De figuur van Paus Urbanus I, een heilige en van 223 tot 230 waarschijnlijk de zeventiende paus van de Rooms-Katholieke Kerk, is gehuld in mysterie. Over deze paus is feitelijk niets met zekerheid bekend, waardoor zelfs zijn bestaan ter discussie staat. Indien hij wel heeft bestaan, was hij de opvolger van Paus Calixtus I en werd hij zelf opgevolgd door Paus Pontianus.
Er is simpelweg niets bekend over het leven van Paus Urbanus. Zijn geboorteplaats, datum, oorspronkelijke naam en sterfdatum blijven onbekend. Ook over zijn pontificaat is vrijwel niets gedocumenteerd. De enige informatie die uit die periode beschikbaar is, betreft de aanwezigheid van tegenpaus Hippolytus. Diverse bronnen vermelden iets over Paus Urbanus, maar de betrouwbaarheid hiervan is twijfelachtig, wat de kans dat deze paus niet heeft bestaan, aanzienlijk vergroot.
Het enige schijnbare bewijs voor zijn bestaan is de vermelding in een werk van een onbekende bisschop. Volgens sommige overleveringen zou Paus Urbanus de marteldood zijn gestorven en is hij heilig verklaard. In de middeleeuwen genoot hij een aanzienlijke populariteit als heilige.
Verering en Beschermheerschap
Hoewel er weinig bekend is over zijn leven, is er meer informatie beschikbaar over de verering van Paus Urbanus. Hij wordt beschouwd als de beschermheilige van de wijnboeren, wijngaarden, wijn, de winter en kuipers. Tevens is hij de beschermheilige van diverse steden. Hij wordt aangeroepen ter bescherming tegen dronkenschap, jicht, vorst, onweer en bliksem.
Ondanks de volksverering, wordt hij soms ten onrechte de bisschop van Amstelland genoemd, terwijl hij daar geen enkele connectie mee heeft. Zijn heiligverklaring vond plaats rond het jaar 700 door een bisschop in Noord-Italië.
De informatie over Paus Urbanus I is schaars en vaak gebaseerd op legenden en tradities. Desondanks heeft zijn figuur een blijvende plaats verworven in de devotie, met name door zijn rol als beschermheilige van de wijnbouw en de bescherming tegen diverse ongemakken.
De Rooms-Katholieke Kerk: Structuur en Geschiedenis
De Rooms-Katholieke Kerk is met meer dan 1,2 miljard volgelingen het grootste kerkgenootschap ter wereld en de grootste stroming binnen het christendom. Het hoofd van de Kerk is de paus. De Kerk heeft door de geschiedenis heen, met name in de westerse wereld, een significante invloed uitgeoefend op het verloop van de menselijke geschiedenis. Vanaf de invoering van het leenstelsel in de vroege middeleeuwen tot aan de napoleontische tijd belichaamde zij in West-Europa niet alleen religieuze, maar soms ook politieke macht.
Gendergelijkheid binnen de Kerk
Kenmerkend voor de Rooms-Katholieke Kerk is de fundamenteel verschillende benadering van de rol van mannen en vrouwen. Alleen mannen kunnen geroepen en gewijd worden tot het ambt van diaken, priester en bisschop. Vrouwen mogen wel religieuze functies vervullen, maar zijn uitgesloten van de geestelijke kernfuncties en de bediening van de sacramenten. Dit uitgangspunt is gebaseerd op het feit dat de apostelen van Christus allen mannen waren.
Oorsprong van de naam 'Katholiek'
Het Oudgriekse woord katholikós betekent 'algemeen' of 'universeel'. De benaming Katholieke Kerk kan dus letterlijk worden vertaald als de Algemene Kerk of Universele Kerk. De term "katholiek" werd voor het eerst gebruikt in relatie tot de kerk door Ignatius van Antiochië. Het begrip 'rooms-katholiek' ontstond aan het begin van de 16e eeuw, ten tijde van de Reformatie, om onderscheid te maken tussen hen die de paus trouw bleven en de protestanten. Het woord 'rooms' verwees oorspronkelijk naar de stad Rome. Met Rooms-Katholieke Kerk wordt de organisatie aangeduid: de katholieke kerken die verenigd zijn rond de bisschop van Rome. Het begrip 'katholiek' daarentegen, gaat terug op het zelfverstaan en de belijdenis van de vroege Kerk, en drukt de universaliteit en ondeelbaarheid van de Rooms-Katholieke Kerk uit. Voor rooms-katholieken is het onderscheid tussen rooms-katholiek en katholiek vrijwel nihil, omdat de universaliteit en de ambtelijke structuur met elkaar verbonden zijn.
