Het evangelie van Johannes schetst een levendig beeld van de periode na Pasen voor de leerlingen van Jezus. Dit was een tijd van intense emoties en diepe verwarring, beginnend met de schokkende ontdekking van het lege graf op de ochtend van Pasen. Maria van Magdala, de eerste die het lege graf zag, ontmoette de opgestane Jezus in de tuin, aanvankelijk verward met de tuinman te midden van haar tranen.
Later die avond kwamen de leerlingen bijeen, angstig en volkomen in de war. Uit vrees sloten ze de deuren stevig op, zichzelf opsluitend in de veiligheid van hun schuilplaats. De vraag die rijst is of zij, na zulke overweldigende en verwarrende ervaringen, de moed zouden vinden om naar buiten te treden en de buitenwereld tegemoet te treden. Dit brengt ons bij een centraal thema: vertrouwen, wat in de Bijbelse talen, het Hebreeuws en het Grieks, synoniem is aan geloof.
Innerlijke Ontwikkeling van de Leerlingen
De verhalen in het evangelie van Johannes over deze periode na Pasen belichten de innerlijke ontwikkeling die Jezus' leerlingen doormaakten. Deze verhalen kunnen worden beschouwd als een routebeschrijving voor de spirituele reis die ieder mens in zijn leven kan maken. Net zoals een routeplanner niet garandeert dat men ergens aankomt, vereisen deze spirituele kaarten dat men zelf de reis onderneemt. We zullen, net als de leerlingen van Jezus, inspanning moeten leveren om verder te komen, om te gaan met onze vermoeidheid en teleurstellingen.
Jezus Verschijnt Ondanks Gesloten Deuren
Het eerste verhaal in dit verband is de bemoedigende geschiedenis van Jezus' verschijning aan zijn leerlingen, ondanks de gesloten deuren. Dit is voor ons een bron van hoop, vooral wanneer wij zelf worstelen met openheid en vertrouwen in het geloof in de opstanding. Jezus laat zich niet tegenhouden door de deuren die wij zorgvuldig sluiten.
Thomas' Zoektocht naar Bewijs
Een ander bekend verhaal betreft Thomas, die er toevallig niet bij was toen Jezus voor het eerst aan zijn leerlingen verscheen. Hij laat zich niet zomaar overtuigen door zijn medeleerlingen; hij wil tastbaar bewijs zien, de wonden aanraken, de littekens van de spijkers en de wond in zijn zij voelen. Hij vraagt zich af of ze werkelijk te maken hebben met de Gekruisigde. Wanneer Jezus opnieuw verschijnt, nodigt Hij Thomas uit om zijn handen op Zijn wonden te leggen, en Zijn hand in Zijn zij.
De Vissers op de Galilese Zee
Daarnaast is er het verhaal van de beroepsvissers die, ondanks hun jarenlange ervaring, blijkbaar niet meer weten hoe ze vis moeten vangen. Zelfs de kennis van hun oude ambacht lijkt verdwenen. Petrus' terughoudende opmerking, "vooruit dan maar," leidt ertoe dat de andere leerlingen met hem meegaan vissen, maar de hele nacht vangen ze niets.
Hoewel 's nachts vissen in het meer van Galilea gebruikelijk was vanwege de versheid van de vangst, kan het woord 'nacht' ook duiden op een moeilijke situatie, waarin men het overzicht verliest en aan zichzelf is overgeleverd. Mystici spreken van de "nacht van het geloof," waarin alles wat ooit betekenisvol leek, verdwenen is.
Maar dan wordt het lichter. Aan de oever staat een man, die Johannes aanvankelijk niet herkent. Hij vraagt: "Hebben jullie wat te eten, jongens?" Wanneer ze ontkennend antwoorden, geeft hij de opdracht: "Gooi het net dan uit aan de rechterkant van de boot, dan zullen jullie wel wat vangen." Ze gehoorzamen, en het net blijkt zo vol met vis te zitten dat ze het nauwelijks omhoog kunnen trekken. Het besef daalt in dat de man aan de oever Jezus moet zijn.
Het visnet bevat uiteindelijk 153 grote vissen. Dit getal heeft door de geschiedenis heen tot veel theologische speculaties geleid. Hiëronymus suggereerde dat dit verwijst naar de 153 soorten vis die over de hele wereld bestaan, wat impliceert dat alle soorten gevangen zijn.
