Introductie: Een Cruciaal Moment in de Nederlandse Geschiedenis
Op 15 januari wordt het kunstwerk On-eenig van beeldend kunstenaar Jelle Korevaar (1989) onthuld in de Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk van Dordrecht. Het bijzondere, interactieve monument is gemaakt ter herdenking van de Synode van Dordrecht die 400 jaar geleden plaatsvond. Het werk kwam tot stand in opdracht van de gemeente Dordrecht, in samenwerking met het Dordrechts Museum en de Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk. Vanaf 1 april is het kunstwerk voor publiek te bekijken in de Grote Kerk.
De Synode van Dordrecht (1618-1619) was een cruciaal moment in de Nederlandse geschiedenis waarin religieuze en politieke tegenstellingen op scherp stonden. Wat begon als een religieuze bijeenkomst, werd een politieke arena. Er moest een eind worden gemaakt aan een godsdienstig conflict, dat zich ook uitte in de politiek. De Synode stelde de Dordtse Leerregels op met een aantal kernpunten van het gereformeerde geloof. Een belangrijk resultaat was het besluit om een officiële Nederlandse vertaling van de Bijbel te maken, de Statenbijbel, die verscheen in 1637.
Het Kunstwerk "On-eenig": Een Dialoog over het Woord
‘Dat het uiteindelijk met woorden is opgelost, raakt me’, aldus Jelle Korevaar. ‘De Synode toont hoe het woord werd ingezet om bloedvergieten te voorkomen en tegelijkertijd een manipulatief wapen was. Vandaag de dag speelt het woord nog steeds een cruciale rol in ons maatschappelijk debat. Er wordt veel gezegd en weinig echt gehoord. Het monument weerspiegelt deze dynamiek.’
Het woord als bron van verbinding en uitsluiting vormt het uitgangspunt van het kunstwerk van Jelle Korevaar. Om dit spanningsveld tastbaar te maken, gebruikt Korevaar mosselen als krachtige metafoor om het werk vorm te geven. Mosselen openen en sluiten zich, filteren het afval en houden de zee leefbaar. Als zij zwijgen, vergiftigt de zee. ‘Zo werkt het ook met het woord in onze samenleving. Als stemmen gesmoord worden, raakt onze maatschappij langzaam vergiftigd’, zegt Korevaar.
Daarom koos Korevaar voor een groep mosselen als beeldtaal. Het werk is interactief: zodra toeschouwers spreken, openen en sluiten de mosselen zich. Daarmee maakt het monument de kracht van het woord voelbaar, tegelijkertijd speels als kritisch.
Het werk krijgt een plek in een van de kapellen van de Zuider-zijbeuk, waar door het Dordrechts Museum een permanente tentoonstelling is ingericht over de Synode van Dordrecht. Juist de locatie in de kerk maakt dat het werk verbonden is met zijn historische context en zijn verhaal kan vertellen.
Jelle Korevaar: ‘Met dit kunstwerk wil ik de herinnering aan de Synode levend houden én een brug slaan naar het heden. Dit monument is er niet alleen voor de kerk, maar voor iedereen. Het nodigt mensen van binnen én buiten de muren uit om het gesprek aan te gaan. Zolang we blijven spreken - en luisteren - is er hoop.’
De Historische Context van de Synode van Dordrecht
Op 13 november 1618 begon de Synode van Dordrecht. De synode moest na roerige jaren van religieuze twisten de rust terugbrengen in de Republiek. Bijna belandde de nog jonge Republiek der Verenigde Nederlanden in een burgeroorlog. Het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) mocht de oorlog met Spanje tijdelijk hebben stilgelegd, de binnenlandse verdeeldheid op religieus gebied kwam sterker dan ooit aan de oppervlakte. Een groot deel van de bevolking was nog rooms-katholiek of in elk geval geen lid van de gereformeerde kerk, die na de Nederlandse Opstand de plaats van de oude kerk had ingenomen. Velen vonden de gereformeerde leer of de calvinistische levensstijl te streng. Wilde er ooit weer een gezamenlijk christelijk huis mogelijk zijn, dan zouden predikanten en kerkbestuurders geen theologische scherpslijpers moeten zijn.
Het Theologische Geschil: Predestinatie en de Arminianen versus Gomaristen
In 1614 namen de Staten van Holland de resolutie tot Vrede der Kerken aan. Dat leek nodig, omdat zowel geleerde theologen en juristen als eenvoudige predikanten en gemeenteleden niet uitgediscussieerd raakten over het leerstuk van de predestinatie. God had besloten dat de mensheid uiteindelijk in tweeën zou worden gedeeld. Het ene deel kwam terecht in de hel vanwege de zonde; het andere deel mocht uit genade naar de hemel. De vraag was alleen of God die weinige gelukkigen zonder aanzien des persoons had uitverkoren, of welwillend rekening had gehouden met geloof en gedrag. Zo niet, dan leek het menselijk leven een zinloze reis naar een toch al vast liggende bestemming.
