De Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKV) en de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK) vinden elkaar op lokaal niveau steeds meer. Inmiddels werken de kerkverbanden in 53 plaatsen samen. Dit proces van toenadering en samenwerking is een belangrijk thema binnen de Nederlandse kerkelijke landschap.
Ontwikkeling van Samenwerking en Eenwording
De samenwerking tussen de GKV en NGK manifesteert zich op verschillende niveaus. In het Overijsselse Nijverdal vormen de GKV en de NGK sinds begin dit jaar één gemeente, onder de naam De Levensbron. Deze streekgemeente, met Nijverdal als kern, telt ongeveer 490 leden en is de derde samenwerkingsgemeente van de kerkverbanden.
Er zijn momenteel zes gemeenten die zich in een vergevorderd stadium bevinden om te komen tot één gemeente: Lisse, Maastricht, Wapenveld, Heino/Langeslag, Alkmaar en Wezep.
Verschillende Vormen van Samenwerking
De samenwerking tussen de GKV en NGK kent diverse vormen:
- Wederzijdse Erkenning: In 23 plaatsen is er sprake van wederzijdse erkenning, wat zich uit in kanselruil, gezamenlijke diensten en gezamenlijk avondmaal.
- Samensprekingen zonder Wederzijdse Erkenning: In dertien gemeenten vinden er samensprekingen plaats, maar is er nog geen wederzijdse erkenning.
- Samenwerking zonder Wederzijdse Erkenning: In acht gemeenten bestaan er vormen van samenwerking, maar zonder wederzijdse erkenning.
In tientallen plaatsen is er momenteel geen sprake van samenwerking. Dit komt soms doordat er nog geen contact tot stand is gekomen, maar vaak ook omdat er geen NGK dan wel GKV in de buurt is. Met name in de noordelijke provincies (80 gkv’s tegenover 5 ngk’s) en de zuidelijke provincies (22 gkv’s tegenover 3 ngk’s) loopt de verhouding scheef.
Motivaties voor Eenwording
In Nijverdal was "verzoening" een van de redenen waarom de twee gemeenten elkaar in 2008 officieel erkenden en de weg naar eenwording insloegen. Ook Jezus' gebed om eenheid was een belangrijke motivatie. Verder speelde mee dat de twee kleine gemeenten (beide met zo’n 250 leden) samen meer gemeente van Christus konden zijn dan in hun eentje.
De Weg naar Fusie
De Gereformeerde Kerken vrijgemaakt en Nederlands Gereformeerde Kerk hebben besloten dat ze op 1 maart 2023 willen fuseren tot Nederlandse Gereformeerde Kerken. De gezamenlijke synodes van beide kerken vergaderden over de nieuwe kerkorde, die fungeert als de grondwet voor de nieuwe kerk. Een eerste versie van de kerkorde zou op 13 november worden vastgesteld, waarna de synode deze volgend jaar definitief zou maken.
Boek "Niet Zonder Elkaar" en Reflectie op het Verleden
Ter gelegenheid van de fusie van GKv en NGK verscheen het boek "Niet Zonder Elkaar", dat ingaat op het verleden, heden en de toekomst van deze kerken. Het boek bevat bijdragen van diverse personen, jong en oud, die hun visie delen. Er wordt echter ook kritisch gekeken naar de manier waarop de historie van de twee samengesmolten kerken wordt belicht en of er eerlijk wordt teruggekeken op het verleden.
De kritische reflectie op het boek richt zich onder andere op de terminologie die gebruikt wordt, zoals het "opklimmen naar het hoge niveau van de wereldkerk", en de mogelijkheid dat de NGK theologisch is "verzwolgen" door de GKv. Het boek staat bol van persoonlijk gekleurde verhalen en emotionele ervaringen, wat deels verklaard wordt door het kader waarbinnen de bijdragen zijn gevraagd.
Persoonlijke Verhalen en Emoties
Bijdragen in het boek, zoals die van A. de Boer, benadrukken de impact van gebeurtenissen uit het verleden. Verhalen over broeders die onder een gebed de kerk uitliepen, of over mensen die geen lid konden zijn van het Gereformeerde Lyceum na afscheiding van de GKv, illustreren de emotionele lading van de geschiedenis. De vrouw van De Boer getuigt van de frustratie en het verdriet van haar echtgenoot tijdens moeizame samensprekingen.
