite die het vinden van voorgangers met zich meebrengt. Nog meer predikanten gaven hun belangstelling aan voor deze thematiek.
Wie Mag Voorgaan in de PKN?
Volgens de Kerkorde van de PKN zijn de mogelijkheden voor wie in een eredienst mag voorgaan vastgelegd. Dit omvat:
- Predikanten van de kerk.
- Voorgangers die behoren tot een kerkgemeenschap in Nederland of daarbuiten waarmee de Protestantse Kerk in Nederland bijzondere betrekkingen onderhoudt, mits aan bepaalde regels wordt voldaan.
- Proponenten, dit zijn theologen in opleiding met de bevoegdheid om voor te gaan.
- Kerkelijk werkers met preekconsent. Hierbij gelden enkele uitzonderingen, zoals het niet mogen toedienen van sacramenten, het bevestigen van ambtsdragers of het uitspreken van de zegen.
Een preekconsent is specifiek gekoppeld aan een gemeente; de gemeente zelf dient het preekconsent aan te vragen. De landelijke commissie Preekconsenten in Utrecht beoordeelt deze aanvragen en kent het preekconsent toe. Vanwege de preeknood die sinds 2022 in een bepaalde regio geldt, kan een kerkelijk werker een preekconsent ontvangen voor de gehele classis. Dit geldt ook voor hen die al eerder een preekconsent hadden verkregen.
Huidige Uitdagingen en Mogelijkheden
In het breed moderamen is besloten dat geestelijk verzorgers die voorgaan in ziekenhuizen of zorginstellingen, ook zonder problemen in de gemeente kunnen voorgaan. De positie van kerkelijk werkers is echter complexer. Velen van hen beschikken niet over een preekconsent of staan niet geregistreerd, wat impliceert dat zij (nog) niet de vereiste opleiding hebben voltooid.
Er wordt gekeken naar diverse oplossingen om de preeknood te verlichten:
- Meer inzet van gemeenteleden voor het leiden van vieringen, met ondersteuning van een voorganger bij de voorbereiding van de dienst.
- Gebruik van moderne middelen, zoals het via een beamer volgen van een dienst in een buurgemeente.
- 'Twee-in-één'-diensten, waarbij één voorganger tweemaal dezelfde dienst verzorgt in naburige gemeenten, op verschillende tijdstippen op zondag.
- Meer samenwerking tussen kerken en het samenvoegen van diensten met weinig kerkgangers. Hoewel dit een goede optie is, wordt het belang van respect voor de eigenheid van kleine gemeenten benadrukt.
Het Vroegtijdig Plannen van Preekbeurten: Zorg en Kritiek
Er is grote zorg over het feit dat preekvoorzieners al zo vroeg beginnen met het plannen van preekbeurten. Sommige preekvoorzieners starten in het najaar al met het invullen van de roosters voor het volgende jaar, wat de situatie bemoeilijkt. Hoewel dit deels voortkomt uit de wens om afspraken te maken, wordt het ook gezien als een zelfveroorzaakte moeilijkheid.
De kerkenraad is uiteindelijk verantwoordelijk voor het invullen van het preekrooster, niet de preekvoorziener. Preekvoorzieners worden aangemoedigd om hun zorgen te delen met de kerkenraad en samen te werken met collega's in de regio om de roosters gezamenlijk in te vullen. Ook het betrekken van emeriti predikanten, die sinds kort als ambulant predikant ingezet kunnen worden, en het benaderen van christelijke instanties zoals Stichting Open Doors of Compassion, worden als mogelijkheden genoemd.
Traditioneel bellen preekregelaars op 2 januari veel predikanten om het preekrooster voor het komende kerkjaar vast te leggen. Dit moment wordt vaak gezien als de start van het samenstellen van roosters, omdat kerken hun roosters voor de zondagse diensten zo vroeg mogelijk willen vaststellen. Preekregelaars die vroeg bellen of scherp plannen, kunnen zo sneller hun voorkeursdata claimen.
De Geestelijke Kant van het Vroegtijdig Plannen
Dominee Marijn Krooneman heeft in het Reformatorisch Dagblad gewezen op het geestelijke probleem achter het steeds vroeger plannen van preekbeurten. Hij stelt dat dit voortkomt uit angst en maakbaarheidsdenken, wat in strijd is met de geestelijke roeping van predikers. Het ver vooruit plannen ondermijnt volgens hem de betekenis van de uitdrukking 'Deo Volente' (als God het wil) en doet afbreuk aan het roepingsbesef van predikanten. Er ligt volgens hem meer zegen in het vertrouwen op Gods leiding dan in het strak plannen van preekroosters.
