Reformatie: Scheuring of Vooruitgang? Een Terugblik op Maarten Luther en het Christelijk Geloof

Vanavond keren we terug van Gouda naar Wittenberg, van de orthodox protestantse gemeente in de Grote Kerk hier naar de slotkerk daar. Het is de vooravond van Allerheiligen - 31 oktober 1517. Professor Maarten Luther laat de pedel van de universiteit 95 stellingen aanslaan op het mededelingenbord van de poort tot de kerk die tevens wordt gebruikt als collegezaal. Luther wil een debat initiëren om de misstanden in de toen nog ene Kerk van het Westen aan de kaak te stellen, te bespreken en op te lossen.

Zijn bezwaren tegen de Kerk richten zich aller­eerst tegen het misbruik van de aflaten, in het bijzonder de aflatenhandel die in het Rome van de Renaissance beschamende vormen heeft aangenomen. Luther's tijdgenoot Desiderius Erasmus gaat hier in Gouda school in de jaren van 1473 tot 1478 en verblijft hier nabij als Augustijner kanunnik te Stein in het klooster Emmaüs van 1487 tot 1493.

De splitsing van de Kerk toen blijft kruis­draging wegens die begane zonde van nalatigheid. Adriaan VI op zijn beurt zendt een maand later, op 1 september 1522, een legaat naar de Rijksdag in Neurenberg om alsnog Luther binnen de ene boot van de westerse Kerk te houden. Weliswaar beklaagt en veroordeelt hij de splitsing van de Kerk door de Lutherse beweging, maar hij belijdt tevens schuld en vraagt om geduld.

In de instructie voor de legaat lezen we: "Wij bekennen oprecht dat God deze vervolging van Zijn Kerk laat gebeuren wegens de zonden van de mensen, in het bijzonder van de priesters en de prelaten […] Wij weten dat ook bij deze Heilige Stoel sinds menig jaar veel afschuwwekkends is voorgekomen - misbruiken in geestelijke aangelegenheden, overtredingen van geboden. Ja, dat alles heeft tot ergernis geleid. Daarom verwondert het niet dat de ziekte van het hoofd op de leden, van de pausen op de prelaten is overgegaan."

De Renaissance en het Christelijk Humanisme

In weerwil van de treurige en verwarrende toestand van de christenheid in de Renaissance bloeien kunsten en letteren eens te meer. Zij voeren deels van Christus af en deels naar Christus toe. Hier in het Noorden vertegenwoordigt Erasmus van Rotterdam bij uit­nemendheid die vernieuwende stroming van christelijk humanisme. Al voor zijn twintigste levensjaar beheerst hij naast klassiek Latijn oud-Grieks en gedreven pleit hij voor het terugkeren naar de bronnen (ad fontes) om aldus de Bijbel en de Kerkvaders en ook heidense auteurs vanuit de oorspronkelijke teksten te kunnen lezen en verklaren.

In dit kader op deze Hervormingsdag herinner ik aan Erasmus' uitgave in Grieks en Latijn van het Nieuwe Testament (Novum Testamentum) in 1519 met een voor­proef daarvan in 1516.

De Grote Kerk van Gouda en de Reformatie

In welke toestand hier Erasmus de Goudse Grote Kerk heeft aangetroffen, weten we niet - in ieder geval niet, zoals wíj dit bede­huis kennen. Want na de stadsbrand van 1438, die de kerk heeft getroffen, wordt in 1485 begin gemaakt met de heropbouw en wordt het koor een kwart eeuw later ingewijd. In 1573 wordt de Sint Jan even­goed protestant, de altaren worden verwijderd maar de glazen blijven verdragen.

Koning Philips II, opvolger van Karel V, ziet zich voor­af­ge­beeld in koning Salomon, opvolger van David. In het bovenste tafereel de inwijding van de Tempel in Jerusalem met de ark van het eerste Verbond (cf. Het Oude Testament voltooit zich in het Nieuwe. De gehele Bijbel is Christus, zoals de kerk­vader Hieronymus al onderricht, maar wij lezen de Heilige Schrift met de ogen van Jesus Christus. Koning Philips is niet uit het raam verwijderd. Philips is in het raam gebleven, indachtig naar ik vermoed het eerste couplet van het Wilhelmus, waar de Prins van Oranje getuigt: Den Coninck van Hispangien/ Heb ick altijt gheeert. Wie zou dit venster hier in de Sint Janskerk van Gouda niet spirituele oekumene avant la lettre willen noemen?

