Inleiding tot de Reformatie en haar impact
De Reformatie, ook wel bekend als de Hervorming, was een invloedrijke zestiende-eeuwse beweging die leidde tot het ontstaan van protestantse kerken. Deze beweging had verreikende gevolgen voor zowel de kerk als de maatschappij. Door de Hervorming werd de Westerse Kerk in tweeën gescheurd: zij die de reformatie volgden, vormden de Protestantse Kerken, die zich vervolgens opdeelden in verschillende groepen. De Rooms-Katholieke Kerk zelf ontkwam niet aan de invloed van de Hervorming; zij zag zich gedwongen de meest ergerlijke misbruiken tegen te gaan.
De term "Reformatie" is afgeleid van het Latijnse woord reformatio, wat 'verbetering' betekent. Het oorspronkelijke doel van de reformatoren was niet het stichten van een nieuwe kerk, maar het verbeteren van de bestaande Rooms-Katholieke Kerk. Echter, praktijken binnen de Rooms-Katholieke Kerk, zoals de kerkelijke ban en godsdienstoorlogen, leidden uiteindelijk tot een kerkscheuring.
Oorzaken van de Reformatie
De Reformatie kende diverse oorzaken:
- Misstanden binnen de Rooms-Katholieke Kerk: Eeuwenlang waren er allerlei misstanden binnen de Kerk. De geestelijkheid genoot veel macht, maar was ook corrupt.
- Humanisme: Het humanisme speelde een significante rol bij het ontstaan van kritiek op middeleeuwse kerkelijke praktijken. Humanisten bestudeerden de Bijbel in de oorspronkelijke talen en ontdekten vertaalfouten en leerstellingen die niet in de Bijbel terug te vinden waren. Bovendien legde het humanisme de nadruk op het individu, wat lijnrecht stond tegenover de hiërarchische structuur van de Rooms-Katholieke Kerk. De reformators benadrukten het belang van een directe relatie tussen de gelovige en God, zonder tussenkomst van de geestelijkheid.
- Uitvinding van de boekdrukkunst: Mede dankzij de uitvinding van de boekdrukkunst door Johannes Gutenberg verspreidden reformatorische ideeën zich snel over Europa.
- De Grote Pest: De Grote Pest (1347-1352) leidde tot kritiek op de kerk, aangezien geestelijken net zo vatbaar bleken voor de ziekte als leken, en de kerkleiding de pest niet kon stoppen.
- Staatsvorming: Overheden en vorsten ondervonden beperkingen in hun staatsvormingsproces door de grote invloed en macht van de Rooms-Katholieke Kerk. De Reformatie maakte de weg vrij voor de ontwikkeling van staatskerken.
Pre-reformatorische bewegingen
De Reformatie kwam niet uit het niets. Vanaf de twaalfde eeuw waren er al religieuze bewegingen die streefden naar hervorming binnen de kerk. Denk hierbij aan kloosterordes zoals de Dominicanen en Franciscanen, mystieke bewegingen en de lekenbeweging van de Moderne Devotie. Ook de flagellanten (geselbroeders) in de veertiende eeuw vormden een uitdaging voor de autoriteit van de kerk.
De Kernfiguren: Luther en Calvijn
De Reformatie kende verschillende stromingen, waarvan het lutheranisme en het calvinisme de bekendste zijn. Beide stromingen deelden kritiek op de leerstellingen van de Rooms-Katholieke Kerk, zoals de onfeilbaarheid van de paus, beelden in de kerk, aflaten en de biecht. Ze kenden ook beiden een primaat toe aan de Bijbel als ultieme autoriteit.
Maarten Luther
Maarten Luther (1483-1546) wordt gezien als de man die het werk van de Reformatie begon. Na zijn studie rechten werd hij monnik en later doctor in de theologie. Hij ontdekte evangelische waarheden in de Schrift en publiceerde in 1517 zijn 95 stellingen, waarmee hij misstanden in de kerk aan de orde stelde, met name de aflatenhandel.
De directe aanleiding voor Luthers optreden was de schandalige aflatenhandel van de dominicaner monnik Johan Tetzel, die aflaten verkocht voor de bouw van de Sint-Pieterskerk in Rome. Luther leerde de gevolgen van deze handel kennen en publiceerde zijn stellingen, die wijdverbreid werden en veel bijval oogstten. De paus dreigde Luther met de ban, maar Luther verbrandde publiekelijk de pauselijke bul, waarmee de breuk met Rome definitief was. Op de Rijksdag te Worms (1521) weigerde Luther zijn leer te herroepen en werd hij vogelvrij verklaard. Met behulp van vrienden dook hij onder op de Wartburg, waar hij het Nieuwe Testament in het Duits vertaalde.