Dominee John de Groot benadrukt in de Cvandaag podcast het belang van het loslaten van de agenda en het toelaten van Gods leiding, zelfs als de agenda vol lijkt. Hij stelt dat er altijd onverwachte gebeurtenissen kunnen plaatsvinden, zoals een begrafenis, en dat alles wat we doen en plannen onder Gods wil staat.
Eerste Hulp bij Stille Tijd - 'Hoe groot is Gods barmhartigheid!' (Dan. 9: 18)
Een collegadominee, Jan Holtslag, schreef vorig jaar in een opinieartikel voor Cvandaag dat hij de stekker uit de telefoon trekt op de avond van Nieuwjaarsdag. Hij ervaart het als dankbaar wanneer hij een collega kan vervangen en laat daarom gaten over in zijn eigen preekrooster. Dit houdt iets verrassends, aldus Holtslag.
De tweet van dr. De Reuver, scriba van de PKN, over het vroegtijdig plannen van preekbeurten, werd door sommigen als 'onsympathiek' bestempeld. De PKN-woordvoerder Hugo Bulk gaf aan dat het een 'hartenkreet' was om aandacht te vragen voor het verlies van het 'Deo Volente' in een tijd waarin we belijden afhankelijk te zijn van God. Hij pleit voor een 'gentlemen's agreement' om niet meer zo lang van tevoren preekafspraken te maken.
Verschillende Benaderingen van Preekregeling
Dominee A.J. Mensink, predikant van de hervormde gemeente in Elburg, vindt dat het regelen van preekbeurten 'uit de hand gelopen is'. Hij ontving begin december nog tien tot twaalf telefoontjes van preekregelaars voor 2025. Hij besloot echter niet meer een of twee jaar van tevoren diensten af te spreken buiten zijn eigen gemeente, en geeft zijn beschikbaarheid drie tot vier maanden van tevoren aan.
Hij benadrukt het belang van het profetische element van de prediking en waarschuwt ervoor om alleen een bepaald soort predikant te willen horen. Het kan soms nodig zijn dat er iets naar voren komt wat men niet graag hoort.
Een andere benadering wordt geschetst door een predikant die zijn eigen vrije zondagen doorbrengt in gemeenten waar de 'klik' er is. Dit kan gebaseerd zijn op wederzijdse waardering, gemeenschappelijke interesses of een band die door de jaren heen is ontstaan. Hij merkt op dat sommige gemeenten het als een eer beschouwen als een predikant bij hen voorgaat, maar dat dit niet altijd leidt tot een voorkeurspositie.
De beschikbaarheid van predikanten wordt ook beïnvloed door persoonlijke omstandigheden, zoals gezinsuitbreiding of studieverlof. Sommige predikanten plannen hun vakanties al twee jaar van tevoren, terwijl anderen juist flexibeler omgaan met hun agenda om beschikbaar te zijn voor gemeenten die een uitvaller hebben of een vacature.
Er is een trend zichtbaar waarbij predikanten steeds vaker hun eigen gemeente bezoeken en preekbeurten buiten de eigen gemeente selectiever kiezen. Dit kan te maken hebben met de reistijd, de afstand en de persoonlijke voorkeur voor bepaalde gemeenten.
Vergoedingen en Economische Aspecten
De vergoeding voor een preekbeurt bedraagt momenteel €162, exclusief reiskosten. De Commissie tot de Zaken (het landelijk bestuur van de Remonstrantse Broederschap) heeft de vergoeding aan reiskosten per 1 januari 2025 verlaagd van €0,30 naar €0,24 per kilometer. Sommige predikanten overwegen om preekbeurten verder weg te laten lopen vanwege deze wijziging.
Er wordt gesuggereerd dat de tarieven voor preekbeurten omhoog zouden moeten gaan, gezien de schaarste van het goed. Vergelijkingen worden gemaakt met de tarieven voor auto-onderhoud of CV-ketel controle, die aanzienlijk hoger liggen. Er is ook een voorbeeld van dominee Klaas Hendrikse, die destijds €300 vroeg voor een preekbeurt, terwijl het gebruikelijke tarief de helft was.
De vraag wordt gesteld of gemeenten meer zouden willen betalen voor geliefde predikanten. De complexiteit van het vullen van de roosters lijkt elk jaar toe te nemen, wat leidt tot de vraag of er minder voorgangers zijn, of dat de motivatie van voorgangers is veranderd.
tags: #preekbeurten #pkn #boven