Johannes Calvijn, geboren als Jean Cauvin in het Noord-Franse Noyon, wordt dit jaar herdacht met congressen, tentoonstellingen, concerten en talloze boeken. Dit jubileumjaar markeert 500 jaar sinds zijn geboorte. Net als bij figuren als de apostel Paulus, kerkvader Augustinus of toneelschrijver Shakespeare, is er een eindeloze stroom aan publicaties over hem.
De uitbundige aandacht voor zijn werk zou Calvijn waarschijnlijk hebben gewaardeerd, maar de belangstelling voor zijn persoon zou hem vermoedelijk hebben tegengestaan. Bijna zijn hele leven is gedocumenteerd: zijn studie in Parijs en Orléans, zijn vlucht naar Zwitserland, zijn aanvankelijke verbanning uit Genève en zijn terugkeer. Deze documentatie komt niet alleen uit zijn geschriften, maar ook uit een gigantische hoeveelheid brieven en duizenden stenografisch vastgelegde preken. Al deze informatie biedt talloze mogelijkheden voor ordening en beschrijving vanuit steeds nieuwe perspectieven.
De Reformatie, ontketend door Maarten Luthers 95 stellingen vijfhonderd jaar geleden, was een revolutie die leidde tot de geboorte van het protestantisme als reactie op het rooms-katholicisme van de zestiende eeuw. De vraag hoe dit eeuwenoude gedachtegoed zich door de tijd heen heeft ontwikkeld en hoe relevant het vandaag de dag is, staat centraal in de online videocursus "Reformatie Nu". Deze cursus onderzoekt de ideeën en praktijken die de Reformatie voortbracht.
Publicaties ter Herdenking van Calvijn
In het kader van het jubileumjaar zijn er diverse publicaties verschenen die een licht werpen op het leven en werk van Johannes Calvijn.
Compendium van Leven en Werk
Het in groot formaat uitgegeven boek onder redactie van onder meer kerkhistoricus Willem Balke, fungeert als een compendium. Het lopende verhaal over het leven en werk van de reformator is geschreven door de emeritus hoogleraar Willem van ’t Spijker. Dit wordt afgewisseld met beschouwingen van Calvijnkenners van over de hele wereld, die op anders gekleurd papier zijn afgedrukt. Deze bijdragen bieden minibiografieën van tijdgenoten, samenvattingen van Calvijns bijbelcommentaren, en besprekingen van theologische kwesties zoals de dubbele predestinatie. Ook worden essays gewijd aan Calvijns visie op fenomenen uit zijn tijd, zoals slavernij (waartegen hij fel gekant was), de positie van de vrouw (die geen kerkelijk ambt kon bekleden) en de opvang van asielzoekers in Genève (waarvan Calvijn er zelf een was). De rijke en functionele illustraties zorgen ervoor dat het boek ondanks zijn omvang niet volgepropt aanvoelt. Het kan gezien worden als een encyclopedie in plaats van enkel een biografie.
Dit boek kan worden gezien als de pendant van een eerder verschenen werk over Maarten Luther. Het benadrukt de verschillen tussen de twee hervormers: Luther, de oudere, volkse middeleeuwer, tegenover Calvijn, de jongere, erudiete, beschaafde maar scherpe humanist, geworteld in de Renaissance en een filoloog die zijn klassieken kende en uit het hoofd kon citeren. Voor lezers die niet terugschrikken voor theologisch jargon, biedt dit boek een schat aan informatie over Calvijns denken en doen, en inzicht in de politieke verhoudingen in Europa die de verspreiding van het calvinisme bevorderden. Het schetst ook de politieke strijd tussen vorsten en de rol van pauselijke interventies, evenals de spanningen tussen allochtonen en autochtonen in Genève en de concurrentie tussen Zwitserse steden. Een kleine tekortkoming is het gebrek aan een informatieve kaart, waardoor de geografische context soms onduidelijk blijft.
Calvijn als Mens: Een Persoonlijk Portret
Het boek van de Apeldoornse kerkhistoricus Herman Selderhuis heeft een heel ander karakter. Selderhuis, aanvankelijk niet zozeer geïnteresseerd in Calvijn als persoon maar wel in de effecten van zijn optreden, probeert de reformator dichter op de huid te komen in tien hoofdstukken met titels als ‘de wees’, ‘de pelgrim’, ‘de vluchteling’, ‘de zeiler’, ‘de weduwnaar’. Hij bestudeert Calvijns persoonlijke correspondentie, omdat de mens daarin het meest intiem zichtbaar wordt. Calvijn zelf gaf aan moe te worden van het schrijven en het soms zelfs te haten.
