Oorsprong en Vroege Geschiedenis
De geschiedenis van de presbyteriaanse protestantse kerk is rijk en complex, met wortels die teruggaan tot de Reformatie en zich verspreiden over verschillende continenten. Het presbyterianisme, een vorm van calvinisme, ontstond in Schotland en Engeland tijdens de Schotse Reformatie, die voornamelijk werd geleid door John Knox.
Kenmerkend voor presbyteriaanse kerken is dat taken die in episcopaalse kerken aan een bisschop zijn voorbehouden, hier worden uitgevoerd door ouderlingen, oftewel leken. De opvattingen van presbyterianen zijn gebaseerd op het gedachtegoed van Johannes Calvijn.
De kerk wordt voor het eerst vermeld in 1292 in een oorkonde, waaruit blijkt dat het een parochiekerk was die toebehoorde aan het kapittel van St. Marie te Utrecht. Deze kerk was gewijd aan de Heilige Willibrordus. Bij de nieuwe bisschoppelijke indeling van de Nederlanden in 1561 ging de kerk over van het bisdom Utrecht naar 's-Hertogenbosch.
In 1568 predikte bisschop Sonnius van 's-Hertogenbosch nog in de kerk. Hij verbleef op het kasteel, maar maakte van de hervormde neigingen van de Hedelse pastoor geen melding.
Ontwikkelingen in de 17e en 18e Eeuw
Tegen de westmuur van de kerk bevindt zich de zeskantige preekstoel uit 1640. Het klankbord en de trap zijn van latere datum. Naast de preekstoel staat een kist die in 1742 werd gemaakt voor het opslaan van de rouwmantels. Voor de preekstoel bevond zich de zogenaamde 'tuin' met kerkenraadsbanken, die in de Tweede Wereldoorlog verloren zijn gegaan.
Bezienswaardig zijn de vijf predikantsborden met foto's van predikanten in de consistoriekamer. Op deze borden zijn alle predikanten vermeld vanaf 1612.
In de kerk zijn Ludolf van den Berg (15-08-1499) en Adam van den Berg (20-12-1502) begraven, die beiden heren van Hedel waren. Daarnaast bevindt zich in de kerk ook de grafzerk van Johan van de Poll, drossaart en rentmeester van het kasteel Hedel.
De eerste predikant van de gemeente heette Ds. Nicolaes Bakkerus. Zijn naam is terug te vinden op de predikantsborden. Deze dominee diende de gemeente in Hedel van 1612 tot 1661. Gedurende de laatste jaren van zijn bijna vijftigjarige dienst werd hij geassisteerd door zijn zoon Wilhelmus, die hem in 1661 opvolgde. Helaas overleed Wilhelmus reeds in 1662. De gemeente bracht een beroep uit en opnieuw werd Ds. Nicolaes Bakkerus predikant te Hedel. Dominee Bakkerus was tot 1666 predikant te Hedel.
Scheuringen en Ontwikkelingen in Schotland
Het presbyterianisme heeft een turbulente geschiedenis gekend, met name in Schotland, waar diverse scheuringen hebben plaatsgevonden. Deze scheuringen waren vaak het gevolg van theologische meningsverschillen, conflicten over kerkregeering en de verhouding met de overheid.
De Schotse Reformatie en Vroege Conflicten
De Reformatie zette anderhalve eeuw voor 1690 voet aan Schotse bodem, met John Knox als een belangrijke drijvende kracht. In 1560 besloot het Schotse parlement over te gaan tot het protestantisme.
Al in 1712 werd de basis gelegd voor verdere scheuringen toen de Schotse regering besloot dat landheren, die hun zeggenschap in de kerk in 1690 waren kwijtgeraakt, weer invloed kregen op de benoeming van predikanten. Dit leidde in 1733 tot de eerste kerkscheuring onder leiding van Ebenezer Erskine, wat resulteerde in de oprichting van de Secession Church.