Johannes Calvijn
Johannes Calvijn (1509-1564) was een andere prominente reformator, die vooral invloedrijk werd in Frans-Zwitserland en later ook daarbuiten. Hij schreef het invloedrijke werk "Institutie van de christelijke godsdienst". Calvijn streefde naar een kerkopbouw van onderaf, met veel gezag voor de plaatselijke gemeenten. Zijn visie op de verhouding tussen kerk en staat was complex: de staat mocht zich niet met de kerk bemoeien, maar een christelijke staat mocht wel optreden tegen godslastering.
Een belangrijk punt in Calvijns theologie was de predestinatie, de uitverkiezing door God vóór de geboorte. Rechtvaardiging was volgens hem pure genade, zonder menselijke inmenging.
De Reformatie in de Nederlanden en Noord-Duitsland
Voor 1550 speelde de Reformatie in de Nederlanden nog geen grote rol. Protestanten werden zwaar vervolgd. Rond 1560 ontstonden de eerste ondergrondse protestantse gemeenten. De invloed van Calvijn kwam via vluchtelingengemeenten, onder meer in Emden. De Synode van Emden in oktober 1571 legde de organisatorische en ideologische grondslag voor de Nederduitsch Gereformeerde Kerk en had ook invloed op kerkordes buiten Nederland.
De stad Emden speelde een cruciale rol als toevluchtsoord voor Nederlandse gereformeerden die vluchtten voor de Spaanse overheersing. De Grote Kerk in Emden, nu de Johannes a Lasco Bibliotheek, wordt beschouwd als de moederkerk van de Nederlandse Gereformeerde Kerk en haar opvolgers. Het symbool van het schip, dat boven de ingang voor de diakenen van de Grote Kerk is aangebracht, herinnert aan het beeld van "het wandelende volk van God".
De kerkorde van Emden, de Acta Emdana, benadrukte de zelfstandigheid van de gemeenten (het presbyteriale element) en de gemeenschappelijkheid van de gemeenten onderling (het synodale element). Dit anti-hiërarchische principe, gebaseerd op het subsidiariteitsbeginsel, is een rode draad in de kerkorde en heeft tot op de dag van vandaag invloed op de structuren van protestantse kerken.
Ontwikkelingen in het Duitse kerkelijk leven
Duitsland, het stamland van de Reformatie, was al in de zestiende eeuw verdeeld in een driestromenland van lutheranisme, calvinisme en katholicisme. De Godsdienstvrede van Augsburg (1555) bepaalde dat vorsten zelf mochten kiezen welke religie in hun gebied gold.
In de 17e en 18e eeuw stonden de synoden en consistories onder leiding van de landsvorsten. Na de ineenstorting van Napoleon werden tijdens het Wener Congres (1815) de grenzen van de burgerlijke Duitse staten en daarmee ook die van de regionale landskerken opnieuw vastgesteld.
De eerste vereniging tussen lutheranen en calvinisten vond plaats in 1817 in Pruisen, onder koning Friedrich Wilhelm III. Dit leidde tot de oprichting van een geünieerde kerk. Later volgden vrijwillige fusies, zoals in Baden en de Palts.
Na de Tweede Wereldoorlog ontstond in 1948 de Evangelische Kerk in Duitsland (EKD), een koepelorganisatie die de protestantse landskerken verenigt. De EKD is formeel een bond, geen kerk, vanwege de confessionele verschillen tussen de aangesloten kerken. Binnen de EKD opereren verschillende koepelkerken, zoals de Verenigde Evangelisch-Lutherse Kerk van Duitsland (VELKD) en de Evangelische Kerk van de Unie (EKU).
Het Duitse religieuze landschap wordt gedomineerd door de Rooms-Katholieke Kerk en de EKD. De Evangelisch-Lutherse Kerk in Noord-Duitsland (Nordkirche) is een van de landskerken van de EKD.
Actuele uitdagingen en ontwikkelingen
Net als in Nederland, kent de EKD grote uitdagingen. Het aantal uittredingen uit de kerk neemt toe, en de discussie over kerkelijke belasting ondermijnt de financiële basis van de kerk.
De EKD wordt bestuurd door de Raad van de EKD en de synode, het kerkelijk parlement. De verschillen tussen de onderscheiden landskerken hebben ook gevolgen voor de interne structuur, die vaak hiërarchisch is opgebouwd.
Een belangrijk thema binnen de Duitse protestantse kerken is de verhouding tussen de verschillende stromingen. Hoewel het calvinisme in Duitsland minder invloed heeft dan het lutheranisme, blijven de principes van de Reformatie, zoals de nadruk op het Woord van God en de zelfstandigheid van de gemeente, centraal staan.
Rick Steves' Luther en de Reformatie
tags: #protestantse #kerkgeschiedenis #noord #duitsland