De naamgeving van protestantse kerken in Nederland kent een rijke geschiedenis, gekenmerkt door diverse invloeden en ontwikkelingen. Van oorspronkelijke, weinigzeggende benamingen tot bijbelse figuren en plaatsen, de namen weerspiegelen de theologische en culturele context van hun tijd.
De Evolutie van Kerknamen
Vroege Naamgeving: Praktisch en Beschrijvend
Na de Reformatie, toen de verering van heiligen werd losgelaten, kregen veel kerken namen die weinigzeggend waren. Deze namen waren vaak ontleend aan windstreken, stadsdelen, de vorm van het gebouw, of dienden ter onderscheiding van reeds bestaande kerken. Voorbeelden hiervan zijn de Eilandskerk in Amsterdam, de Willemstadkerk in Willemstad, of de Nieuwe kerk in steden als Haarlem, Den Haag en Groningen.
In de steden volstonden de benamingen Noorder-, Ooster-, Wester- en Zuiderkerk voorlopig. Na de doleantie, een periode waarin gereformeerden veel kerken moesten bouwen, zette deze trend zich voort. In Rotterdam ontstonden naast de hervormde kerken de gereformeerde Nieuwe Noorder en Nieuwe Wester, evenals de Nieuwe Ooster en Nieuwe Zuidcr. Amsterdam koos voor plaatsbepalingen zoals Raamkerk, Funenkerk, Boomsslootkerk, Haarlemmerpoortkerk en Schinkelkerk. In Den Haag-West klonken namen als Westduin-Valkenboskerk iets welluidender.
Overgang naar Bijbelse Namen
Schoorvoetend stapte men later over op bijbelse namen. Na de windstreek-namen, waarvan er nog steeds 132 bestaan, werden bijbelse plaatsen populair. Er zijn 42 protestantse Bethelkerken, 24 heten naar Bethlehem, 18 naar Pniël, 7 naar Sion, 11 naar Elim en 7 naar Jeruzalem. In Emmeloord staat de Nieuw Jeruzalemkerk en op het eiland Marken de Patmosekrk.
Andere geliefde bijbelse namen zijn Rehoboth (30 maal), Eben Haëzer (18 keer, vaak christelijk gereformeerd), Petra (12), de Ark (18), de Hoeksteen (15), en verder Braambos, Bron, Jeruël, Kandelaar, Moria, de Rank en Thabor.
Te Voorburg en Dokkum vindt men Fonteinkerken, waarbij zowel de lokale historie als het bijbelse beeld van toepassing waren. Schiedam noemde zijn gereformeerde kerk vlakbij het water „De Goede Haven" en Goes zijn nieuwe, wat hoger gelegen hervormde kerk „De Hoogte". Het valt niet moeilijk daarover te mediteren. Hetzelfde geldt voor de Schildkerk (aan het Schild) te Rijssen.
Creatieve en Symbolische Naamgeving
Aardig gevonden is de naam Angeluskerk voor de Gereformeerde kerk van Emmen-Angelslo. Evenals de Appelkerk voor de vrije evangelische kerk aan de Appelweg in Amersfoort. Hetzelfde handige gebruik van een straatnaam maakten de baptisten in Zwolle voor hun kerkcentrum aan de Zamenhoflaan: de Samenhof.
Te Leeuwarden-West kent men de Fenix. Ook beide andere kerken daar hebben een vogelnaam. Dit komt omdat de in 1932 gebouwde kerk in de Pelikaanstraat haast als vanzelf Pelikaankerk ging heten. De pelikaan, die zijn jongen met zijn eigen bloed ten leven wekt, is een oud symbool van Christus. De nieuwste kerk van Leeuwarden-West, Adelaarkerk, vertolkt in haar naam eveneens een bijbels vogelzinnebeeld.
Namen van Bijbelse Personen en Jezus Christus
Aarzelende Start met Persoonsnamen
Met namen van personen is men, vermoedelijk uit vrees voor roomse tradities, aarzelend begonnen. Dit gold met name voor personen uit de heilige schrift. Zonder moeite werden telgen uit het Oranjehuis vernoemd: Wilhelmina (11 kerken), Juliana (11 kerken), Emma (3 kerken). Tot voor kort was er een Koninginnekerk in Rotterdam, terwijl Amsterdam een Prinsessekerk en Den Haag een Regentessekerk kent.
Bijbelse namen die direct naar Jezus verwijzen, zoals Christuskerk of Immanuëlkerk (hoewel Immanuël, wat 'God met ons' betekent, veel voorkomt in Duitsland bij evangelische kerken), zijn in Nederland minder gebruikelijk. Er zijn echter dertig Immanuëlkerken. Andere benamingen van de Heer die gekozen werden zijn Salvator (6 kerken) of de Nederlandse aanduiding Verlosser (4 kerken), Triumfator (6), Messias (3), Vredevorst (2), Kurios, Licht der Wereld, Middelaar.