De Leidse hoogleraren Franciscus Gomarus en Jacobus Arminius hadden in 1604 fel gedebatteerd over de kwestie. Zij namen tegengestelde posities in, die door hun volgelingen nog verder op de spits werden gedreven. De Gomaristen golden als radicaal en waren onmiskenbaar in de meerderheid. Reden voor de gematigde Arminianen om steun te zoeken bij de overheid. Een groep individuele predikanten vroeg in een ‘remonstrantie’ of verzoekschrift aan de Staten van Holland ruimte voor het verkondigen van een eigen visie. Die ruimte kregen ze, maar vanuit de kerk kwam er vanzelf een ‘contraremonstrantie’, zowel tegen de afwijkende leerstellingen als tegen de overheidsbemoeienis. Was het niet aan de kerk zelf om haar geloofsbelijdenis te bepalen?
Politieke Spanningen en de Oproep tot een Nationale Synode
De Staten van Holland, geleid door landsadvocaat Johan van Oldenbarnevelt, hoopten dat de gemoederen zouden bedaren. Toen de onrust in steden en dorpen alleen maar toenam, was de vredesresolutie van 1614 erger dan de kwaal. Verdraagzaamheid viel niet af te dwingen. Kort nadat de remonstranten in 1619 uit de synode van Dordrecht waren gezet, werden er 200 predikanten afgezet. Velen van hen werden verbannen, maar keerden spoedig in het geheim weer terug. Ze begonnen in Amsterdam hun eigen kerkdiensten te houden en werden oogluikend geduld.
Het Hollandse twistvuur breidde zich uit naar Utrecht, Gelderland en Overijssel. In 1617 greep Gelderland in door samen met de minder door religieuze rebellie getroffen provincies Zeeland, Friesland en Groningen de andere drie te overstemmen in de Staten-Generaal. Zij maakten zich sterk voor een andere, reeds lang bepleite oplossing: een nationale synode, bestaande uit kerkelijke vertegenwoordigers uit alle gewesten, die met politiek en theologisch gezag duidelijk zou maken wat de leer van de gereformeerde kerk inhield. Prins Maurits, steeds meer tegenspeler dan bondgenoot van Oldenbarnevelt in de aansturing van de Republiek, steunde deze optie en koos partij voor de contraremonstrantse meerderheid binnen de publieke kerk. Dordrecht, samen met Amsterdam de dwarsligger in de Statenvergadering, mocht het calvinistische concilie binnen haar muren organiseren.
De Synode van Dordrecht: Werkzaamheden en Resultaten
De synode was openbaar toegankelijk, en trok publiek uit binnen- en buitenland. Herbergiers deden uitstekende zaken. Maar de organisatoren merkten al die toeloop ook nadelen had: want hoe houd je de media in de hand? Prof. dr. Fred van Lieburg benadrukt dat de stad Dordrecht zich met dit evenement in 1618-1619 een half jaar lang het centrum van Europa mocht noemen. Meer dan honderd professoren, politici en predikanten uit binnen- en buitenland kwamen in Dordrecht bijeen voor deze unieke kerkvergadering.
De Dordtse Leerregels en de Statenbijbel
De Synode van Dordrecht duurde ruim een half jaar, van 13 november 1618 tot 29 mei 1619. Het voornaamste doel van de Synode was tot een uitspraak te komen in het voortslepende verschil van mening binnen de nieuwe calvinistische kerk. Het geschil spitste zich toe op de predestinatieleer (‘verkiezingsleer), het eeuwig lot van de mens. De mens was volgens de calvinisten niet tot het goede in staat. De verlossing of zaligmaking kon alleen komen van boven, van God. De kernvraag was of God bij dat besluit wel rekening had gehouden met de manier waarop een mens op aarde zou leven.
Naast dit theologisch geschil, speelde ook een politiek geschil. De Staten-Generaal, geleid door Prins Maurits, steunden de contraremonstranten en dwongen een nationale synode af. De Arminianen (remonstranten) werden in hun politieke en religieuze opvattingen als een vorm van verraad beschouwd door de contraremonstranten en aanhangers van Maurits van Oranje.
Voorzitter van de Synode was de Friese dominee Johannes Bogerman, een contra-remonstrant. In de Dordtse Leerregels werden de opvattingen van de contra-remonstranten over de predestinatie vastgelegd. Dikwijls worden deze leerregels aangeduid als ‘de vijf artikelen tegen de Remonstranten’. Tot op de dag van vandaag hebben de leerregels gezag in calvinistische kerken in de hele wereld.
Naast de Dordtse leerregels werd ook de Dordtse kerkorde opgesteld. Dit kerkorde beschreef de praktische gang van zaken in het kerkelijk leven. Ook gaf de Synode het startschot om een vertaling van de Bijbel vanuit de grondtalen in het Nederlands te laten maken. De vertaling dankt haar naam aan de geldschieter ervan, de Staten-Generaal. De Staten-Generaal begrepen dat een nieuwe Bijbel zowel de eenheid als het prestige van de nog jonge republiek ten goede zou komen. Deze vertaling was bijna 20 jaar later, in 1637, gereed: de Statenvertaling. Johannes Bogerman, voorzitter van de Synode, leverde ook een grote bijdrage aan de vertaling. De Statenvertaling heeft grote invloed gehad op de taalontwikkeling en op de Nederlandse cultuur.
