De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) is het grootste protestantse kerkgenootschap in Nederland. Het is op 1 mei 2004 ontstaan uit een fusie van de drie Samen op Weg-kerken: de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden. Ook de Waalse kerk maakt deel uit van de PKN.
Ontstaan door Fusie
De fusie was het resultaat van een toenaderingsproces van tientallen jaren. Op 12 december 2003 stemden de synodes van de drie aangesloten kerken na een proces van 40 jaar met de fusie in. De synodevergaderingen vonden plaats in Utrecht in de Jacobikerk (Nederlandse Hervormde Kerk), de Nicolaïkerk (Gereformeerde Kerken in Nederland) en de Evangelisch-Lutherse Kerk (Evangelisch-Lutherse Kerk). Op dezelfde dag werd dit feit gevierd in de Domkerk in Utrecht, in aanwezigheid van koningin Beatrix, minister Donner van Justitie en de rooms-katholieke kardinaal Simonis. Op 1 mei 2004 werd de fusie van de drie kerken officieel beklonken.
De eerste scriba van de generale synode was ds. Bas Plaisier, voorheen scriba van de Nederlandse Hervormde Kerk. De eerste voorzitter was ds. Jan-Gerd Heetderks, voorheen voorzitter van de Gereformeerde Synode.
Ledenaantallen en Demografische Trends
In 2015 werd een ledenaantal van 1.646.259 (ongeveer 9,7% van de Nederlandse bevolking) gepresenteerd. Dit aantal omvatte belijdende en doopleden, exclusief 323.496 'overige leden of zogenoemde geboorteleden'. Volgens het jaarverslag 2018 van de Protestantse Kerk was het ledenaantal gedaald naar 1.483.178 (8,6% van de Nederlandse bevolking) per eind 2017. Per 1 december 2021 was het aantal leden verder gedaald naar 1.343.000 (7,7% van de Nederlandse bevolking).
Het aantal leden daalt gemiddeld met ongeveer 2,5% per jaar, met uitzondering van 2012 vanwege een statistische correctie. Deze afname wordt mede veroorzaakt door de sterfte van oudere leden en een te geringe aanwas van onderaf.
Structuur en Bestuur
Plaatselijke gemeenten en/of kerken binnen de fusie behielden de vrijheid om zich daadwerkelijk met hun fusiepartners te verenigen of afzonderlijk te blijven functioneren. De meeste veranderingen vonden plaats op bestuurlijk vlak, zowel landelijk als lokaal. Zo werd de classis geïntroduceerd als een extra bestuurlijke laag voor sommige leden, en de hervormde/gereformeerde traditie van drie ambten (dominee, ouderlingen en diakenen) geldt nu ook voor de evangelisch-luthersen.
Het belangrijkste besluitvormende orgaan van de Protestantse Kerk in Nederland is de generale synode, bestaande uit 62 leden die worden afgevaardigd namens de classes. De kerk telt per 1 mei 2018 11 classes die elk vijf ambtsdragers afvaardigen. De kerkorde voorziet ook in afvaardigingen van de evangelisch-lutherse synode en de Waalse gemeenten.
Daarnaast bestaat er een kleine synode, die vergadert over lopende zaken zoals financiën, personeel en organisatie. Het dagelijks bestuur wordt gevormd door het moderamen, dat bestaat uit vijf leden en een algemeen secretaris (scriba) heeft.
Modaliteiten en Stromingen
Binnen de Protestantse Kerk in Nederland bestaan verschillende modaliteiten, die stromingen van gelijkgestemden op religieus gebied aanduiden. Oorspronkelijk waren er twee dominante modaliteiten: de midden-orthodoxe (hervormd) en de modern-gereformeerde (gereformeerde kerk). Hoewel leden van verschillende modaliteiten vaak binnen dezelfde plaatselijke gemeente te vinden zijn, bestaan er ook gemeenten met een uitgesproken karakter die grotendeels tot één modaliteit behoren. Soms is er sprake van een aparte (wijk)gemeente voor leden van een specifieke modaliteit, een zogenaamde gemeente van bijzondere aard (b.a.) of een bijzondere wijkgemeente (b.w.).
Het is lastig om betrouwbare uitspraken te doen over de omvang van de verschillende modaliteiten vanwege de grote verscheidenheid aan meningen en het aanzienlijke aandeel randkerkelijken onder de kerkleden.
Theologische en Maatschappelijke Discussies
De Protestantse Kerk in Nederland heeft diverse theologische en maatschappelijke discussies gekend. Een voorbeeld hiervan is de discussie rondom het predikantschap en de openstelling voor hbo-theologen, die werd gevoerd uit vrees voor een predikantentekort. Een ander punt van discussie was het Israël-standpunt van de kerk, zoals opgenomen in de kerkorde in 2004, dat de verbondenheid met het volk Israël benadrukt.
Een boek van dominee Klaas Hendrikse, waarin God werd geschetst als een 'gebeuren' in plaats van een bestaand wezen, zorgde voor veel onrust. Uiteindelijk oordeelde de synode dat er ruimte is voor verschillende opvattingen, maar dat niet alles over God gezegd kan worden.
Innovatie en Vernieuwing
De Protestantse Kerk in Nederland heeft ook initiatieven genomen om nieuwe vormen van kerk-zijn te verkennen. Pioniersplekken zijn in het leven geroepen om een plek te bieden aan mensen die niet (meer) naar de kerk gaan. Deze initiatieven blijken echter vaak moeite te hebben om uit te groeien tot zelfstandige gemeenten vanwege de moeilijkheid om aan alle kerkelijke regels te voldoen.