Tekens van Jezus' Aanwezigheid
Jesaja's woorden, "Moet je door het water gaan - ik ben bij je. Of door rivieren - je wordt niet meegesleurd," benadrukken Gods voortdurende aanwezigheid. Er zijn veel meer tekenen die Jezus in het bijzijn van zijn leerlingen heeft gedaan dan er in het evangelie zijn opgeschreven. Deze tekenen zijn bedoeld om vertrouwen te wekken, en kunnen ons helpen te geloven in de tekenen van de aanwezigheid van de opgestane Christus in ons eigen leven.
De Tekenen van de Opname van De Heere Jezus Christus - 1 Tessalonicenzen 4 - Geloofcentrum Hoogeveen
De Missionaire Kracht van de Paaspreek
De Paaspreek heeft een missionaire kracht die mensen kan raken, zelfs degenen die zich ver verwijderd voelen van het geloof. Predikanten zoeken naar manieren om de kernboodschap van Pasen over te brengen, rekening houdend met de levenswereld van de hoorders. Dit vereist een diepgaand begrip van zowel de Schrift als de menselijke ervaring.
Het is cruciaal dat de preek de luisteraar op een energetisch niveau aanspreekt, waarbij geloof niet wordt geproblematiseerd, maar eerder wordt gezien als een verwachting van een doorleefd woord. De preek functioneert als een moment in een breder gesprek, waarin de gemeenschap, inclusief ouders en vrienden, een cruciale rol speelt.
De Spanning tussen Taal en Realiteit
Er bestaat een spanning tussen de vaak geserreerde liturgische taal en de concrete leefwereld van mensen. Het benoemen van bittere ervaringen, zelfs uit de cinema, kan onverwachte luisteraars bereiken. Predikanten moeten zorgvuldig omgaan met deze momenten waarop taal en werkelijkheid elkaar raken, en de leefwereld van de hoorders erkennen, die vaak ruwer is dan in preken wordt weergegeven.
Coen Constandse benadrukt dat het woord "ontmoeting" met God niet te lichtvaardig gebruikt moet worden. Het Woord van God onderbreekt, doorprikt gesloten perspectieven en raakt het concrete leven als een flits. De preek kan een ervaring zijn van een kracht en aanwezigheid die ons leven lijkt te kennen en te dragen.
Jongeren en de Paaspreek
Jongeren luisteren niet zozeer naar populair taalgebruik, maar op een energetisch niveau. Hun zintuigen staan open, wat hen kwetsbaar maar ook ontvankelijk maakt. Ze wachten op doorleefde woorden die resoneren met hun leven. De preek heeft de gemeenschap nodig om wat er gebeurt te ontsluiten en te verdiepen.
Christologie en Pneumatologie in de Paaspreek
De opstandingskracht van Pasen omvat zowel christologie als pneumatologie. Jezus is opgewekt in het eschaton, een realiteit die ons nog scheidt. De Heilige Geest overbrugt deze afstand. Homiletisch gezien gaat het om participatie en het in contact staan met verschillende "kennisbronnen": het leven van de hoorders, het eigen innerlijk leven, de kracht van kruis en opstanding in de tekst, en missionaire verhalen.
De predikant dient als een soort 'voice dialogue', waarbij verschillende stemmen worden verkend en hun weg vinden in exegese en prediking. Missionaire verhalen, levensverhalen van buitenstaanders die tot geloof komen, zijn waardevolle 'kennisbronnen' om te luisteren naar hun ervaringen.
Thema's van Dood en Zonde
Twee kernthema's in de reflectie op Pasen, die ook de ruigheid van het leven raken, zijn dood en zonde. Juist hier kan opstandingskracht een nieuwe energie, vreugde en levenspraktijk brengen. Paradoxaal genoeg wordt de vreugde van het Evangelie het sterkst ervaren wanneer realistisch over zonde en dood wordt gesproken.
De Dood als Verstorende Kracht
Een roman over de dood van een vader en broer kan leiden tot diepe Godservaringen, maar ook tot woede en oriëntatieloosheid wanneer de dood deze ervaringen verscheurt. De dood is een krachtige tegenstander van het leven. De hoofdpersoon worstelt met gemakkelijke atheïstische en religieuze uitspraken, en zoekt naar een God die niet burgerlijk is, maar die waanzin en tederheid combineert.
Zelfs op een paasmorgen, te midden van verdriet en zinloosheid, kan een oud christelijk lied een scheurtje veroorzaken in de vervreemding van God. Het bidden voor een zieke broer, het aanbieden van het eigen geloof, kan leiden tot een diepe Godservaring van bescherming en overgave.