De brieven van Calvijn onthullen observaties die het clichébeeld van hem tegenspreken. Zo was hij niet wars van genoegens; hij schreef: "Als wijn vergif is voor een dronkaard, wil dat toch niet zeggen dat wij er een afkeer van moeten hebben? [...] Ons smaakt de wijn heerlijk!" Selderhuis weerlegt het beeld van Genève als een soort gereformeerde DDR met Calvijn als allesoverziende leider. Dansen op straat werd al verboden vóór Calvijns komst, en de gebeurtenissen in Genève verschilden niet significant van wat elders plaatsvond; men streefde naar maatschappelijke, politieke en religieuze eenheid om te voorkomen dat de stad of het land in verkeerde handen zou vallen, mede ingegeven door de opstand van de wederdopers in Münster.
Selderhuis ondersteunt de stelling van Max Weber over het calvinistische arbeidsethos als basis voor het kapitalisme. Calvijns eigen leven werd gekenmerkt door soberheid en ijver. Zelfs ziek probeerde hij door te werken en uitte hij frustratie wanneer beloofd werk niet op tijd af was. Vanaf 1549 preekte Calvijn tweemaal elke zondag, gaf hij wekelijks college over de Bijbel en nam deel aan kerkelijke vergaderingen. Hij ging soms de stad uit, ook op zondag per boot, om ongestoord te kunnen werken. Het is dan ook niet verwonderlijk dat hij op zijn 54ste volledig uitgeput was.
Hoewel Selderhuis soms een populistische toon aanslaat met uitdrukkingen als "gereformeerde bikkels" of "God is in control", is het boek desalniettemin toegankelijk en informatief.
Calvijn als Persoon en Missie
De Canadese kerkhistoricus Bruce Gordon focust in zijn biografie op het karakter van de kerkhervormer. Gordon stelt dat de persoon Calvijn samenviel met zijn missie. Calvijn identificeerde zich met bijbelse figuren als Mozes, David en Paulus, tot in zijn taalgebruik toe. Ondanks de omvang van zijn geschriften, is er relatief weinig bekend over de persoon achter de missie. Vragen over zijn onderkoelde reactie op de dood van zijn vader of de schaarse informatie over zijn huwelijk met Idelette de Bure blijven onbeantwoord. Zelfs in zijn autobiografische voorwoord bij zijn Psalmencommentaar vermeldt hij haar nauwelijks. Gordon concludeert dat Calvijn zijn boodschap belangrijker vond dan zijn persoon; huwelijk en vriendschappen waren ondergeschikt aan zijn missie. Kritiek op zijn werk werd gelijkgesteld aan kritiek op God, door wie hij zich gezonden wist. Hij eiste volledige loyaliteit van zijn volgelingen en reageerde fel op geestverwanten, leermeesters of collega's die afweken van zijn lijnen of kritiek op hem hadden. Theologische meningsverschillen werden persoonlijke geschillen, wat mogelijk verklaart waarom hij zijn persoon liever buiten beeld hield. Op zijn uitdrukkelijk verzoek werd hij in stilte begraven, zonder lijkpredikatie.
Gordon benadrukt ook Calvijns gevoeligheid voor contacten met hooggeplaatste en invloedrijke personen. Hij vestigde hoop op de Franse adel om zijn geboorteland protestants te maken en behandelde Jacob van Bourgondië met alle egards toen deze overstapte naar het protestantisme.
Historische Roman: Een Tegenstem
De historische roman van predikant Frans Willem Verbaas biedt een intrigerende kijk op de rauwe randen van Calvijns karakter. Het boek, dat deels fictief is maar de historische feiten volgt, vertelt het verhaal van Henri de la Mare, een stad- en tijdgenoot van Calvijn die diens afkeer van de katholieke kerk deelde, maar het niet eens was met Calvijns leer en leven. De la Mare werd uiteindelijk door Calvijn uit Genève weggewerkt na deelname aan een danspartij. In een laatste confrontatie stelt De la Mare vast dat "timor purus" (pure angst) Calvijns leven tekende. Verbaas schetst de desastreuze effecten van een pestepidemie en de spanningen tussen de Geneefse bevolking en de Franse vluchtelingen. De affiniteit tussen de echtgenotes van Calvijn en De la Mare dient als contrapunt voor de animositeit tussen de heren. Verbaas' verhaal krijgt extra zeggingskracht door de fictieve elementen, en hij weet theologische disputen af te wisselen met vaart, waardoor het boek boeiend blijft. Het wordt beschouwd als een geslaagde theologische roman en een welklinkende tegenstem tegen het recente "hallelujageroep" over Calvijn.
Calvijn Vandaag: Relevantie en Misvattingen
Het is opvallend hoe Calvijn, iemand uit een ver en voor velen onbekend verleden, in onze geseculariseerde samenleving nog steeds zoveel aandacht krijgt. Veel activiteiten rond Calvijn hebben als doel karikaturen weg te nemen en zijn gedachtegoed naar de huidige tijd te vertalen.
De C-factor Test en de Glossy Calvijn!