Patronaat, Eedaflegging en Verdere Splitsingen
De verhouding van de Church of Scotland tot de overheid bleef een heet hangijzer, met name de kwestie van de Burgereed, waarmee trouw werd gezworen aan de overheid. Bezwaren hiertegen kwamen voort uit het feit dat de overheid niet de ware religie handhaafde. Dit leidde in 1747 tot een scheiding binnen de Secession Church in "Anti-Burghers" en "Burghers".
De Church of Scotland hield vast aan het patronaatsrecht, wat tot onvrede leidde. In 1761 stichtte de om verzet daartegen afgezette predikant Thomas Gillespie de Relief Church.
Binnen de Secession Church, die zich had gesplitst in Burghers en Anti-Burghers, kwamen nieuwe scheuringen voor. In 1799 splitsten de Burghers zich in twee groepen: een deel dat zich in 1839 herenigde met de Church of Scotland, en een groep die in 1820 samenging met een aantal Anti-Burghers onder de naam United Secession Church. In 1847 verenigde de United Secession Church zich met de Relief Church tot de United Presbyterian Church.
Het grootste deel van de resterende Anti-Burghers sloot zich in 1852 aan bij de Free Church. Een klein restant, de Original Secession Church, vond in 1956 aansluiting bij de Schotse staatskerk.
"The Disruption" en de Vorming van de Free Church
Ondanks de afsplitsingen bleef de gereformeerde stroming binnen de Church of Scotland in de 19e eeuw sterk vertegenwoordigd. In 1843 ontstond een nieuwe grote afsplitsing, bekend als "the disruption", wat leidde tot de oprichting van de Free Church of Scotland. Hieraan ging een tien jaren durend theologisch conflict vooraf over het Koningschap van Christus, naast onenigheid over de benoeming van predikanten. Van de 1200 predikanten in de Church of Scotland gingen er 470 mee met deze afscheiding.
De Free Church en de United Presbyterian Church verenigden zich in 1900.
Recente Ontwikkelingen en Huidige Uitdagingen
De 20e en 21e eeuw brachten verdere veranderingen en uitdagingen met zich mee voor de presbyteriaanse kerken, zowel in Schotland als wereldwijd.
Nieuwe Scheuringen en Herenigingen
In 1892 ontstond de Free Presbyterian Church vanuit de Free Church, als reactie op wat werd gezien als het afzwakken van de belijdenis door de Free Church, de United Presbyterian Church en de Church of Scotland. Deze drie kerken hadden een overeenkomst gesloten die toewerkte naar hun hereniging.
De beoogde hereniging van de drie grote kerken vond plaats in 1929. Delen van de Free Church en de uit de vereniging van 1900 ontstane United Free Church konden dit niet meemaken en bleven onder hun oude naam actief.
In 1989 kwam het tot een breuk bij de Free Presbyterians, naar aanleiding van het bijwonen van een rooms-katholieke dodenmis door een vooraanstaand kerklid. Uit deze splitsing ontstonden de Associated Presbyterian Churches.
Bijna tien jaar later, in 2000, vertrok een deel van de destijds 15.000 leden tellende Free Church en noemde zich de Free Church Continuing. Aanleiding was een conflict rond een van de kerkelijke leidslieden.
Huidige Kwesties in Schotland
Recentelijk zijn er spanningen binnen de protestantse kerken in Schotland. Verschillende predikanten van de Church of Scotland stappen op uit protest tegen het toelaten van praktiserende homoseksuelen tot het ambt van predikant. De kleinere Free Church besloot vorig jaar muziekinstrumenten toe te laten in de eredienst en ruimte te geven aan het zingen van gezangen.
Dr. Nick Needham, predikant van de Reformed Baptist Church in Inverness, stelt dat de verwatering van de Schotse staatskerk al zo'n twee eeuwen gaande is. Hij signaleert zowel in de Church of Scotland als in de Free Church "grote interne spanningen".
