Restauratie Protestantse Kerk Vlijmen: Een Historisch Overzicht en Restauratiewerkzaamheden

De Protestantse Kerk in Vlijmen, ook wel bekend als de Grote Kerk, kent een rijke en complexe geschiedenis die teruggaat tot de middeleeuwen. Hoewel de exacte stichtingsdatum onbekend is, wijzen bronnen erop dat er waarschijnlijk al in de middeleeuwen een kerkgebouw op deze locatie stond. Door de eeuwen heen heeft de kerk diverse veranderingen ondergaan, waaronder meerdere malen noodgedwongen heropbouw en aanpassingen aan het uiterlijk.

Historische Ontwikkeling van de Kerk

De geschiedenis van de kerk is nauw verweven met de religieuze en politieke ontwikkelingen in de regio. Al in 1610 kwam de kerkruïne in protestantse handen. Na 1795 verzette de protestantse gemeenschap in Vlijmen zich hevig tegen de teruggave van de kerk aan de katholieken. Dit leidde ertoe dat de katholieken een nieuwe kerk bouwden op de plaats waar voorheen een schuurkerk stond. Toen deze nieuwe kerk al snel te klein bleek, duurde het tot 1865 voordat er opnieuw sprake was van nieuwbouw.

Gedurende de bevrijding in november 1944 liep het gebouw zware schade op door oorlogsgeweld. Ondanks de verwoestingen werd de kerk hersteld. De parochianen beschouwden het als een bijzonder gebouw dat op de lijst van rijksmonumenten thuishoorde, hoewel de neogotiek destijds nog niet breed gewaardeerd werd. De gemeente Vlijmen zette zich in om het markante gebouw te behouden, wat leidde tot moeizame onderhandelingen en de sluiting van subsidieloketten.

Rond 1980 was het verval van het gebouw zo ver gevorderd dat dringend ingrijpen noodzakelijk was. Het hoognodige restauratiewerk werd destijds door vrijwilligers uitgevoerd.

Restauratiewerkzaamheden aan het Interieur

In de afgelopen maanden zijn er in het 13e-eeuwse kerkgebouw, aan de Grote Kerk in Vlijmen, restauratiewerkzaamheden verricht aan het houten interieur. Dit interieur omvat een kansel uit de 17e eeuw, diverse grote en kleine herenbanken, kerkbanken, een lezenaar, een doophek, en diaken- en ouderlingenbanken, die dateren uit de 18e eeuw. De werkzaamheden zijn uitgevoerd door het gespecialiseerde restauratiebedrijf Van Geenen Restauraties & Conservering uit Geffen.

Dirk-Olaf van Geenen lichtte de werkwijze toe, waarbij de restauratie werd onderverdeeld in werkzaamheden aan de eikenhouten bovenbouw, de grenenhouten zit- en voetbanken, en de grenenhouten vloer.

Werkwijze Restauratie Interieur

• Voetbanken en vloer: Deze werden eerst verwijderd om inspectie van de verbindingen in de vloerconstructie mogelijk te maken. Waar nodig werden reparaties uitgevoerd aan de constructie, die voornamelijk bestaat uit pen- en zwaluwstaartverbindingen. Het hout werd blank geschuurd en enkele malen in een grijze verf gezet.
• Zitbanken: De zitbanken werden volledig kaal geschuurd, indien nodig gerepareerd, in kleurwas gezet en voorzien van een sterke transparante laklaag.
• Bovenbouw: Het meeste werk was gericht op de eikenhouten bovenbouw, vervaardigd uit Midden-Europees of Slavonisch eikenhout. In de loop der eeuwen was het hout meerdere malen behandeld met bijenwas, maar soms ook gelakt. Schellak werd verwijderd met oplosmiddel, en oude waslagen met hete lucht en schuursponzen. Verdwenen delen werden aangevuld, en open gebreken en scheuren werden gedicht met een flexibele 2-componenten hars. Delen die niet meer te herstellen waren, zoals plinten, werden vervangen. Na deze werkzaamheden volgden diverse wasafwerkingen voor de juiste kleur en conservering.

