Vroege geschiedenis en de Mariakerk
Diemen heeft een lange en rijke geschiedenis die teruggaat tot de 11e eeuw. Uit opgravingen is gebleken dat de eerste levenstekenen in Diemen dateren van 1033, wat Diemen ouder maakt dan Amsterdam. De pioniers die zich hier vestigden, kwamen uit de omgeving van Utrecht en woonden op een terp in Oud-Diemen. Hier bevonden zich ook een kerkhof en een houten kerkje.
De fundamenten van de stenen Mariakerk dateren uit de 15e eeuw. In de 17e eeuw was Oud-Diemen het centrum van de gemeenschap, waar de bewoners hoofdzakelijk van de landbouw leefden. In deze periode is het dorpje diverse malen door Rembrandt in etsen en tekeningen vereeuwigd.
Centraal in deze traditionele boerengemeenschap stond de dorpskerk. De fundamenten van de Mariakerk, die in 1807 werd afgebroken, zijn recentelijk hersteld en tot iets boven het maaiveld opgetrokken. Ook het rond de vroegere kerk gelegen kerkhof Gedenk te Sterven is daarbij opgeknapt. De bij archeologisch onderzoek aangetroffen stenen sarcofagen uit de twaalfde eeuw wijzen op het belang van Diemen in de Middeleeuwen, aangezien alleen zeer bemiddelde personen zich een dergelijke begrafenis konden veroorloven.
De Reformatie en de opkomst van schuilkerken
Bij de breuk in het christendom ten gevolge van de reformatie in de zestiende eeuw, werd de Mariakerk protestants. De katholieke gelovigen gingen sindsdien ter kerke in een van buiten niet als kerk herkenbare schuilkerk in Over-Diemen. Vanaf 1787 maakten zij gebruik van de schuilkerk De Hoop aan de Hartveldseweg, die later gerestaureerd werd.
De eerste R.-K. kerk in Diemen was de Mariakerk. In 1827 werd een aangrenzend perceel gekocht voor de aanleg van een kerkhof. In 1882 werd hierop een pastorie gebouwd. De toren met luidklok was bedoeld als kerktoren voor De Hoop.
De Sint-Petrus' Bandenkerk
Omdat De Hoop te klein werd, is begin 20e eeuw de St. Petrus' Bandenkerk gebouwd. Deze kerk werd in oktober 1910 ingewijd en is sindsdien in gebruik. Achter de kerk ligt een kerkhof, dat niet alleen voor parochianen uit Diemen, maar ook uit Duivendrecht en de Watergraafsmeer bestemd is.
Gereformeerde en Protestantse Kerken
In 1937 werd een kerk gebouwd voor de gereformeerde gemeente, ontworpen door architect B.T. Boeyinga. Kenmerkend voor zijn werk zijn de verticale lijnen, scherpe hoeken en geometrische vormen, met veel aandacht voor de lichtval in de kerk. Lange tijd stond deze kerk bekend als de Bethlemkerk. In 2005 is het gebouw gerestaureerd en sindsdien is er de Protestantse Kerk in Nederland gehuisvest, waar nu kerken gereformeerden, hervormden en Luthersen samen.
De huidige Protestantse Gemeente Diemen is voortgekomen uit het samengaan van de Hervormde Gemeente en de Gereformeerde Kerk. De voormalige Hervormde Gemeente Diemen vindt zijn oorsprong in de 16e eeuw. In de 19e eeuw kwamen er plannen voor de bouw van een nieuwe kerk, dichter bij Diemerbrug. Na de Afscheiding in 1834 en de Doleantie in de tachtiger jaren, kregen de Dolerenden in Diemen in 1889 voet aan de grond. Naast de in 1865 nieuw gebouwde Hervormde Kerk, kregen de Gereformeerden een kerkgebouwtje in de Weesperstraat. De Protestantse Gemeente Diemen telt ongeveer 1000 leden.
De Schuilkerk De Hoop: een uniek monument
De voormalige katholieke schuilkerk De Hoop in Diemen is een van de weinige nog bewaard gebleven schuil- of huiskerken in Nederland. Het werd in 1786/’87 gebouwd als ‘Rooms kerkhuys’ en ingewijd in 1787. De geschiedenis van katholieke kerken in Diemen gaat terug tot de 12e eeuw, toen op een terp in Oud-Diemen een kerkje verrees.
Vanaf 1630 stond in het buitengebied van Diemen, aan de Overdiemerweg, de voorloper van De Hoop, een ‘Rooms kerkhuys’ ondergebracht in een stolpboerderij. De katholieke gemeenschap kreeg in 1630 toestemming om in Overdiemen een ‘huiskerk’ in te richten, gewijd aan Petrus’ Banden. De bouw van De Hoop aan de Hartveldseweg had te maken met het toegenomen belang van dit deel van Diemen sinds de aanleg van de Weesper- en Muidertrekvaart in 1637-1640.
Achter de onopvallende buitenkant ging een rijkversierd interieur schuil, ontworpen door meester-metselaar W. van Wouw. In 1882 kreeg De Hoop een kerktoren met luidklok, naar een ontwerp van A.C. Bleijs. Met de bouw van de nieuwe St. Petrus’ Bandenkerk in 1910 verloor De Hoop haar kerkelijke functie en diende voortaan als verenigingsgebouw.
Na een verwoestende brand in 1990 dreigde sloop. Dankzij de inzet van de Historische Kring Diemen en de Stichting Monument Schuilkerk De Hoop werd het gebouw gerestaureerd en heropende op 27 februari 1998. De Hoop is nu een unieke locatie voor concerten, recepties, lezingen en vergaderingen.
Andere religieuze en historische locaties
De Joodse begraafplaats in Diemen, ingewijd in mei 1914, was bedoeld als opvolger van de volgeraakte Joodse begraafplaats te Zeeburg. Het oudste gedeelte telt zo’n 13.700 graven, met op het achterste gedeelte een veldje met circa 400 urnen met de as van joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog in het concentratiekamp Westerbork stierven.
De klokkenstoel werd in 1988 als oorlogsmonument aan de Ouddiemerlaan geplaatst. De bronzen luidklok werd in 1753 gegoten en hing achtereenvolgens in de Mariakerk, en twee hervormde kerken in Diemerbrug. Na de sloop van de Nederlands Hervormde kerk aan de Ouderkerkerlaan kreeg de klok een nieuwe bestemming in het oorlogsmonument.
Rustoord, oorspronkelijk de eerste particuliere buitenbegraafplaats voor Amsterdam, werd in 1791 aangelegd aan de Weespertrekvaart. De begraafplaats kreeg de naam Rustoord pas in 1887. De aula, centraal gelegen, werd in 1935 gebouwd in de stijl van de Amsterdamse School.