Ook de bijdrage van ds. G. Zomer (jr.) belicht de impact van het verleden, met name de zaak ds. A. van der Ziel. Hij herinnert zich "flarden van moeilijke kerkenraadsvergaderingen, altijd veroordelend van toon". De nadruk op "wij zijn de ware kerk, onze visie is de juiste, anderen zitten fout" leidde tot spanningen en overspanning binnen gezinnen.
De "Ware Kerk"-Doctrine
Het boek belicht meermaals het geloof in "de ware kerk" zoals dat kenmerkend zou zijn geweest voor de GKv. Een vrijgemaakte minderheid in Kampen identificeerde de eigen kerk als de enige ware kerk in Nederland. De historische scheuring in 1967, waarbij dominee B.J.F. Schoep werd weggestuurd, wordt beschreven als een legalisering van de scheuring, waarna de vrijgemaakte kerk als "dé ware kerk" verder ging, maar dertigduizend leden verloor.
Vrijgemaakten van een latere generatie zagen de reactie op de breuk als krampachtig en de impasse binnenshuis. De artikelen 27-29 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis over de kerk werden anders geïnterpreteerd, niet zozeer als de ene ware kerk met één plaatselijk adres, maar met het oog op een katholieke gereformeerde kerk die er mogelijk aan kwam.
Er wordt gesteld dat binnen de NGK het kerkelijk besef nooit zo sterk is geweest als binnen de GKv, mede doordat de NGK zichzelf niet als de (enige) ware kerk zag. Het boek zou de moeilijkheden van de zestiger jaren belichten, waarbij kritiek wordt geuit op emotionele appèls en vermeende vrijgemaakte theologische aberraties. De kritiek luidt dat het boek zich "welbehaaglijk wentelt in eigen gelijk en dat zelf en door anderen laten toejuichen."
Kritiek op Historische Interpretaties
De historicus dr. G.J. Schutte wordt geciteerd over de plaats van verontwaardiging in historisch oordeel, met verwijzing naar kwesties als de algemene verzoeningsleer van ds. Oosterhoff, afwijkingen van Zondag 22 HC door ds. Telder en ds. Vonck, en het ter discussie stellen van de gereformeerde belijdenis door ds. B.J.F. Schoep. De kritiek richt zich ook op de poging om weer één te worden met de synodale gereformeerde kerken, terwijl deze hun dwalingen niet hadden herroepen.
Er wordt geprotesteerd tegen de "voorstellingen, de spot en hoon die over onze voorvaderen in dit boek worden uitgegoten". De kern van het Schriftuurlijke ware kerkdenken wordt geplaatst bij de eenheid van kerken die staan op hetzelfde fundament van "apostelen en profeten met Hem als Hoeksteen". Kerken die belijden ware kerk van Christus te zijn, zullen volhardend naar eenheid zoeken.
Paradoxale Eenheid
Er wordt gewezen op de paradox dat de auteurs van het boek de "warekerkdoctrine" spottend verguizen, maar tegelijkertijd in hun streven naar eenheid van GKv en NGK deze doctrine hebben gepraktiseerd. De vraag wordt gesteld of de GKv en NGK simpelweg GKv en NGK hebben gelaten, vanuit het idee dat overal ware kerken zijn die "Jezus als Heer" erkennen. De huidige trend van "netwerkkerken" of "geïntegreerde of samenwerkende plaatselijke kerken" wordt genoemd, waarbij velen geen kerkverband meer hebben.
Het idee dat er op één plaats tegelijk een GKv én een NGK kon bestaan, werd als onhoudbaar gezien, wat leidde tot de vorming van één kerk. Dit proces, met veel moeite en slapeloze nachten, wordt gezien als een uitvloeisel van "warekerkdenken", de "drive" om op één plaats samen Christus' ongedeelde kerk te willen zijn.
Belijdenis van Schuld en Verzoening
Het boek vermeldt belijdenis van schuld door individuen en kerken. Dr. R. stelt dat de GKv schuld moesten bekennen over hun aandeel in de breuk van de jaren zestig. Vanaf het begin van het Deputaatschap Kerkelijke Eenheid (DKE) was er de bereidheid om eigen schuld te belijden. Echter, in de NGK is geen roep om heroverweging van het eigen aandeel in de breuk gehoord.
De Theologische Universiteit (TU) heeft spijt betuigd aan dertien door de kerkstrijd in 1967 gedupeerde studenten en postuum eerherstel verleend aan oud-hoogleraren C. Veenhof en H.J. Jager. Ook werd een eredoctoraat toegekend aan Henk de Jong. De vrijgemaakte synode van Goes in 2020 besloot tot een officiële schuldbelijdenis aan de leden van de NGK.
