Een Waalse kerk (Frans: Église wallonne) is een calvinistische kerk in de Nederlanden en de voormalige koloniën, waarvan de leden oorspronkelijk uit de Zuidelijke Nederlanden en Frankrijk stammen en waarbinnen de voertaal het Frans is. Leden van deze kerken worden Waals hervormd (Frans: Réformé wallon; voor 1815 ook 'Waals gereformeerd') genoemd en werden lange tijd onderscheiden van de Nederduits hervormden, die Nederlands als voertaal gebruiken.
Ontstaan en Vroege Geschiedenis
Na de Spaanse veroveringen in de zuidelijke Nederlanden aan het einde van de zestiende eeuw vluchtten veel calvinisten uit deze gebieden naar het noorden, voornamelijk naar Holland. Zo wilden zij de verwachte vervolging door de rooms-katholieken ontlopen. De Walen kwamen in dusdanig groten getale, dat zij aparte Franstalige gemeentes oprichtten, in totaal 43. Deze opereerden zelfstandig van de Nederduitse gemeentes.
De leer van Maarten Luther en Johannes Calvijn brachten in de 16e eeuw een godsdiensthervorming op gang. Steeds meer mensen, waaronder invloedrijke edelen en ambachtslieden, keerden zich tegen de katholieke gebruiken en macht van de staat en kerk. De Franstalige protestanten zochten elkaar op en vormden een nieuwe Franstalige kerk die als Waalse Kerk werd opgenomen in het Nederlands hervormde stelsel. Op het hoogtepunt waren er 43 Waalse Kerken in Nederland.
De gemeenschap van Waalse kerken werd gesticht in het laatste kwart van de 16e eeuw in de Republiek der Zeven Verenigde provinciën, in Middelburg als eerste in 1571, vervolgens Amsterdam in 1578 en daarna de andere grote steden. De val van Antwerpen in 1585 deed het aantal vluchtelingen naar het noorden toenemen.
De geschiedenis van de Waalse gemeenten is ten nauwste verweven met die van de hugenoten in Frankrijk. Zodra in Zeeland de opstand tegen de Spanjaarden vorm begon te krijgen, kwamen hier Waalse en Franse protestanten, mede in verband met de Parijse bloedbruiloft. Velen van hen meldden zich bij de garnizoenen die Vlissingen versterkten. De vluchtelingen hadden veelal hun eigen predikanten meegebracht en reeds in mei 1572 vond er in Vlissingen een kerkdienst en avondmaalsviering plaats in de Franse taal.
De Waalse gemeente in Middelburg werd de eerste georganiseerde Waalse gemeente in de Nederlanden; de hugenoten in Vlissingen behoorden hier ook toe. Ze kwam onder leiding van Louis d'Outreleau, voordien garnizoenspredikant van Vlissingen. In 1575 schonk de magistraat hun de kerk van de bogarden in de St.-Pieterstraat, die tot 1940 toen ze in de vlammen opging, Waalse kerk bleef.
De eerste geloofsbelijdenis gebruikt door de Nederlandse protestantse kerken werd eerst in het Frans geschreven door de Belgische reformateur Guido de Brès, discipel van Calvijn. De belijdenis is geïnspireerd door de Franse geloofsbelijdenis die twee jaar eerder werd geschreven en gebruikt in de Franse gereformeerde kerk. In 1562 werd zij vertaald in het Vlaams. De twee eerste nationale synodes van 1571 en van 1578 waren tweetalig vanwege de significante aanwezigheid van Waalse kerken. Later besloot men om begrijpelijke redenen dat de Franstalige kerken zich apart zouden groeperen.
De Hugenoten en de Tweede Vluchtelingengolf
Eind zeventiende eeuw, als gevolg van de herroeping van het Edict van Nantes in 1685, vluchtten veel hugenoten uit Frankrijk naar Nederland. Ook zij werden veelal opgenomen in Waals Hervormde gemeenten of stichtten nieuwe gemeentes. Op 18 oktober 1685 herriep Louis XIV officieel het Edict van Nantes, waarmee allen die openlijk het protestantse geloof beleden in feite vogelvrij werden verklaard. De uittocht die hierop volgde was massaal: twee- tot driehonderdduizend Hugenoten vluchtten naar landen in Europa en Amerika, in de eerste plaats naar het nabijgelegen Nederland. Daar werden in die periode tientallen nieuwe Waalse Kerken gesticht.