Het contact met dergelijke verhalen brengt de eigen biografie tot leven, met zowel teleurstellingen als momenten van zekerheid. Dit is een 'kennisbron' die in de prediking wordt gehoord in intonatie, emotie en woordkeuze. Het erkent de verborgen strijd in het innerlijk van mensen, de souvereiniteit en verwondbaarheid, geloofszekerheid en aanvechting, en de gevaren van moralisme.
Zonde en Verzoening
Het christelijk geloof kan in de samenleving als irrelevant worden ervaren, alsof men spreekt over "bronze-age absurdities". Er is een pleidooi om opnieuw onapologetisch te spreken over de emotionele kracht van de grondwoorden van het christendom. De realiteit van het dagelijks leven, met zijn worstelingen en mislukkingen, staat in schril contrast met oppervlakkige levensvreugde.
Erkenning van de ruigheid van het leven, zoals cyclische ruzies en het gevoel van falen, is essentieel. Veel gemeenteleden luisteren naar de paaspreek met een innerlijke vermoeidheid. Predikanten moeten zich bewust zijn van de slopende discussies en strijd die vaak voorafgaan aan huwelijken en gezinnen die op springen staan.
Het besef dat we door God behouden zijn, dat het leven een nieuw begin is, is de essentie van Pasen. Sterven is niet slechts het einde van persoonlijke plannen, maar een overgang naar een nieuw leven. Wanneer God herstel geeft, keert Hij terug, net zoals Jezus na Zijn opstanding aan Zijn discipelen verscheen.
De Viering van de Stille Week
De viering van de Stille Week, met name de drie dagen van Pasen (Witte Donderdag, Goede Vrijdag en Stille Zaterdag), heeft zich in de loop der jaren ontwikkeld. Traditioneel waren er zeven lijdenszondagen, die zich concentreerden op het lijden van Christus en de kruiswoorden. Tegenwoordig zien we een verschuiving naar zes zondagen van de veertigdagentijd, met een grotere nadruk op de Paaswake.
De Paaswake, met zijn spel van licht en water, symboliseert de deelname aan de opstanding van Christus. De viering van de drie dagen van Pasen benadrukt de samenhang tussen Christus' lijden, sterven en opstanding. Het is een heilzame correctie op een eenzijdige focus op het lijden.
De Rol van het Kruis
Het kruis staat centraal in het christelijk geloof. Paulus benadrukt dat hij niets anders wilde weten dan Jezus Christus, de Gekruisigde, wat impliceert de levende Heer. De prediking van het kruis moet zo worden vormgegeven dat hoorders Jezus als de Gekruisigde liefhebben en zich bekeren.
Het nieuwe leven staat in het teken van het kruis: de ander belangrijker achten dan jezelf, en de gezindheid van Christus hebben. Het Isenheimer altaar van Matthias Grünewald, dat Christus afbeeldt met zweren gelijk aan die van de zieken in het klooster, illustreert hoe het lijden van Christus de ziel kan beroeren en geloof kan opwekken.
De Opstanding als Nieuwsfeit
Pasen is primair een nieuwsfeit: Jezus is opgestaan uit de dood. Deze gebeurtenis heeft een enorme impact gehad op de wereld en op degenen die in Jezus geloven. De opstanding wordt beschreven door Paulus en de evangelisten, en vormt de basis voor de doopdienst in de Paasnacht, waarin de gelovige deel krijgt aan Christus' opstanding.
De zondag als wekelijkse herinnering aan de opgestane Christus en de datum van Pasen zijn voortgekomen uit deze gebeurtenis. Het is belangrijk om Pasen niet te ontmythologiseren, maar de symboliek en dramatiek ervan te erkennen, die ook voor niet-gelovigen confronterend en uitdagend kan zijn.
De Geest als Uitwerker van de Opstanding
De Heilige Geest werkt de impact van de opstanding van Christus uit in de gelovige, waardoor deze Jezus beter gaat verstaan, hoop ontvangt, een doel krijgt en volhardt in het gebed.
De paaspreek hoort niet de aanvechting te bevatten, maar juist de overwonnen aanvechting en twijfel. De verhalen rond Pasen laten ongeloof zien, maar de vrouwen en leerlingen worden aangesproken en weggeroepen uit dat ongeloof. De preek dient om de luisteraar op te halen waar hij of zij zich bevindt, maar zonder de ernst van het ongeloof te bagatelliseren.
De lofprijzing op God (doxologie) is een centraal element in de gereformeerde spiritualiteit, en de preek dient als een middel waardoor God tot de gemeente komt. Het is belangrijk om met Pasen te benadrukken dat de opstanding een geloofwaardige realiteit is, zelfs als het moeilijk te geloven lijkt.