Het Evangelie volgens Lucas, ook wel kortweg Lucas of Lukas genoemd, is de derde levensbeschrijving van Jezus Christus in het Nieuwe Testament van de christelijke Bijbel. Het behoort tot de synoptische evangeliën, wat betekent dat het vergelijkbaar is met de evangeliën van Matteüs en Marcus in de manier waarop het Jezus' leven en bediening beschrijft.
De traditie schrijft zowel dit evangelie als de Handelingen van de Apostelen toe aan Lucas. In het Nieuwe Testament komt drie keer iemand voor met die naam. In Kolossenzen 4:14 wordt de arts Lucas vermeld. Dat zou de grote aandacht voor Jezus' genezingen in dit evangelie kunnen verklaren. Dikwijls wordt aangenomen dat de auteur van Lucas en Handelingen een niet-joodse christen was, afkomstig uit Antiochië in Syrië. Om die opvatting te staven wordt dan gewezen op zijn vertrouwdheid met literaire stijlmiddelen uit de hellenistische cultuur en op zijn grondige kennis van de Grieks-Romeinse wereld.
Het evangelie volgens Lucas heeft waarschijnlijk rond het jaar 80 na Christus zijn huidige vorm gekregen, hoewel ook voor een vroegere datering wordt gepleit. Minder duidelijkheid is er als het gaat over de plaats van ontstaan van Lucas. Nog altijd wordt door velen verondersteld dat het Lucas-evangelie en Handelingen van dezelfde auteur stammen en samen een tweedelig werk vormen. Die veronderstelling berust op goede gronden. Het woordgebruik en de stijl van Lucas en Handelingen vertonen namelijk tal van overeenkomsten, en beide boeken zijn aan ene Theofilus gericht.
Theofilus: De Vriend van God
Lucas begint als enige evangelist zijn blijde boodschap met een zo persoonlijke getuigenis van het doel van zijn Evangelie. Hij doet dat in Romeinse stijl. Het evangelie en de Handelingen zijn opgedragen aan Theofilus. De naam Theofilus betekent ‘vriend van God.’ Het is mogelijk dat Theofilus een echt bestaand mens is geweest voor wie Lucas zijn Evangelie en later ook zijn Handelingen van de apostelen geschreven heeft. Het zou ook kunnen dat Lucas opzettelijk deze naam gekozen heeft om iedereen aan te spreken die een vriend van God wil zijn. De aanspraak ‘hoogedele’ (1:4) die Lucas gebruikt, doet vermoeden dat Theofilus iemand van invloed was die een hoge positie bekleedde, mogelijk een Romeinse functionaris.
Auteurschap en Bronnen
De consensus onder Bijbelwetenschappers is dat het evangelie volgens Lucas is geschreven door een anonieme christen. Een van de redenen voor het betwijfelen van het auteurschap van Lucas is het verschil tussen het beeld van Paulus dat in Handelingen wordt gegeven en het beeld van Paulus zoals we dat kennen uit zijn brieven. Er zijn ook onderzoekers die vasthouden aan Lucas als auteur of die deze mogelijkheid in ieder geval openhouden. De auteur van Lucas en Handelingen had goede kennis van Romeins procesrecht. Hij was ook goed bekend met zowel de joodse theologie als met hellenistische gebruiken. Dit duidt op een breed georiënteerde opvoeding en opleiding. Zijn vertelperspectief is keer op keer dat van een stedeling. De auteur van het evangelie deelt mee dat zijn boek steunt op oudere bronnen, die teruggaan op overleveringen van de oorspronkelijke ooggetuigen. Algemeen wordt aangenomen dat het evangelie van Marcus daartoe behoort, zij het wellicht in een meer primitieve vorm. Een gedeelte van de stof, zoals de grove verhaallijn, heeft Lucas gemeen met Matteüs en Marcus, de beide andere Synoptici.
Symboliek: De Os of het Rund
Net als alle andere evangelisten heeft ook Lucas een eigen symbool waaraan je kan zien wie de schrijver van een Evangelie is. Lucas wordt meestal afgebeeld vergezeld door een rund. Dit symbool is afgeleid van de profetie van Jesaja, die spreekt over een 'os die zijn eigenaar kent' (Jesaja 1:3). Het rund symboliseert Jezus' priesterschap en zijn offer voor de mensheid.
Inhoud en Thematiek
Het Evangelie volgens Lucas is het derde van de vier evangeliën in het Nieuwe Testament. Het behoort tot de drie synoptische evangeliën. Lucas legt in zijn tweedelig werk nadruk op de realisering van het heilsplan van God in de geschiedenis. Het tijdvak dat hij beschrijft, begint met de geboorte van Johannes de Doper en eindigt met de prediking van het evangelie in Rome.