De homodiscussie in de Church of Scotland heeft de Free Church mogelijk een zetje gegeven om de traditie van a capella psalmen zingen te wijzigen. Gemeenten die de Church of Scotland willen verlaten, kunnen zich zo makkelijker aansluiten bij de Free Church.
Er is momenteel sprake van deining binnen de Church of Scotland, waarbij enkele tientallen voorgangers zich beraden op hun positie. Drie predikanten in Edinburgh hebben openlijk toegegeven te werken aan een plan om de staatskerk vaarwel te zeggen.
In de Free Church of Scotland vertrokken twee voorgangers vanwege de gezangen- en instrumentenkwestie.
Het verhaal van John Knox en Schotland
Presbyterianisme in Noord-Amerika
Het presbyterianisme heeft zich ook verspreid naar Noord-Amerika, waar het een belangrijke rol is gaan spelen in de religieuze en maatschappelijke ontwikkeling.
Vroege Kolonisatie en Kerkstichting
In 1628 werd van wege de classis Amsterdam Ds. Breukelen naar Nieuw-Nederland gezonden. De kerkelijke organisatie werd geleidelijk uitgebreid, met gemeenten in onder andere New-York en Fort Oranje in Albany.
De Dutch Reformed Church (later bekend als de Reformed Church in America) volgde de grondslagen van de kerken der scheiding in Nederland. De classis Amsterdam bleef een belangrijke rol spelen in de eerste decennia.
De religie en kerkregeering werden aanvankelijk bepaald door de principes van de Nationale Synode van Dordt. De kerk behield de bezittingen van de kerk in haar eigen beheer. De eerste Nederlandse kerken in Amerika werden gesticht door kolonisten uit Nederland.
Groei en Diversificatie
In de loop der tijd werd de kerk door kolonisten uit Nederland versterkt. In 1847 trok Ds. H.P. Schauffler naar Noord-Amerika. De Nederlandse Gereformeerde kerken in Amerika ontwikkelden zich verder en namen soms nieuwe namen aan, zoals de Chr. Geref. kerk en later de Holl. Geref. kerk.
De belijdenisschriften van deze kerken omvatten de Apostolische Geloofsbelijdenis, de Heidelbergse Catechismus en de Dordtse Leerregels. De kerkregeering werd vastgesteld in de Nationale Synode van Dordt, met enkele "verklarende artikelen".
Naast de Nederlandse gereformeerde kerken, speelden ook Engelsche, Schotsche en Duitsche Gereformeerde kerken een rol in Noord-Amerika.
De Presbyterian Church of North-America
De Presbyterian Church of North-America is nauw verbonden met de Gereformeerde kerk van Schotland en heeft zich door allerlei scheuringen heen ontwikkeld.
Diverse groepen scheidden zich af van de oorspronkelijke kerken, vaak met eigen accenten op leer en kerkregeering. Zo ontstond de Associate Reformed Church, die zich later met andere groepen verenigde tot de United Presbyterian Church.
De classen namen herziene belijdenissen aan, wat soms tot verdeeldheid leidde. Kerken uit de Rijnpaltz vestigden zich in het Oosten van de Verenigde Staten en werden in 1773 zelfstandig.
De Presbyterian Church USA heeft op nationaal en regionaal niveau initiatieven opgezet om racisme te ontmantelen. De Episcopal Church heeft ook veel materiaal hierover ontwikkeld.
Presbyterianisme in Zuid-Afrika
Ook in Zuid-Afrika heeft het presbyterianisme een belangrijke geschiedenis, nauw verbonden met de Nederlandse koloniale aanwezigheid en de latere ontwikkeling van de regio.
Nederlandse Kolonisatie en Kerkelijke Organisatie
De Vereenigde Oostindische Compagnie nam in het jaar 1652 bezittingen in bezit. In het jaar 1800 waren er ruim 20.000 blanke bewoners.