De schattingen van het aantal hugenoten dat naar Nederland vluchtte, lopen uiteen van 175.000 tot 400.000 hetgeen op de toenmalige bevolking van nauwelijks twee miljoen een niet geringe invloed moet hebben gehad. Een voorzichtige schatting spreekt van 75.000 Franse protestanten die naar Nederland kwamen, waarvan op zijn minst twee derde zich definitief zou vestigen. Op natuurlijke wijze zochten zij aansluiting bij de Fransen die zich al in het land gevestigd hadden en die van oudsher banden met Frankrijk hadden. De Waalse kerken vingen de vluchtelingen op en boden hen Franstalige diensten waarbij ze ook hun verbannen familie terugzagen.
De Waalse synode besloot bovendien de Franse vluchtelingen te steunen in de vorm van collectes en andere vormen van steun. Het grootste deel van de hugenoten die Frankrijk in 1685 hadden verlaten hoopten snel weer terug te keren naar hun land. Dit werd een teleurstelling. Latere generaties moesten zich definitief vestigen. Zij pasten zich aan en integreerden in het land waar ze opgevangen waren, zoals in Zwitserland, Denemarken, Engeland, Ierland, Nederland, Zuid-Afrika en Amerika.
Integratie en Neergang
Door toenemende integratie van deze vluchtelingen in de Nederlandse samenleving, met name in de achttiende eeuw, daalde het aantal Waalse gemeentes snel. Uiteindelijk bleven er veertien over. Vanaf de oprichting van de Nederlandse Hervormde Kerk in 1815 vallen zij, net als de Engelstalige Schotse gemeentes, hieronder. Sinds 2004 vallen zij onder de Protestantse Kerk in Nederland.
Na 1700 neemt het aantal Waalse gemeenten in Zeeland langzaam af, o.a. door taalmoeilijkheden. Vooral tijdens de Franse bezetting in 1795 werden veel Waalse gemeenten opgeheven, doordat de predikanten vertrokken.
De Waalse Kerk is de op een na oudste kerk van Amsterdam. Een plaquette in de noordbeuk van de kerk laat ons weten: “Fondée en 1409; Restaurée en 1647; Agrandie en 1661; Rebâtie en 1816; Restaurée en 1891 par le troupeau Wallon et par ceux qui s’intéressent à son culte; Restaurée, ameliorée et renovée en 1991 et 1992”. In het jaar 1409 wordt voor het eerst melding gemaakt van het Sint Paulusbroederklooster.
De leer van Calvijn kwam vanuit Genève via Frankrijk in 1545 de Zuidelijke Nederlanden binnen. Van hieruit verspreidde het protestantisme zich noordwaarts, waar het beetje bij beetje overal voet aan de grond kreeg: in Valenciennes, Tournai (Doornik), Lille, Brugge, Gent en vooral Antwerpen, destijds de grootste handelsstad in Europa. Later kregen Middelburg, Leiden, Amsterdam en andere grotere en kleine steden in het noorden hun protestantse kerk.
De Waalse kerken worden in de eeuwen erna kleiner. De leden integreren steeds verder in de Nederlandse samenleving en worden lid van andere geloofsgemeenschappen. De Waalse kerk zelf wordt in 1816 officieel onderdeel van de Nederlandse Hervormde Kerk, al blijft ze een op zichzelf staande geloofsgroep binnen deze volkskerk.
Waalse Kerken Vandaag
De voertaal in de veertien gemeentes is Frans gebleven, zowel wat betreft de eredienst als de andere activiteiten. Bij informele gelegenheden wordt ook Nederlands gesproken. Het aantal leden per gemeente is laag en er zijn slechts zes predikanten in Nederland, wat maakt dat veel kerken maar om de veertien dagen een dienst houden.
De Waalse gemeenten vormen binnen de Protestantse Kerk in Nederland een afzonderlijke classis en sturen een eigen afgevaardigde naar de synodevergaderingen.
Tegenwoordig telt Nederland nog twaalf Eglises Wallonnes: in Amsterdam, Utrecht, Rotterdam, Haarlem, Leiden, Zwolle, Den Haag, Groningen, Dordrecht, Arnhem, Breda en Middelburg. Zij zijn onderdeel van de Protestantse Kerk in Nederland.
Net als vroeger is Frans de voertaal in de diensten, de Bijbelstudies, conferenties, reizen en andere activiteiten van de Waalse kerken. Ook Franstalige gezinnen die tijdelijk of definitief in Nederland gevestigd zijn, maken deel uit van deze gemeenten. Zij zijn bijvoorbeeld afkomstig uit België, Frankrijk, Zwitserland, Kameroen of Madagaskar. In de laatste jaren van de 20e eeuw heeft de komst van Afrikaanse vluchtelingen voor de opbloei van sommige gemeenten gezorgd. In zeker opzicht vormen zij een ‘derde refuge’.