Er was de verwachting dat in het "bejubelboek" ook een schuldbelijdenis van NGK-zijde zou worden aangetroffen. Prof. E.A. de Boer merkt op dat er in de NGK geen roep om heroverweging van het eigen aandeel in de breuk is gehoord. Er is zonde beleden over de halsstarrigheid en verwerping ten aanzien van kerkelijk vermaan, en over de kortzichtigheid waarmee toen Van der Ziel, Schoep en anderen martelaar-aureolen werden omgehangen.
De vraag of er na al die jaren enig begrip voor "de vrijgemaakte kant" van de zaak is gekomen, werd voorgelegd aan de spil van het fusieproces, A. Het antwoord was ontkennend. De GKv concludeerde na twee jaar samensprekingen met de NGK midden jaren '90: "De Nederlands gereformeerden zijn niks veranderd". Dit wordt ook waargenomen in het boek, waarbij "buitenverbanders" van destijds niet veranderd zijn en "binnenverbanders" "buitenverbanders" zijn geworden.
Wat Betekent "Gereformeerd" in de Nieuwe Kerk?
De vraag wat "gereformeerd" nog betekent, wordt gesteld. Is het hetzelfde als christelijk? Gereformeerde confessies spreken de Schrift "in alle delen na", maar zijn altijd daaraan ondergeschikt. Het besef te wortelen in een brede gereformeerde traditie is bij veel vrijgemaakten verloren gegaan.
De eenvoud en concentratie van de geloofsbelijdenis "Jezus is Heer" staat in schril contrast tot de stapel documenten waarmee de NGK hun geloof belijden. Het belijden lijkt statischer en theoretischer te zijn geworden. Er is een verlangen naar een nieuwe, actuele belijdenis die onderwerpen als "wij Jezus hoger hebben dan Mohammed" en "onze roofbouw van de aarde" omvat.
De oude confessies worden weliswaar nog gezien als een "rijke erfenis", maar er is ook sprake van "reële ervaring van ballast". Er is een commissie belijdende kerk ingesteld die onderzoekt hoe de kerken hun geloof kunnen belijden in deze tijd, maar er wordt gewaarschuwd om aan een nieuw "geloofsgetuigenis" geen confessionele status toe te kennen.
Generatieverschillen in Geloofsbeleving
Voor jongeren lijkt het gedoe rond belijdenis ver af te staan van hun leefwereld. Zij concentreren zich op het "eindige bestaan" hier, en het ter sprake brengen van het "eeuwige leven" kan spanning opleveren. Het gesprek over kerkelijke eenheid wordt voornamelijk door de oudere generatie gevoerd, terwijl het voor veel jongeren een "non-discussie" is. Hun focus ligt op geloof, liefde, gebed, samen kerk zijn, elkaar helpen en van betekenis zijn in de samenleving.
Handreikingen voor Plaatselijke Samenwerking en Herstel
Op lokaal niveau krijgt het landelijk verlangen naar kerkelijke eenheid tussen GKV en NGK vorm op verschillende manieren. De "Handreiking Plaatselijke Samenwerking" van de Regiegroep toont gemeenten wat er mogelijk is, ongeacht hun positie in het proces van samenwerking of eenwording. De handreiking bevat praktische tips en voorbeelden voor elke fase van het proces.
Voor alle kerkenraden van de GKV en NGK is de "Handreiking Herstel & Verzoening" gemaakt. Deze handreiking kan helpen bij het bespreken van het proces van hereniging in de eigen gemeente, met name als er mensen zijn die de breuk hebben meegemaakt en daar nog steeds het verdriet van dragen, of als de gemeente een rol heeft gespeeld tijdens de breuk.
Nieuwe Naam: Nederlandse Gereformeerde Kerken
"Nederlandse Gereformeerde Kerken" zal de naam zijn van de nieuwe kerkgemeenschap van GKV en NGK. De naamgeving is het resultaat van een zorgvuldig proces waarbij leden van beide kerken input konden leveren. De naam typeert kort en helder het karakter van de kerken: ze zijn gereformeerd en ze zijn Nederlands.