Van Geenen Restauratie werkt volgens de ethische code van Restauratoren Nederland, met als doel objecten zoveel mogelijk in hun oorspronkelijke staat te herstellen. Stabiliteit vormt hierbij het uitgangspunt. Waar nodig worden objecten gedemonteerd en verbindingen gerepareerd. Kleine beschadigingen, zoals deuken en krassen, werden gevuld met een harde stop-was vulling. Scheuren en open naden werden eerst gelijmd of opgeschoven. Grotere scheuren en naden werden hersteld door middel van eiken inleg. Bij de herenbank zonder luifel, waar aan de scharnieren te zien was dat deze in het verleden vier toegangsdeuren had, werden de ontbrekende deuren gereconstrueerd naar het voorbeeld van de aanwezige deuren, vervaardigd uit kwartiers eikenhout.

Delen die biologisch waren aangetast, werden behouden met reversibele kunsthars of epoxide kunsthars. Helaas niet meer te herstellen delen werden, in overleg, vervangen door materialen uit de constructieperiode van de objecten.

Voor de afwerking werd onderzocht hoe de bestaande afwerking was opgebouwd. Niet-oorspronkelijke afwerkingen, zoals op verschillende kerkbanken, werden verwijderd en vervangen door de oorspronkelijke, traditionele wasafwerking op basis van bijenwas.

Financiering en Planning van de Restauratie

De kosten van de restauratie bedragen omstreeks €43.000,-. Naast een bijdrage van de Protestantse Gemeente zelf, wordt een aanzienlijk deel bijeengebracht door subsidies van diverse fondsen. Omdat het een Rijksmonument betreft, wordt ook een deel gesubsidieerd door de overheid.

De restauratie is in fasen uitgevoerd vanaf mei, met een verwachte oplevering eind december. Vanuit de Protestantse Gemeente Vlijmen-Hedikhuizen wordt de restauratie begeleid door kerkrentmeester Hans van Loenen. Op dinsdag en woensdag waren de restaurateurs ter plekke aan het werk, en belangstellenden konden de werkzaamheden vrijblijvend komen bekijken.

Het Orgel van de Protestantse Kerk

Sinds 1969 beschikt de Hervormde Kerk te Vlijmen over een bijzonder orgel, gedateerd omstreeks 1769 en van een onbekende bouwer. Het werd geschonken door de familie Philips uit Zaltbommel en was oorspronkelijk gebouwd als huisorgel. Qua vormgeving vertoont het gelijkenis met huisorgels van Ludovicus de Backer, hoewel het niet van zijn hand kan zijn geweest. Herkenbare lijnen zijn te zien in de orgels van de Hervormde Kerk in Oirschot en het Orgelmuseum in Elburg. Ook het frontpijpwerk en de ‘vlammetjes’ tussen de pijpvoeten tonen verwantschap met De Backer.

Het orgel werd in 1957 gerestaureerd door Willem van Leeuwen, waarbij een Nazard 1 1/3 vt discant werd toegevoegd. Bij een latere restauratie in Vlijmen werd deze discant-stem gewijzigd in een Mixtuur 2 sterk. De oorspronkelijk witte kas werd geschilderd in een mahonie-imitatie. De windvoorziening is niet meer origineel.

Op zaterdag 10 oktober 2015 werd een excursie gehouden naar diverse kerken in de regio ‘s-Hertogenbosch, waaronder de Grote Kerk van Vlijmen. Op zaterdag 16 november 2019 vond een feestelijke middag plaats met verhalen en orgelmuziek ter gelegenheid van het 50-jarig jubileum van het orgel in gebruik. Organist Jacques van den Dool bespeelde het jubilerende orgel.

Archeologische Vondsten tijdens Restauratie

Tijdens de restauratiewerkzaamheden in 1951 werden diverse archeologische vondsten gedaan. Zo werden twee nissen aangetroffen, waarvan één in de zuidmuur en een andere in de muur tussen de toren en de kerkruimte. Daarnaast werd een in drie stukken gebroken zerk uit 1619 gevonden, met een wapen en een verminkt randschrift. Ook werden de zerken van Wynando de Roij en Ds. Matthaeus Ludovicus aangetroffen. In het midden van de kerk, onder de koperen kaarsenkroon, werd een grafkelder van Ds. van Velsen ontdekt, met daarin één intacte en één vergane kist. In de zuidwesthoek werd een zerk van C.E. Buys-van Brugge uit 1791 gevonden.

Toekomstperspectief

De bijzondere objecten in de Protestantse Kerk in Vlijmen zijn na de restauratie weer klaar en bestendig voor de toekomst. Van Geenen Restauratie biedt aan om ook andere bijzondere interieurs te laten renoveren en voert restauraties uit voor zowel organisaties als particulieren.

tags: #protestantse #kerk #vlijmen #restoratie