Huidige Perspectieven op Geloof en Kerkscheuring

In terugblik op de lange scheiding hier te lande tussen protestanten en katholieken betreuren wij die niet alleen - hoe veel bindt ons, hoe weinig feitelijk scheidt ons (nog)? In onze huidige levens­periode verdragen naar mijn beoordeling geseculariseerden moslims meer dan christenen. Moslims zouden nog niet beter weten naar hun wereld­lijke wijsheid. In geloof bestaat nu in de kern niet zo zeer meer het verschil tussen protestant en katholiek maar veeleer tussen vrijzinnige en orthodoxe christenen. Belijden wij God louter als de immanente of ook nog als de transcendente?

Blijven wij, christenen, tevreden met God in ons zelf (hetwelk tot narcisme zou kunnen leiden) en even­tueel bereid tot de ontmoeting met God in de medemens (hetwelk tot altruïsme zou kunnen leiden) of belijden wij Hem in deemoed en in aanhan­ke­lijk­heid ook nog als de persoonlijke God boven ons - de God van Abraham, van Isaäk en Jacob, de God Die wij aanbidden in navolging van de joden en samen met de moslims, hoe onderscheiden wij, als christenen, in Jesus de Gezalfde, de Zoon van God, ook anders geloven als moslims en joden.

Ik weet mij, zoals velen van u, in dankbaarheid diep getroost, omdat de eeuwige God wel in mij en in de ander leeft maar als uiting van Zijn teeder­heid en van Zijn Majesteit ook boven ons leeft. 'Wie is de mens, dat Hij naar ons omziet', leert ons de poëzie van het Psalmenboek (cf. 8,5).

De Kernprincipes van de Reformatie: Solus Christus, Sola Gratia, Sola Fide

Solus Christus. Sola gratia. Sola fide.

• 'Alleen Christus' - Christus is de enige Heiland, de enige Verlosser, het enige gelaat van God.
• 'Alleen door genade' - al het goede, waartoe de mens in staat is, kan alleen mogelijk worden door Gods genade. Alles is genade.
• 'Alleen door geloof' - door Jesus de Christus aan te nemen ontvangen wij het heil, alleen door Hem. Om niet zijn wij door Gods genade gerecht­vaardigd krachtens de verlossing in Christus Jesus (cf.

'Alleen door de Bijbel' - neen, dat delen wij niet. God heeft Zich in Jesus, Zijn Gezalfde, geopen­baard. Aan de vroege traditie van de Kerk is de canon van de Heilige Schrift ontsproten. Die is voor katholieken ietwat omvangrijker dan voor protestanten. Toch is niet het gehele geloofs­goed in de canon van de Bijbel vast­ge­legd. Maar ook voor katholieken zijn niet langer Schrift en Over­levering de bronnen van de Open­baring, ofschoon wij daar­door eerst tot de Heiland toegang hebben.

De gehele Bijbel - het Oude en het Nieuwe Testament samen - is een boekerij, waarvan de onderscheiden geschriften alleen naar elkaar toe gelezen verhelderd kunnen worden. Laat iedereen de Schrift lezen, maar lezen is nog geen uitleggen. Bijbel­verklaring past meer Bijbel­geleerden die met gezag kunnen spreken.

Antoine Bodar: Een Hedendaagse Katholieke Stem

Hoewel hij ongetwijfeld de bekendste priester van Nederland is, is Antoine Bodar vaker in Rome dan hier te vinden. Als rector van de Friezenkerk, een stukje thuis voor Nederlandse katholieken in de Italiaanse hoofdstad, slaat hij desalniettemin een brug tussen beide plaatsen. Vanuit zijn positie met één been in ieder land heeft hij een geheel eigen perspectief op de wereld, de kunst en de Kerk ontwikkeld. Met name die laatste twee staan centraal in Romeins verblijf, een boek dat zich lastig in een genre laat indelen: zoals Bodar zich tussen verschillende werelden beweegt, zweeft ook zijn boek tussen essayistiek, memoires en kroniekschrijving.

De uitgave verscheen vlak voor Bodars tachtigste verjaardag eind december. Dat biedt een mooie gelegenheid om wat wijsheden te delen, maar de nogal pathetische en een tikje overdreven flaptekst doet het voorkomen alsof Bodar hiermee alvast voorsorteert op zijn overlijden en een geestelijk testament opmaakt.

Bodar is in Romeins verblijf bedachtzaam, soms wat kribbig, maar altijd onderhoudend. Vergis­sing blijft menselijk en elke voor­uit­gang is tevens achter­uit­gang. En hervorming is altijd nodig.

Terecht zette de Augustijner monnik Maarten Luther zich in voor de hervorming van de Kerk, zoals dat eerder de Dominicaner pater Girolamo Savonarola had gepoogd. De priester Desiderius Erasmus pleitte onophoudelijk voor terugkeer naar de bronnen (ad fontes) - de Bijbel bestuderen in de oorspronkelijke talen. Adriaan VI, de paus uit Utrecht, be­leed schuld omtrent de verloedering van de geestelijkheid - Luther en de zijnen smekend de hervorming binnen de ene Kerk van het westen te bewerk­stel­ligen en niet buiten haar om. Die schuld­be­lijdenis of boetedoening is menselijker­wijze te laat gekomen. Daarmee blijft hervormings­dag tot de dag van heden in enen scheuringsdag. Viering dan wel herdenking niet alleen van hervorming maar tevens van scheuring.

