De afgelopen twee jaar werden ruim tweeduizend klimaatdemonstranten opgepakt, tegenover honderd boeren. Dit contrast tussen het aantal arrestaties bij boeren- en klimaatprotesten wordt vaak aangehaald, maar de vergelijking is niet altijd terecht. Het suggereert een tegenstelling die er lang niet altijd is. Boeren worden in Nederland mogelijk als eersten geconfronteerd met de gevolgen van klimaatverandering, zoals toenemende droogte en hoosbuien, en spelen tegelijkertijd een rol in de bestrijding ervan. Er zijn zelfs agrarische verdienmodellen te vinden in het tegengaan van methaanuitstoot.
Desondanks zijn Extinction Rebellion (XR) en boeren momenteel de meest in het oog springende actiegroepen. Hun acties lijken deels op elkaar, met name in het blokkeren van snelwegen. Het enorme verschil in de reactie van autoriteiten is echter onduidelijk. Een mogelijke verklaring, geopperd door De Volkskrant, is dat klimaatprotestanten arrestaties zien als onderdeel van een mediastrategie. Dit kan echter niet de volledige verklaring zijn. Extinction Rebellion staat in een lange traditie van burgerlijke ongehoorzaamheid, die expliciet geweldloos moet blijven. Hoewel niet elke boerendemonstrant van gewelddadigheid beschuldigd kan worden, zijn er voorbeelden van boerenprotesten die verder gaan dan burgerlijke ongehoorzaamheid. Mogelijk speelt de dreiging van geweld hierbij een rol: bij het klimaatprotest op de A12 reden mensen in een rolstoel voorop, terwijl boeren snelwegen blokkeren met tractoren.
Een andere verklaring is dat klimaatactivisten de status quo willen veranderen, terwijl boeren deze zouden willen bevestigen. Deze verklaring is echter ook moeilijk te accepteren, aangezien de status quo veel boeren niet bepaald gunstig gezind lijkt. Na tweehonderd jaar automatisering en schaalvergroting in de landbouw kunnen veel boeren nauwelijks op vakantie of een weekend vrij nemen vanwege schulden en de druk van de groothandel. De politie houdt deze cijfers niet bij en verklaart het verschil in aanpak niet, wat het duidelijker maken van de situatie bemoeilijkt. Als klimaatjournalist die regelmatig over de landbouw schrijft, is dit een thema dat de auteur bezighoudt en waarover hij graag wil nadenken.
De Opkomst van Klimaatactivisme
Het eerste klimaatactivisme begon al in de jaren '70 na het "Grenzen aan de Groei"-rapport van de Club van Rome, dat de onhoudbaarheid van de menselijke consumptie aantoonde. Sinds 2017-2018 is het aantal klimaatactivisten sterk gegroeid, mede dankzij de opkomst van Greta Thunberg. In 2018 ontstond Extinction Rebellion in Engeland, gevolgd door een Nederlandse tak in 2019.
Het bewustzijn van de klimaatproblematiek is vooral groot onder jongeren. Het onderwerp wordt vaker behandeld op scholen en veel besproken op sociale media. Jongeren maken zich zorgen over hun toekomst, die minder rooskleurig lijkt dan gedacht. Leden van Extinction Rebellion zijn over het algemeen jong en hoogopgeleid, en hebben vaak goede banen, ondanks de kritiek van tegenstanders.
Motivaties van Klimaatactivisten
Een terugkerend thema binnen de klimaatbeweging is het gevoel van onrechtvaardigheid. Activisten zien ongelijkheid in klimaatverantwoordelijkheid en klimaatimpact. Naast dit gevoel van ongelijkheid ervaren veel activisten angst voor hun toekomst, of die van hun kinderen en kleinkinderen. Ze zien dat nationale overheden en multinationals hun verplichtingen met betrekking tot klimaatakkoorden niet nakomen. Dit leidt bij sommigen tot boosheid, bij anderen tot angst.
Extinction Rebellion hanteert burgerlijke ongehoorzaamheid als belangrijkste strategie. Het overtreden van de wet is hierbij geen bijkomstigheid, maar het doel van de acties. Deze methode heeft in het verleden succes gehad, zoals te zien is bij de burgerrechtenbeweging onder leiding van Martin Luther King en de Nederlandse vrouwenbeweging.
Methoden van Protest
De bekendste acties van Extinction Rebellion zijn wegblokkades, waarbij activisten een deel van de weg afzetten en zich soms vastlijmen om moeilijk te verwijderen te zijn. Daarnaast bezetten activisten gebouwen, zoals het ministerie van Economische Zaken en Klimaat, organiseren ze protestmarsen en houden ze klimaatalarmen waarbij actievoerders bijvoorbeeld 'dood' op een plein gaan liggen.
De acties van XR zijn weloverwogen. Zelfs bij het bekladden van gebouwen met verf, wordt gezorgd dat de verf biologisch afbreekbaar is en wordt de verf naderhand verwijderd. De acties zijn volgens XR altijd doelgericht, gewetensvol en openlijk.