Commissie Belijdende Kerk
De gezamenlijke landelijke vergadering/synode heeft besloten een commissie belijdende kerk in te stellen. Deze commissie verkent hoe binnen de context van de tijd en de uitdagingen van nu, de kerken hun geloof en de relevantie daarvan kunnen verwoorden. Het is niet de bedoeling om oude belijdenisgeschriften overboord te zetten, maar om een loyale en royale binding daaraan te behouden.
Steunpunt Kerkenwerk en Ondersteuning
Steunpunt Kerkenwerk (SKW) biedt begeleiding bij een enquête voor werkers in de kerk. Met behulp van een korte enquête krijgen kerken inzicht in en handvatten voor hun rol als werkgever. Dit najaar zijn de classes Midden-Holland, Rotterdam en Dordrecht-Dordrecht-Gorinchem aan de beurt, gevolgd door andere classes in het voorjaar van 2022.
Interkerkelijk Dovenpastoraat (IDP) viert 50-jarig Bestaan
Het Interkerkelijk Dovenpastoraat (IDP) viert zijn 50-jarig bestaan met een contactdag die als thema heeft: beeldende taal. Centraal staat de vraag hoe verschillende vormen van taalgebruik beter en creatiever benut kunnen worden in onderlinge communicatie. Twee nieuwe dovenpastors worden verwelkomd, en er is gelegenheid voor ontmoeting en samenzijn in het geloof in Jezus als Heer.
Activiteiten en Publicaties
Diverse activiteiten en publicaties worden genoemd, waaronder een Bijbelleesrooster, liturgiehandreikingen, vespers voor de advent, en een inspiratie- en ideeënboekje. Ook viert de SSRO haar 35-jarig bestaan met een jubileumdag. Steunpunt Bijbelstudie biedt een Bijbelstudie over 1 Petrus aan.
Missie VONK Geslaagd
Mission-organisatie Verre Naasten organiseerde de vijfde, online editie van Missie VONK, waarbij teams sponsorgeld inzamelden voor het werk van evangelisten wereldwijd. Er werden live gesprekken gevoerd met evangelisten uit Marokko en India.
Werken aan de Rand: Een Nieuwe Benadering
Er wordt ingegaan op de groep "randkerkelijken", mensen die een gemeente bezochten maar zich hebben teruggetrokken. Het Leger des Heils in Kampen heeft met succes excuses aangeboden aan deze groep en speciale geloofsontmoetingen georganiseerd. Deze ontmoetingen zijn laagdrempelig en bieden ruimte voor ontmoeting en betrokkenheid bij "het werk", zoals een inloophuis met kledingwinkel.
De aanpak van het Leger des Heils, gericht op het creëren van een plek speciaal voor deze doelgroep, wordt als succesvol beschouwd. Er wordt gesuggereerd dat bestaande gemeenten een soortgelijke benadering zouden kunnen introduceren, door "randkerkelijken" de ruimte te geven om een "dienst op maat" te organiseren. Het werken met mensen aan "de rand" heeft twee grote voordelen: ze zijn losgeweekt van starre tradities en hebben betere contacten met niet-christenen.
Pogingen om randkerkelijken weer in te voegen in bestaande kerken worden als verspilde moeite gezien, omdat zittende kerkgangers vaak niet willen veranderen en het niet voor niets is dat mensen de gemeente verlieten. Het is beter om deze groepen niet samen op te sluiten.
Tegenstemmer over zijn moeite met toenadering GKV en NGK
Beroepingsnieuws en Overlijdensberichten
Een aanzienlijk deel van de tekst bestaat uit beroepingsnieuws en overlijdensberichten van predikanten binnen de GKv en NGK. Dit geeft een gedetailleerd overzicht van de personele ontwikkelingen binnen deze kerkverbanden in de periode 2021-2025.
Toekomstbestendigheid van de Kerk
De vraag hoe de kerk toekomstbestendig kan blijven, is een belangrijk thema. Dit vraagt van werkers in de kerk "feeling en verbinding met de hele gemeente, van bevlogen gelovigen tot de (bijna) afhakers". De term "verbinding" wordt gezien als een cruciaal element voor de toekomstbestendigheid van de kerk, die zich kan onderscheiden als een ontmoetingsplek waar iedereen zich welkom weet.
Er wordt benadrukt dat werkers in de kerk open en eerlijk moeten evalueren wat anders en beter kan. Met enkele handreikingen wordt gestimuleerd om volop feeling en verbinding met de hele gemeente te houden, persoonlijk en digitaal, gericht op het bouwen van de kerk als een toekomstbestendig thuis.