Groei en verspreiding
In 2020 waren 1,34 miljard mensen, oftewel ongeveer 17,7% van de wereldbevolking, rooms-katholiek gedoopt. Het aantal katholieken is tussen 2005 en 2014 met 14% gestegen, iets meer dan de wereldbevolkingsgroei van 11%. De Rooms-Katholieke Kerk kent de sterkste groei in Afrika en Azië. Bijna de helft van alle rooms-katholieken woont in Amerika. In Azië, waar bijna 60% van de wereldbevolking woont, is 3,3% van de bevolking rooms-katholiek. Het aantal rooms-katholieken in Azië is met 20% gestegen, 100% meer dan de bevolkingsgroei van tien procent. In Oceanië nam het aantal rooms-katholieken met 16% toe, 2% lager dan de bevolkingstoename van 18%. Het aantal priesters groeit in Afrika en Azië, terwijl het in Europa en Oceanië daalt.
Ontstaan van de Kerk en de Apostolische Successie
In de Handelingen van de Apostelen beschrijft Lucas hoe Jezus na zijn kruisiging zou zijn opgestaan en verschenen aan zijn leerlingen. Hij zou hen hebben onderricht en bemoedigd, en hen geboden hebben te wachten in Jeruzalem op de Heilige Geest, die hen de kracht zou geven om zijn boodschap van het "goede nieuws" (= evangelie) te verspreiden. Op Pinksteren zou dit zijn gebeurd, waarna de eerste christelijke gemeente werd gesticht.
Op initiatief van Petrus en de andere apostelen werd de opengevallen plaats in hun college, ontstaan door het verraad van Judas, opgevuld door Mattias. Daarnaast ontstonden de eerste christelijke gemeenschappen rond het breken van het brood, dat het cultisch centrum vormde van de samenkomst (ekklèsia). Deze eredienst of liturgie (van leitourgia: dienst van het volk) werd vaak op de "dag van de verrijzenis" gevierd, ook wel de "dag des Heren" (= dies dominica) genoemd. Deze viering bestond doorgaans uit een lezing, een preek (homilie), voorbedes van de gelovigen en een plechtig dankgebed dat uitmondde in het breken en delen van het brood.
Met de opkomst van deze gemeenschappen werden ook de eerste contouren van de kerkelijke hiërarchie zichtbaar: er werden bisschoppen (van episkopos: opzichter), presbyters (priesters) en diakens aangesteld. De bisschoppen of, bij hun afwezigheid, de presbyters spraken het dankgebed uit over de gaven van brood en wijn, en de diakens deelden deze uit aan de gelovigen. Tegen het einde van de 1e eeuw kenden de meeste christelijke gemeenschappen een eenhoofdige leiding onder een bisschop, bijgestaan door een college van priesters en diakens, en later ook subdiakens, lectoren en acolieten. De bisschop was verantwoordelijk voor wijdingen, het voorgaan in de eredienst, het dagelijks bestuur, de zorg voor armen en zieken (diaconie) en het geloofsonderricht (catechese).
Het episcopaat droeg het gezag door gebed en handoplegging (wijding) over aan hun opvolgers, wat resulteerde in een ononderbroken keten van opvolging die tot op heden voortduurt: de apostolische successie.
De Rol van Petrus en de Vroege Kerk in het Romeinse Rijk
Een centrale rol in de vroege Kerk werd ingenomen door de apostel Petrus, die beschouwd werd als de eerste der apostelen en de woordvoerder van de groep van twaalf. Volgens de katholieke leer zou Jezus op hem, de steenrots, de Kerk hebben gegrondvest. Uiteindelijk zou Petrus naar Rome zijn getrokken, waar hij volgens de overlevering onder keizer Nero met het hoofd naar beneden zou zijn gekruisigd.
In het Romeinse Rijk heerste in die tijd religieuze tolerantie, zolang de Romeinse goden en de goddelijke status van de keizer werden erkend. Vreemde religies werden vaak ingepast in de polytheïstische cultus, wat leidde tot syncretisme. Monotheïstische christenen vormden echter een uitzondering, omdat zij weigerden andere goden dan Jezus en God de Vader te aanbidden en de keizer niet als godheid erkenden.
Toen het rijk te kampen kreeg met verval, hongersnoden en natuurrampen, werden christelijke gemeenschappen verdacht en vervolgd. De gelovigen die hun leven verloren, werden al snel als martelaren beschouwd.