De Effectiviteit en Perceptie van Protest
Het is lastig om de effectiviteit van protestacties vast te stellen, omdat dit afhangt van het doel. Een actie kan succesvol zijn voor media-aandacht en het verstoren van de publieke orde, maar negatief uitpakken voor de publieke opinie. Activisten weten vaak van tevoren dat ze gearresteerd kunnen worden. De politie kondigt arrestaties doorgaans goed aan, en een deel van de activisten is bereid gearresteerd te worden.
Er is vaak irritatie over de manier waarop Extinction Rebellion actie voert, omdat de "gewone burger" hier last van ervaart. Activisten zijn echter niet primair bezig met de publieke opinie. Zij stellen dat de klimaatproblematiek zo urgent is dat het aankaarten ervan belangrijker is dan wat de gemiddelde burger van de methoden vindt. De tijd van vriendelijke, legale acties is voorbij.
Tegelijkertijd houden activisten rekening met omstanders en zijn er altijd mensen aanwezig om omstanders in te lichten en begrip te creëren. Geweldloosheid is een kernwaarde binnen Extinction Rebellion. De beweging vindt geweld moreel onjuist en minder effectief, en biedt de-escalatietrainingen aan om geweld te voorkomen. Wel bestaat de mogelijkheid dat individuen op eigen initiatief geweld gaan gebruiken gezien de urgentie van de klimaatproblematiek.
In Engeland is Extinction Rebellion voorlopig gestopt met disruptieve acties vanwege een nieuwe wet die burgerlijke ongehoorzame acties strafbaar stelt met gevangenisstraf. Dit benadrukt de politieke en juridische uitdagingen waar klimaatactivisten voor staan.
De Klimaatcrisis: Een Noodsituatie
De wetenschap is duidelijk: we zitten midden in een klimaat- en ecologische ineenstorting. De gevolgen zijn ingrijpend: een mogelijke zeespiegelstijging van twee meter tegen het einde van de eeuw, het verbreken van CO2-records, en een razendsnel achteruitgaande biodiversiteit. Journalisten en wetenschappers spreken steeds vaker van een klimaatcrisis in plaats van klimaatverandering, om de urgentie te benadrukken. David Wallace-Wells beschrijft in zijn boek "De onbewoonbare aarde" de angstaanjagende mogelijke toekomst op een opwarmende planeet.
Extinction Rebellion wil dat de CO2-uitstoot van welvarende landen in 2025 tot nul is gereduceerd, ruim eerder dan de huidige doelstellingen. De beweging vraagt wat noodzakelijk is, niet wat haalbaar is, en stelt dat revolutionaire veranderingen nodig zijn, aangezien stapsgewijze aanpassingen niet volstaan.
Radicale Verandering en Democratie
Om revolutionaire veranderingen te realiseren, vindt Extinction Rebellion dat het hele politieke systeem op de schop moet. De organisatie pleit voor een burgerberaad, waarbij 'gewone burgers' het klimaatbeleid voeren, in plaats van het parlement dat zich volgens XR laat beïnvloeden door de fossiele industrie. Hoewel dit idee aanvankelijk weerstand kan oproepen bij voorstanders van representatieve democratie, wordt het gezien als een oplossing voor het gebrek aan langetermijnvisie bij veel politici, die bang zijn voor electorale afstraffing bij het nemen van radicale maatregelen.
De activisten zien de strijd voor het klimaat als een strijd om leven en dood, waarbij niet alleen talloze diersoorten, maar ook de menselijke soort met uitsterven wordt bedreigd. Hoewel sommige klimaatwetenschappers deze uitspraken als overdreven beschouwen, zijn de meer gematigde overzichtsrapporten van het klimaatpanel van de Verenigde Naties verre van geruststellend. Hittestress, overstromingen, voedselschaarste, massale migratie en oorlog dreigen als de fossiele economie op volle toeren blijft draaien.
Burgerlijke Ongehoorzaamheid als Noodzaak
Burgerlijke ongehoorzaamheid, zoals gepraktiseerd door groepen als Code Rood en Extinction Rebellion, is een middel om aandacht te vragen voor de klimaatcrisis. Deze acties zijn vaak illegaal, gewetensvol en geweldloos, met een duidelijke samenhang tussen de actievorm en de doelstelling. Activisten werken weloverwogen en openlijk, en zijn bereid zich te laten arresteren en vervolgen. Ze stellen dat legale middelen uitgeput zijn en de rechten van anderen zoveel mogelijk in acht worden genomen.
De beweging erkent de legitimiteit van het rechtssysteem, maar overtreedt doelbewust specifieke wetten om de rechtvaardigheid ervan ter discussie te stellen, met name met betrekking tot de fossiele industrie. Hoewel activisten soms worden afgeschilderd als relschoppers, benadrukken ze dat hun acties voortkomen uit noodzaak en niet uit plezier. Het overtreden van de wet wordt als legitiem beschouwd wanneer de wet bedrijven beschermt die schadelijk zijn voor het milieu.