De Goede Herder: Een Bijzondere Naam
De naam Goede Herder is een specifieke en veelzeggende naam. Bij de ingebruikneming van de Gereformeerde kerk te Delft-Abtswoude, de Goede Herderkerk, uitte burgemeester Ravesloot zijn waardering voor de gekozen naam. Met de Goede Herder is immers Jezus bedoeld, die zijn leven gaf voor zijn schapen. Deze gedachte zal de naamgevers ongetwijfeld hebben beïnvloed. Mogelijk kozen zij deze naam tevens omdat de kerk op een plek staat waar voorheen vee graasde. De boerenzoon uit Abtswoude, Hubert Cornelisz. Poot, bezong reeds tweeëneenhalve eeuw geleden de luister van het vee aldaar.
Het bijzondere van de naam Goede Herderkerk is dat hij reeds voor de Tweede Wereldoorlog een interkerkelijk karakter droeg. In 1932 gaf de rooms-katholieke parochie in Wassenaar-Zuid haar nieuwe heiligdom deze naam, en kort daarop deden de Hervormden in IJmuiden-Oost hetzelfde. De eerste gereformeerde Goede Herderkerk staat in Groningen-Noord (1956). Hoewel er te Bedum en Haarlem-Noord oudere kerken zijn die zo heten, kregen zij hun huidige naam pas in de jaren '60. In totaal zijn er nu 28 protestantse Goede Herderkerken.
Andere Bijbelse Personen en Apostelen
De naam Morgensterkerk werd voor het eerst gegeven in 1932 aan de gereformeerde kerk in de „lichtbuurt" te Wormerveer. Dit was een vroegtijdig gebruik van de plaatselijke situatie. Een vergelijkbare gang van zaken deed zich voor in De Bilt, een dorp van het KNMI waar een kerk in de sterrenbeeldenwijk deze naam kreeg. Desgelijks te Dordrecht in de wijk Sterrenburg.
Andere bijbelse personen kregen eveneens een beurt. Het begon al in de vooroorlogse jaren toen de hervormden te Oegstgeest hun nieuwe kerk, palende aan de Zendingshogeschool, Pauluskerk noemden. Paulus bleef als man van het apostolaat in trek, maar hij heeft inmiddels zijn plaats aan Johannes moeten afstaan (15 Paulus- en 22 Johanneskerken).
Petrus is maar zes keer vernoemd, en in vier gevallen (Hees, Leens, Sloterdijk en Woerden) geldt het dan nog een middeleeuwse kerk die haar voorreformatorische naam terugkreeg. Wel komt de naam Petrakerk twaalfmaal voor. Een grote voorkeur (12 kerken) geniet Andreas. Andere apostelen werden weinig voor een kerknaam uitgekozen.
Er zijn zes Thomaskerken. Geestig is de motivering voor de eerste keer dat deze naam aan een protestantse kerk werd gegeven. Dit gebeurde namelijk in 1956 te Nijmegen. Er was een hervormde kerk gebouwd die op een plek stond tussen het grondgebied van de vroegere gemeente Hees en Nijmegen. Of de kerk nu bij de ene of de andere gemeente hoorde, was een twijfelgeval, dat daarom de naam kreeg van de „apostel-twijfelaar" Thomas. Jammer dat de kerk wegens overcompleetheid vorig jaar aan de katholieken werd verkocht en nu Heilig Hartkerk heet.
De Tituskapel in Amsterdam-West is zowel naar de vriend van Paulus als naar de zoon van Rembrandt genoemd. Maria is in de protestantse kerken nooit vernoemd. Josef een keer, en wel in Assen voor de oudste van de hervormde kerken.
Namen van Theologische Figuren en Hervormers
Lutheranen en Gereformeerden
Reeds voor de jaren '40 vernoemden de Lutheranen nieuwe kerken en kapellen naar Luther. Er is echter maar één Calvijn-kerk in Nederland en die heet bij toeval zo. De kerk staat in Baarn en was vroeger het gebouw Calvijn waarin de gereformeerde bonders diensten hielden. Toen het gebouw naderhand tot kerk werd verheven, bleef de naam Calvijn gehandhaafd.
Doopsgezinden, Remonstranten en Baptisten
Bij de doopsgezinden kennen we een Mennokapel, naar Menno Simons, in de 16e eeuw de leidende figuur van de dopersen hier te lande. De remonstranten hebben de theoloog tot wiens geestverwanten zij zich rekenen, Arminius, eenmaal vernoemd, en wel in Amsterdam. De eerste baptistenpredikant in Nederland, dr. J. E. Feisser, is de naamgever van een kapel te Rotterdam. Enige jaren geleden hebben de baptisten in de Hoofdstad hun nieuwe kapel genoemd naar Martin Luther King, die in Amerika predikant van een baptistengemeente was.
De Vaticaanse Vluchtroutes: Hoe Nazi’s Vluchtten via het Geheime Netwerk van de Kerk
tags: #protestantse #kerk #morgensterkerken