De situatie veranderde in het begin van de 4e eeuw met de bekering van keizer Constantijn tot het christendom. Het christendom werd uitgeroepen tot een katholieke en literalistische godsdienst. Tegen het einde van de 4e eeuw, onder keizer Theodosius, werd het christendom de staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk. In 395 splitste het rijk zich echter in een westelijk en een oostelijk deel.
Culturele en Theologische Ontwikkelingen
Toen de vroege Kerk zich verspreidde binnen het Romeinse Rijk en haar joodse wortels achter zich liet, werd zij geconfronteerd met nieuwe problemen en vragen. De joodse cultuur kende een sterk verhalende traditie, terwijl de Romeinen een filosofische traditie hadden geërfd die gericht was op definities en gestolde formules. Om zich verstaanbaar te maken, moest de Kerk haar geloof uitleggen op een wijze die paste bij de veranderende omstandigheden.
Tegelijkertijd ontstonden door deze culturele en linguïstische vertaalslag vele misvattingen en dwalingen die de kern van het christelijk geloof bedreigden: ketterij. Vanaf het begin was de jonge Kerk het toneel van felle discussies die soms uitmondden in scheuringen.
Belangrijke Concilies
- Concilie van Nicea (325): Het arianisme werd verworpen. Er werd verklaard dat Christus één in wezen met de Vader was (homo-oesios).
- Eerste Concilie van Constantinopel (381): De plaats van de Heilige Geest in de triniteit werd nader bepaald.
- Concilie van Efeze (431): De nestoriaanse leer werd veroordeeld en Maria werd erkend als moeder van God (Theotokos).
- Concilie van Chalcedon (451): Het monofysitisme werd veroordeeld.
Het credo van Nicea-Constantinopel, vastgesteld tijdens deze concilies, wordt tot op heden door katholieke, orthodoxe en reformatorische christenen onderschreven.
Augustinus en de Vroege Middeleeuwen
Een van de belangrijkste figuren uit de eerste eeuwen van het christendom was Augustinus (354-430). Na een losbandig leven en een periode van aantrekking tot het manicheïsme, bekeerde hij zich tot het christendom en werd gedoopt door Ambrosius, de bisschop van Milaan.
Augustinus, filosofisch geschoold en beïnvloed door Plato en Plotinus, liet vele geschriften na, waaronder de Confessiones, De Civitate Dei, De Trinitate, De Spiritu et littera, De catechizandis rudibus en De Doctrina christiana. Zijn leer over de Massa damnata en zijn denken over zonde, verwerping en uitverkiezing hadden een diepgaande invloed op latere reformatoren en calvinisten.
Na de val van het West-Romeinse Rijk in 476 breidde het gezag van de bisschop van Rome zich uit over het versplinterde West-Europa. Ierse monniken en missionarissen, zoals Columbanus, speelden een belangrijke rol in de kerstening.
Een andere belangrijke figuur uit de vroege middeleeuwen was paus Gregorius I, bijgenaamd 'Gregorius de Grote' (540-604). Hij wordt, naast Augustinus, Hiëronymus en Ambrosius, beschouwd als een van de vier grote westerse kerkvaders. Hij had een voorliefde voor het monnikendom en schreef een populaire hagiografie over Benedictus van Nursia, wat de aantrekkingskracht van het benedictijnse kloosterleven vergrootte.
Hedendaagse Kerkelijke Activiteiten en Vieringen
De Protestantse Dorpskerkgemeente organiseert regelmatig diverse activiteiten, waaronder Choral Evensongs en kinderkerkdiensten. Een Choral Evensong is een gezongen viering in de sfeer van de Anglicaanse kerk, die stijlvolle, hoogwaardig uitgevoerde koormuziek combineert met een eeuwenoud ritueel.
Daarnaast vinden er jaarlijks gedachtenisdiensten plaats, waarbij overleden gemeenteleden worden herdacht. Deze diensten kenmerken zich door het ontsteken van kaarsen, het voorlezen van gedichten en medewerking van koren.
Ook worden er thematische vieringen georganiseerd, zoals een gezinsdienst op kerstmorgen en een 'Festival of Nine Lessons and Carols' in de Anglicaanse traditie.
De Dorpskerk is ook een plaats waar kunst en cultuur samenkomen, met tentoonstellingen, concerten en lezingen. De vele foto's, verzameld onder de noemer 'de blik van ds. Quik', bieden een inkijkje in het dagelijks leven, bijzondere observaties en reflecties.