Het nemen van de beslissing om de wet te overtreden is niet lichtzinnig. Het is een mentale drempel die veel activisten moeten overwinnen, omdat ze opgegroeid zijn in een samenleving waarin het naleven van de wet als vanzelfsprekend wordt beschouwd. Binnen de beweging worden de risico's van acties uitvoerig besproken en wordt gevraagd hoe ver mensen willen gaan.
Inspiratie uit het Verleden en de Kracht van Collectieve Actie
Klimaatrebellen halen inspiratie uit voorbeelden uit het verleden, zoals de suffragettes, die vochten voor kiesrecht voor vrouwen. De radicale, rebellerende manier van denken wordt gezien als de bron van vooruitgang. Het boek "Practivisme" van Eva Rovers biedt praktische tips voor mensen die de wereld willen veranderen en gaat in op de filosofie van opstand als middel om te ontsnappen aan wanhoop bij geconfronteerd worden met onrecht.
Hoewel niet elke collectieve opstand evenveel kans op succes heeft, zoals de Occupy-protesten aantonen, hebben de klimaatrebellen de les ter harte genomen dat een heldere agenda essentieel is. Extinction Rebellion heeft een structuur die daarop gericht is.
Het onderzoek van Erica Chenoweth suggereert dat geweldloze protesten verandering teweegbrengen wanneer ze meer dan 3,5% van de bevolking omvatten. Voor Nederland zou dit neerkomen op ongeveer 600.000 mensen. Hoewel de grootste klimaatmarsen tot nu toe minder deelnemers trokken, is er potentieel voor groei, aangezien een groot deel van de Nederlanders zich zorgen maakt om klimaatverandering.
Zelfs als protesten niet direct politieke veranderingen teweegbrengen, zijn ze waardevol vanwege de media-aandacht die ze genereren. Meer aandacht leidt tot meer discussie, zowel privé als in het bedrijfsleven, op scholen en bij politici, die gedwongen worden standpunten in te nemen. Het Urgenda-vonnis, waarbij de Nederlandse staat werd veroordeeld tot het terugdringen van CO2-uitstoot, is een voorbeeld van directe invloed van protest en juridische actie.
De schoolstakingen van Greta Thunberg, die miljoenen mensen inspireerden, en de campagne "Fridays for Future" mobiliseren studenten om actie te voeren voor het klimaat. Demonstreren wordt gezien als een effectieve manier om verandering te bewerkstelligen, zeker bij de aanpak van de klimaatcrisis. De roep om een CO2-belasting voor de grootste vervuilers onderstreept de noodzaak van stevigere politieke actie.
De Tegenwoordige Golf van Acties
De afgelopen weken hebben verschillende opvallende klimaatacties het nieuws gehaald, waaronder het besmeuren van kunstwerken zoals die van Van Gogh en Monet, en het vastlijmen van activisten aan kunstwerken. Deze acties, hoewel controversieel, hebben tot doel aandacht te vragen voor de klimaatcrisis. Hoewel de kunstwerken beschermd waren door glasplaten en niet beschadigd raakten, leiden de acties tot felle reacties en discussie.
Activisten zoals Hannah (25) trainen mensen voor acties, onderhandelen met de politie en participeren zelf. Ze benadrukt dat burgerlijke ongehoorzaamheid een effectieve manier is om verandering te bewerkstelligen. Voor haar is de klimaatcrisis een zaak van leven of dood, en de acties zijn gericht op het creëren van verandering, niet op sympathie.
Mert (25), student en lid van World's Youth for Climate Justice, lobbyt op politiek niveau en voert actie. Hij ziet dat de klimaatcrisis samenhangt met andere crises, zoals economische en maatschappelijke problemen, en ongelijkheid. Zijn organisatie probeert via het Internationaal Gerechtshof juridische stappen te ondernemen tegen landen die hun klimaatregels niet naleven.
Tessa (19), lid van Fridays for Future, organiseert demonstraties en is gefrustreerd over het trage tempo van de klimaatonderhandelingen en de focus op kleine gedragsaanpassingen zoals korter douchen. Ze benadrukt dat de tijd dringt en dat miljoenen mensen zullen overlijden als de huidige trend doorzet.
De activisten erkennen dat de media-aandacht zich vaak richt op de 'toon' van de acties in plaats van op de boodschap. Ze stellen echter dat de urgentie van de klimaatcrisis, waarbij kinderen sterven, het rechtvaardigt om uit de toon te vallen. De focus op kunstwerken wordt gezien als een manier om de aandacht te trekken, omdat eerdere, meer vriendelijke benaderingen, zoals praten met bedrijven als Shell, niet tot voldoende resultaat hebben geleid.
Hoewel sommige acties als extreem worden beschouwd, stellen activisten dat in de context van de huidige crisis, bijna niets extreem is, zolang er geen geweld wordt gebruikt. Ze hopen dat deze acties leiden tot meer bewustzijn, discussie en uiteindelijk tot politieke verandering.
tags: #waarom #protesteren #klimaatactivisten