De kerkelijke situatie in deze periode was niet krachtig. De kerken namen een collegialistisch karakter aan, wat betekende dat de kerkelijke leiding meer bij de gemeenschap lag dan bij een centraal gezag.
De toestand van de kerk verbeterde niet onmiddellijk. Er werden pogingen gedaan om predikanten te zenden, maar de kerkelijke organisatie bleef in de kinderschoenen staan. Er werden pogingen gedaan om het Woord te prediken.
De Grote Trek en de Vorming van Nieuwe Kerken
Een deel van de Nederlandse kolonisten, die zich niet konden verenigen met de bestaande kerkelijke structuur, besloot Kaapland te verlaten. In 1834 begon de grote trek van de Boeren.
De trekkers namen hun bezittingen mee naar de Oranje Vrijstaat en stichtten de Transvaalse Republiek. De kerkelijke organisatie werd in deze nieuwe gebieden verder ontwikkeld.
In 1858 kwam Ds. D. Postma, predikant bij de Chr. Gereformeerde gemeente te Zwolle, in Zuid-Afrika. Hij speelde een belangrijke rol in de "herstichting" van de oude Gereformeerde kerk. Vooral het zingen van gezangen in de kerk gaf aanstoot.
De Gereformeerde kerk in Zuid-Afrika heeft sindsdien een aanzienlijke groei doorgemaakt.
Presbyterianisme Wereldwijd
Vanuit Genève heeft het presbyterianisme zich over heel de wereld verspreid, met diverse kerken en denominaties die de gereformeerde leer onderschrijven maar soms verschillen in kerkvisie.
Globale Verspreiding en Diversiteit
James E. McGoldrick, hoogleraar aan een presbyteriaans seminarie in de VS, geeft in zijn werk een overzicht van al deze kerken en hun geschiedenis. Hij bouwt daarbij voort op het werk van eerdere auteurs.
Een nadeel van de gekozen opzet is dat kerken die wel de gereformeerde leer onderschrijven maar niet de gereformeerde kerkvisie, zoals reformatorische baptisten, buiten beeld blijven.
De sympathie van de auteur ligt duidelijk bij de behoudende, vaak kleinere, reformatorische kerken. Hij duidt de Protestantse Kerk in Nederland aan als "a decidedly liberal, ecumenical body". Meer waardering heeft hij voor Abraham Kuyper.
Het werk van McGoldrick biedt een waardevolle wereldwijde beschrijving, met name van de kerken in de VS en de niet-westerse wereld. De auteur heeft iedereen die zich betrokken weet op de gereformeerde kerken wereldwijd een dienst bewezen.
Theologische Reflectie en Maatschappelijke Betrokkenheid
In de Verenigde Staten hebben de mainline protestantse kerken veel werk verzet op het gebied van antiracisme. De Presbyterian Church heeft initiatieven opgezet om racisme te ontmantelen.
Er is een discussie omtrent het idee van verzoening. De oproep tot verzoening wordt soms als failliet beschouwd als er geen inzet is geweest voor een rechtvaardige, liefdevolle relatie in de samenleving.
In Nederland wordt er minder theologisch gereflecteerd op kwesties rond ras. De focus ligt vaak op diversiteit, discriminatie, pluralisme en migratie. Vrijzinnige kerken zijn vaak klein en gericht op overleven.
De beweging Black Lives Matter heeft zich vanuit de Verenigde Staten over grote delen van de wereld verspreid. De context van de Verenigde Staten, het geweld tegen de zwarte bevolking en de relaties tussen zwart en wit daar, worden vergeleken met de Nederlandse context.
De discussie rondom racisme en de rol van theologie en kerken in beide contexten is complex. De kerken worden uitgedaagd om zich te bekommeren om rechtvaardigheid en gelijkheid.
tags: #preses #protestantse #kerk