Specifieke Waalse Kerken en Hun Geschiedenis
Amsterdam
De Waalse Kerk in Amsterdam is de op een na oudste kerk van Amsterdam. In 1631 kocht de diaconie van De Waalse Kerk drie panden aan de Laurierstraat, waar het Hospice Wallon, het Walen-Weeshuis, werd gevestigd. Naast wezen vonden ook weduwen en bejaarden hier onderdak. De kerk zelf werd in 1661 verbouwd en uitgebreid met een zuidbeuk, waarmee ze ongeveer haar huidige gedaante kreeg.
Den Haag
In Den Haag maakten de hugenoten vanaf 1591 gebruik van de Hofkapel op het Binnenhof. Daaraan kwam een einde toen Lodewijk Napoleon in 1806 het Binnenhof als residentie in beslag nam. Hij gaf de Waalse gemeente geld om elders een kerk te bouwen.
Arnhem
De Waalse kerk in Arnhem is gebouwd in het begin van de 15e eeuw, als kapel bij het toenmalige Agnietenklooster. Na 1636 is zij opgenomen geweest in het complex van het St. Catharina Gasthuis. Sinds 1751 is de kerk in gebruik van de Waals-Hervormde Gemeente.
Delft
De Waalse kerk in Delft is de oorspronkelijke kapel van het Sint Agathaklooster bij het huidige Prinsenhof. De kapel dateert uit de 15e eeuw en werd in 1572 de hofkapel van prins Willem van Oranje. Sinds 1585 is de kapel in gebruik als Waalse kerk.
Haarlem
In Haarlem wordt sinds 1590 iedere week een Franse dienst gehouden in de Hervormde kerk op het begijnhof 30. De Waalse Kerk in Haarlem is een voormalige katholieke kerk die na de reformatie in handen kwam van de stad Haarlem, het stadsbestuur schonk de kerk vervolgens aan de Franstaligen. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog kwamen ongeveer 20.000 Belgische vluchtelingen naar Haarlem.
's-Hertogenbosch
De Waalse kerk in 's-Hertogenbosch is gebouwd in 1847 in vroeg neogotische stijl naar ontwerp van architect A. van Veggel.
Leiden
De Waalse kerk in Leiden is gevestigd in de kapel van het voormalige Catharina Gasthuis. Vanaf het begin van de 17e eeuw werd de Gasthuiskapel voor protestantse kerkdiensten ingericht. Vanaf 1818 kreeg de Waalse gemeente de Gasthuiskerk in eigendom.
Naarden
In Naarden is ook een voormalige Waalse Kerk te vinden.
Oostburg
De Waalse kerk van Oostburg werd in 1689 gebouwd en godsdienstoefeningen hebben tot 1803 stand kunnen houden.
Nijmegen
In Nijmegen was de Commanderie van Sint Jan sinds de Franse bezetting een Waalse Kerk, tot het gebouw zwaar beschadigd raakte bij het bombardement van 22 februari 1944.
Middelburg
De Waalse kerk in Middelburg. Kopergravure uit de Nieuwe Cronyk van Zeeland door Mattheus Smallegange, 1696. De kerk stond in de Lange Sint-Pieterstraat en werd door oorlogsgeweld in mei 1940 verwoest.
Tholen
Rechts (met torentje) de voormalige Waalse kerk te Tholen, die in 1818 werd verbouwd t.b.v. de Rooms-Katholieke eredienst; in 1900 vervangen door een nieuw gebouw. Fotograaf: onbekend, ca. 1890.
De Rol van de Familie Oranje-Nassau
Er was al vroeg een band tussen de Waalse kerk en de familie Oranje-Nassau: Louise de Coligny (1555-1620), dochter van Gaspard de Coligny en vrouw van Willem de Zwijger bezocht net als haar zoon Frederik Hendrik de Waalse kerk van Den Haag, de oude hofkapel aan het Binnenhof. Maurits, de andere zoon van Willem van Oranje, woonde ook regelmatig de diensten bij van de Waalse kerk in Den Haag. Tijdens het stadhouderschap van Frederik Hendrik werd de band nog hechter, vooral vanwege André Rivet, dominee van de Waalse kerk in Den Haag, die stierf in 1651. Hij was met name de gouverneur van Willem II en hij speelde een belangrijke rol bij het huwelijk van Willem II met Maria Henriëtte Stuart.
Bibliotheek en Archief
In 1852 hebben de Waalse Kerken een bibliotheek gesticht, waarin boeken, documenten, archieven en alles wat in het algemeen de geschiedenis van de Waalse Kerken en van het Franse protestantisme betrof, werd samengebracht. Er is ook een Fichier du Refuge, waarin vele duizenden persoonsgegevens van Walen en Hugenoten uit Nederland en andere refugelanden, zijn verzameld.