Blijvende schending van Christus' gelaat - De Zoon Gods Die blijvend oproept dat Zijn volgelingen één zijn, zoals Zijn Vader en Hij één zijn (cf. Dagelijks nog leert de Moeder­kerk van de van haar af­ge­scheiden mede­christenen.

Ad firmandum cor sincerum sola fides sufficit - zo dichtte volgens overlevering Thomas van Aquino: 'Tot vergroting van eerlijkheid van hart volstaat alleen geloof' (Schenk uw zinnen geen vertrouwen, slechts geloof versterk' uw geest). Niet zo zeer sola fide noch sola gratia scheiden ons nog werkelijk van elkaar. Want zou een christen tot iets goed in staat zijn - katholieken hebben in dezen wat meer zelf­vertrouwen dan protestanten - dat geschiedt dan toch altijd louter door gekregen genade. Anders staat het met sola Scriptura.

Mede door de betrekkelijk jonge traditie van het protestantisme is de gehele Bijbel nog meer onder de aandacht van alle gelovigen gebracht dan voorheen, maar zonder de traditie als geheel - dus van tweeduizend jaar - is de Schrift niet te begrijpen. De Bijbel is ontstaan in de traditie van de nog jonge Kerk. Zij maakt daarvan dus deel uit. Bijbel en traditie zijn daarom niet van elkaar te scheiden. Vijftien­honderd jaren is de Bijbel uitgelegd en bestudeerd alvorens het 31 oktober 1517 werd. Ook de traditie van protestantse christenen begint niet vijf­honderd jaar maar tweeduizend jaar geleden.

Geloven doet de christen niet alleen. Hij bidt in zijn binnenkamer en hij viert samen met anderen het Christus-mysterie. Hij schaart zich in de liturgie rond de tafel van het Woord en rond de tafel van brood en beker. Terwijl Rome meer het samen gemeenschap zijn benadrukt, beklemtoont de reformatorische overlevering het alleen verantwoordelijk zijn. Toch zou het hier om meer evenwicht moeten gaan. Laten we van beider tradities leren.

Een katholieke gelovige kan nooit zijn verantwoordelijkheid louter overlaten aan de hiërarchie van de Kerk. De leek heeft zijn eigen taak en kent zijn eigen door het geloof gevormde geweten. Omgekeerd staat de protestant gelovige niet alleen. De geschiedenis leert dat de scheuring van 1517 tot schier onafzienbare volgende scheuringen heeft geleid. Daarenboven kan de Bijbel volgens mij niet worden gehanteerd als bewijs­boek van hetgeen in de Ecclesia Romana niet en helemaal niet deugt. Laten wij de Schrift over de nog bestaande Kerk­muren heen lezen als een door God geïnspireerde boekerij en niet als een stroef wetboek van weten, waarin de ene tekst tegenover de andere moet worden uitgespeeld.

Ik spreek hier over mijn ervaring met scholieren en studenten die mij in mijn eigen kerk in Rome nog steeds komen uitleggen welke dwalingen naar hun oordeel de Moederkerk begaat. Ook protestanten, stellig wanneer ze te gast zijn, zou enige bescheidenheid passen. Wij zouden moeten terugkeren naar de ene Kerk, waarin wij het ene Woord beluisteren en ons metter­tijd zouden kunnen scharen rond de ene viering van dankbaarheid - Eucharistie.

De vroeg­christelijke Kerk reeds heeft vanuit het Eucharistische lichaam van Christus het lichaam van de Kerk willen opbouwen. 'In Christus is de Kerk als het ware het sacrament', zo staat het in de opening van Lumen gentium, de dogmatische constitutie over de Kerk van het Tweede Vaticaans Concilie, 'het teken en het instrument van de innige vereniging met God en van de eenheid van het gehele menselijke geslacht'. Christus als oersacrament bedient Zich van de Kerk als grondsacrament, waaruit de voor de Moederkerk zeven sacramenten voortkomen met als voornaamste de twee die Rome met Reformatie deelt: Doop en Eucharistie dan wel Avondmaal. De Kerk is bruid van Christus, lichaam van Christus. Tevens is zij gemeenschap, instelling. Die twee facetten zijn onderscheidbaar maar niet scheidbaar. De Kerk als teken, instrument, voertuig om Christus, het Licht van de volkeren (LG 1) gestalte te geven.

tags: #terug #protestanten #rome #antoine #bodar