Jezus als Verlosser voor Alle Mensen
In het Evangelie volgens Lucas ligt de nadruk op Jezus als verlosser, niet alleen voor het Joodse volk, maar voor alle mensen. Dit universalisme komt sterk naar voren in zijn aandacht voor:
- De armen en geminachten: Lucas benadrukt Jezus' bijzondere zorg voor de armen, zondaars en geminachte mensen in de samenleving. Hij laat zien dat het koninkrijk van God juist voor hen is bestemd.
- Vrouwen: Lucas besteedt meer aandacht aan vrouwen dan de andere evangelisten, en beschrijft hun rol in het leven van Jezus.
- Heidenen: Het evangelie is geschreven voor Grieks-sprekende christenen, die leefden buiten Palestina en de Joodse gebruiken niet kenden. Daarom legt Lucas Joodse gebruiken uit en vertaalt hij Aramese woorden.
Voorbeeldverhalen en Gelijkenissen
Een bijzonderheid van dit evangelie is het gebruik van voorbeeldverhalen: een voorbeeld dat volgens de schrijver concrete navolging verdient. De meeste andere verhalen in de evangelies zijn gelijkenissen: parabels of zinnebeeldige verhalen die vooral ter inspiratie dienen. De voorbeeldverhalen zijn het verhaal van de barmhartige Samaritaan (over naastenhulp, Luk. 10) en de rijke dwaas (over aardse rijkdom vs. geestelijke rijkdom).
De Rol van de Heilige Geest
Een belangrijke rol speelt bij Lucas de Heilige Geest, zowel in het evangelie als in Handelingen. Het eerste wat het Lucasevangelie vermeldt over Jezus' optreden als volwassene is dat de Heilige Geest op hem neerdaalt. Het eerste wat Handelingen vermeldt over de 12 discipelen is dat ze de Heilige Geest ontvangen. De vervulling met de Geest plaatst personen in de rij der profeten.
Jezus in de Synagoge van Nazareth
Het verhaal over Jezus in de synagoge van Nazaret heeft de kerk in twee delen geknipt. In dit deel ligt de nadruk van het Evangelie op de intentie van Jezus om te leven zoals de profeet Jesaja ons dat voorhoudt. Wat er in de Bijbel staat is geen dode letter of vermaak uit een ver verleden, maar een opdracht aan ons vandaag. In het tweede deel van het verhaal zullen we horen dat lang niet iedereen dat wil horen.
Jesus Film (Nederlands)
Lucas als Arts en Schilderspatroon
Volgens de legende was Lucas de eerste die Maria met het kind Jezus schilderde. Vanwege deze legende werd hij de beschermheilige van de schilders en werden de gilden waarin ze verenigd waren, vaak naar hem vernoemd. Dit kunstwerk uit de orthodoxe wereld stelt Lucas voor die, volgens een legende, de Moeder Gods en het kind Jezus schildert. Kunstschilder Rogier van der Weyden (Doornik 1399 - Brussel 18 juni 1464) was een van de belangrijkste Vlaamse schilders uit de 15e eeuw. Dit kunstwerk laat Lucas zien die het portret van Maria en Jezus tekent met een zilverstift op geprepareerd papier dat op een houten plankje bevestigd is.
De traditie schrijft ook dat Lucas een arts was die Paulus vergezelde op zijn reizen (Kolossenzen 4:14). Omdat hij arts was, zouden er in zijn evangelie veel meer dan in andere evangelies termen voorkomen die met ziektebeelden te maken hebben. Omdat Lucas arts genoemd wordt, werd hij patroonheilige van de artsen.
Belangrijke Gebeurtenissen en Leringen
- Geboorte van Jezus: Hoofdstuk 2 bevat de meest gedetailleerde beschrijving van de geboorte van Jezus en is de bron van het huidige kerstverhaal.
- De reis naar Jeruzalem: Lucas beschrijft Jezus' reis naar Jeruzalem uitgebreid, waarbij hij veel aandacht besteedt aan de leringen en ontmoetingen onderweg.
- Gelijkenis van de Barmhartige Samaritaan: Een bekend voorbeeldverhaal dat de nadruk legt op naastenliefde.
- Jezus’ genezingen: Lucas beschrijft veel van Jezus’ genezingen, wat mogelijk verband houdt met zijn achtergrond als arts.
Historische Context en Taalgebruik
Lucas schreef zijn evangelie tussen 80-100 na Christus. Hij schreef voor Grieks-sprekende christenen, die leefden buiten Palestina en de Joodse gebruiken niet kenden. Daarom legde hij ze uit als hij erover schreef. Aramese woorden gebruikte hij niet of vertaalde hij. De manier waarop hij Grieks gebruikt, getuigt van een grote algemene ontwikkeling en culturele achtergrond: hij was zowel vertrouwd met de Grieks-Romeinse als met de Joodse cultuur.