Daarnaast wil de kerk meer samenwerken met andere protestantse kerken. In april 2016 schaarde de synode zich achter een voorstel om de banden met de Christelijke Gereformeerde Kerken, de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, de Nederlands Gereformeerde Kerken en de Voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland aan te halen, met het aangaan van 'bijzondere betrekkingen'.
Historische Wortels en Tradities
De Protestantse Kerk is geworteld in de rijke christelijke traditie van haar voorgangers en erkent de oude geloofsbelijdenissen: de Apostolische geloofsbelijdenis (tweede eeuw), de geloofsbelijdenis van Nicea (vierde eeuw) en de geloofsbelijdenis van Athanasius.
De kerkelijke scheiding, ontstaan na de Afscheiding en Doleantie in de negentiende eeuw, had aanvankelijk de muren tussen hervormden en gereformeerden hoog opgetrokken. In de Nederlandse Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken in Nederland brak een periode van interne rust aan. De hervormden hadden hun jarenlange interne strijd afgesloten met de aanvaarding van een nieuwe kerkorde (1951), waarin het Apostolaat centraal stond. De twee kerken openden in de jaren vijftig voorzichtig besprekingen over gevoelige onderwerpen.
Tijdlijn van het Samen op Weg-proces
- 1961: De Achttien (negen hervormde en negen gereformeerde predikanten) verklaren dat 'de gescheidenheid van de hervormde en de gereformeerde kerken niet langer geduld kan worden'.
- 1969: Jongeren uit beide kerken vragen in een rapport ‘Samen op Weg’ om vereniging, uiterlijk in 1980.
- 1973: Eerste combi-synode van NHK en GKN. Een raad van deputaten voor Samen op Weg gaat modellen ontwerpen voor plaatselijke samenwerking, belijden, kerkorde en financiën.
- 1986: Synoden NHK en GKN verklaren, honderd jaar na de Doleantie en 25 jaar na De Achttien, dat de kerken 'in staat van hereniging' verkeren.
- 1990: De Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden, sinds 1986 waarnemer in het proces, gaat volledig meedoen. De combi-synode heet voortaan Triosynode.
- 1993: De Triosynode aanvaardt de concept SoW-kerkorde (eerste lezing) met 123 stemmen voor en 41 tegen.
- 1999: Het Protestants Landelijk Dienstencentrum te Utrecht wordt geopend.
- 2003: De Triosynode komt aan bezwaarde gereformeerden tegemoet door gereformeerde kerken nog tien jaar na de fusie toestemming te geven om zonder verlies van goederen het kerkverband te verlaten.
- 2004: Op 1 mei wordt de Protestantse Kerk in Nederland officieel opgericht.
Lokale Kerkgemeenten en Hun Geschiedenis
De Protestantse Kerk in Nederland omvat een groot aantal lokale kerkgemeenten met elk hun eigen unieke geschiedenis. Voorbeelden hiervan zijn de Dorpskerk van Wijk aan Zee, de Hobbe van Baerdt Tsjerke in Joure, de kerk in Oost-Souburg, de kerk in Hensbroek, de Oude Kerk in Spaarndam en de Protestantse kerk te Rincon op Bonaire.
Dorpskerk Wijk aan Zee
De Dorpskerk van Wijk aan Zee is in gebruik bij de Protestantse gemeente van Beverwijk-Wijk aan Zee. De kerk is rond 1420 gebouwd als laat-gotische kruiskerk, gewijd aan St. Odulphus. In 1609 heeft de Hervormde gemeente een deel van het schip herbouwd en ingericht als kerk. Naast kerkdiensten vinden er ook oecumenische diensten en diverse bijeenkomsten plaats.
Hobbe van Baerdt Tsjerke, Joure
In 1644 werd de eerste steen gelegd voor de "Hobbe van Baerdt Tsjerke" in Joure, een van de weinige protestantse kerken uit de 16e eeuw. Een groot deel van de bouwsom werd bijeengebracht door 293 Jousters.
Kerk in Oost-Souburg
De geschiedenis van de kerk in Oost-Souburg gaat terug tot de dertiende eeuw. Na de Beeldenstorm in 1566 en de beschadigingen tijdens het beleg van Middelburg, werd de kerk gerestaureerd. In 1832 werden de kerkelijke gemeenten van Oost- en West-Souburg samengevoegd.
Kerk in Hensbroek
Na een verwoestende brand in 1648 werd in 1657 de eerste steen gelegd voor de kerk in Hensbroek, die op 2 juli 1658 voor het eerst in gebruik werd genomen. De gotische bouwstijl, het jaartal 1658 op het gewelf en de eikenhouten preekstoel uit 1631, die ouder is dan het kerkgebouw, getuigen van de rijke historie.
Oude Kerk, Spaarndam
De oorspronkelijk achtkantige kerk in Spaarndam werd in 1627 gebouwd na een zware storm die de eerdere kapel velde. In 1663 werd de kerk met een nieuwe vleugel uitgebouwd, waardoor deze de huidige vorm en omvang kreeg. De eikenhouten kansel en het doophek dateren uit 1665.
Protestantse kerk te Rincon, Bonaire
De eerste openbare leerrede voor de protestantse bevolking op Bonaire werd op 2 juli 1843 uitgesproken door ds. A.L.K. Meijer. In 1847 werd het eerste eenvoudige, maar nette kerkgebouw voltooid. Het Protestantisme op Bonaire is nooit een 'zieltjeswinnende kerk' geweest, maar heeft altijd appel gedaan op het zelfstandig, kritisch, democratisch denken van ieder persoon.
tags: #protestant #friens #kerk