De Locatie: Kloveniersdoelen en de Grote Kerk
De eerste vergadering van de synode vond plaats in een bovenzaal van de Kloveniersdoelen. Ruim een half jaar later, op 29 mei 1619, werd daar ook de 154e en laatste vergadering afgesloten. De Kloveniersdoelen zijn in 1857 afgebroken. Van het oude gebouw is alleen de schoorsteenmantel met klassieke zwaardvechters bewaard gebleven, die zich thans in één van de zalen van het Dordrechts Museum bevindt. De Grote Kerk heeft eveneens een rol gespeeld bij de Dordtse Synode, waar zowel de openingsdienst als de afsluiting plaatsvonden.
Herdenking en Hedendaagse Relevantie
De stad Dordrecht herdenkt de Synode met een programma voor een breed publiek, genaamd Ode aan de Synode. In het kader hiervan organiseren drie Dordtse erfgoedverenigingen een bijeenkomst op woensdagavond 15 mei 2019 in de Grote Kerk. Daarbij zal professor Fred van Lieburg een presentatie verzorgen. Centraal staat de vraag hoe Dordrecht ervoor stond na de Synode van 1618-1619. Wat betekende deze internationale conferentie voor de lokale burgers? Wat waren de gevolgen voor het stedelijke leven? Van Lieburg laat samen met zijn collega Bert Brouwenstijn een unieke digitale reconstructie van de Kloveniersdoelen zien. Tot slot presenteert Van Lieburg zijn lang verwachte boek Synodestad: Dordrecht 1618-1619.
Prof. dr. Fred van Lieburg, hoogleraar Religiegeschiedenis, benadrukt dat zijn boek het realisme tussen twee uitersten zoekt. Hij hoopt dat het een verrijking is die het menselijke proces van de synode het volle pond geeft. Het is niet bedoeld als hagiografie, waarin de synode wordt geschetst als iets heiligs waarop je nauwelijks kritiek mag hebben, maar evenmin als ‘debunking’, waarin de remonstranten in een slachtofferrol worden geplaatst en synodevoorzitter Johannes Bogerman als boze boeman wordt neergezet.
De thema’s die speelden rond de Dordtse Synode, zoals de maakbaarheid van de samenleving, het menselijk leven, religie en geloof, en de vraag of het enkel om menselijke keuzes gaat of ook om wat ons kan overkomen, hangen nog steeds in de lucht. De Synode heeft wat tot stand gebracht, niet alleen door te discussiëren over deze vragen, maar ook door een kerkorde op te stellen die het zo’n 200 jaar zou uithouden en door het initiatief te nemen voor de Statenvertaling.
Programma rond 400 Jaar Dordtse Synode
Het jubileumjaar 400 jaar Nationale Synode (1618-1619) wordt gevierd met een breed publieksprogramma, genaamd Ode aan de Synode. Koning Willem-Alexander opende op 10 november 2018 in de Augustijnenkerk in Dordrecht de jubileumviering. Daarna volgden 180 dagen met activiteiten, evenementen en exposities.
Specifieke Evenementen en Publicaties
- De expositie ‘Te Kunst en te Keur - 400 jaar Statenbijbels’ liep van 11 november t/m 2 juni 2019 in Het Hof van Nederland in Dordrecht.
- Een internationale conferentie over de Dordtse Synode vond plaats van 14 t/m 16 november in het Energiehuis in Dordrecht.
- De dertigste Dag van de Nederlandse Kerkgeschiedenis, op zaterdag 17 november, was gewijd aan ‘lokale voorgeschiedenissen’ van de synode en werd gehouden in het Dordrechts Museum.
- Verschillende symposia en bijeenkomsten werden georganiseerd door kerken en theologische instellingen door heel Nederland, vaak met focus op de Dordtse Leerregels of de historische betekenis van de Synode.
- Een speciale kunstopdracht resulteerde in een eigentijdse Synode penning, ontworpen door Theun Okkerse, die heden en verleden samenbrengt.
Hier heeft de Synode van Dordrecht plaatsgevonden
Het magazine ‘Dordt400’, onder het gastredacteurschap van Kees van der Staaij, laat op een schitterend vormgegeven wijze zien dat de thema’s die speelden rond de Dordtse Synode nog steeds actueel zijn. Diverse vragen komen aan bod: Hoe kijken we vandaag de dag naar het vraagstuk van de vrije wil en andere dilemma’s die toentertijd speelden? Wat speelde zich af achter de schermen, dat uiteindelijk leidde tot de executie van een staatsman? Wat is de wereldwijde impact van Dordt?