De 25-vragen test om de "C-factor" (calvinistisch gehalte) te bepalen, roept zowel herkenning als lachlust op. Vragen over vakanties op de bonnefooi of het onderdrukken van tranen zijn wellicht niet de meest zinnige graadmeters voor een calvinistische inborst. De testmakers tonen echter zelfspot, met de laatste stelling: "In de tijd dat ik deze test deed, had ik wat nuttigers kunnen doen." Waarschijnlijk had Calvijn zelf hiermee ingestemd.
De glossy "Calvijn!" presenteert reacties van diverse personen, waaronder cabaretier Freek de Jonge. Hoewel origineel, is de relevantie hiervan beperkt, aangezien De Jonge niet bekend staat om zijn affiniteit met het calvinisme en juist kritisch is op orthodoxe christenen. Het is onwaarschijnlijk dat hij karikaturen rond de reformator probeert weg te nemen.
Waarde van Publieksgerichte Activiteiten
Ondanks deze kanttekeningen hebben de publieksgerichte Calvijnactiviteiten wel degelijk waarde. Ze stimuleren hopelijk de kennismaking met Calvijns geschriften, wat de beste manier is om te begrijpen wat hem werkelijk dreef.
Daarnaast houden de herdenkingen een spiegel voor aan de geestelijke nazaten van Calvijn. Hebben calvinisten zelf nog wel het juiste zicht op wat hun voorganger leerde? Zijn zij in hun theologische opvattingen nog werkelijk calvinistisch? De terughoudendheid in reformatorische kerken om Calvijns preken voor te lezen, kan de "C-factor" van calvinisten omlaag brengen.
Kernaspecten van Calvijns Denken
1. Bijbelvastheid (Biblicisme)
Essentieel voor de hele reformatie was de terugkeer naar de Bijbel. Vóór de reformatie was de Bijbel voornamelijk voorbehouden aan geestelijken en enkele geletterden die Grieks en Latijn beheersten. Lezingen uit de Bijbel vonden plaats binnen de liturgie, met de eucharistie als middelpunt, en gebruikten Latijnse perikopen. De Reformatie gaf de Bijbel terug aan het volk. Luther vertaalde de Bijbel naar het Duits, en Calvijn schreef commentaren op vrijwel de gehele Schrift.
Calvijn nam de Bijbeltekst letterlijk, wat destijds niet ongebruikelijk was onder theologen. Echter, in tegenstelling tot eerdere praktijken, werden leven en moraal niet bepaald door kerkelijke wetboeken, maar door de Bijbel zelf. Luther brak hiermee met "sola scriptura", maar Calvijn maakte de Schrift, inclusief het Oude Testament, tot een leidraad voor het leven. De letterlijke tekst was voor hem de hoogste waarheid, zelfs boven empirische waarnemingen. Zo stelde hij dat iemand die het Heilige Land bezocht en het als dor beschreef, moest toegeven dat het waar was wat de Schrift zei: een land "overvloeiende van melk en honing".
In Genève werd de katholieke gewoonte van een perikopenrooster vervangen door een "lectio continua", een doorlopende lezing van complete Bijbelboeken. Calvijn preekte gemiddeld drie keer per week, wat neerkomt op ongeveer vijfduizend preken in de 28 jaar dat hij predikant was in Genève en Straatsburg. Elke preek duurde ongeveer een uur en werd ijverig meegeschreven. Zo legde hij vrijwel de hele Bijbel uit en schreef hij er commentaren op.
Calvinisme staat voor bijbelvastheid. Dit biblicisme kan niet als fundamentalisme worden bestempeld, omdat die term anachronistisch is. In Calvijns tijd was de gedachte dat de Bijbel zowel historisch als theologisch juist was, niet omstreden. Verschillen in opvattingen gingen over de interpretatie van de Schrift, niet over de vraag of deze maatgevend moest zijn voor ons handelen.
De veronderstelling dat deze streng bijbelse opvatting de ontwikkeling van kunst en wetenschap zou belemmeren, is onjuist. Historicus Eric Jorink toonde in zijn studie "Het Boeck der Natuere" aan dat de letterlijke interpretatie van de Bijbel, gecombineerd met de gedachte dat de schepping als een "tweede Bijbel" kon worden gelezen, leidde tot nauwgezet onderzoek en analyse van de werkelijkheid, waarbij tegelijkertijd de eer van God als schepper werd verhoogd. Kometenbanen werden bijvoorbeeld bestudeerd in het kader van onderzoek naar "wondertekenen aan de hemel" zoals genoemd in de Bijbel.
Het biblicisme van Calvijn heeft veel positiefs opgeleverd. Problemen ontstaan echter wanneer Calvijn meedogenloze maatregelen verdedigt met het argument dat het zo in de Bijbel staat, vooral in het strafrecht. Destijds was het strafrecht in de gehele christelijke wereld ongehoord streng, met lijfstraffen en diverse doodstraffen voor, naar huidige maatstaven, kleine vergrijpen.
2. Predestinatie
Wie Calvijn zegt, zegt predestinatie. Dit leerstuk komt in de eerste uitgave van Calvijns "Institutie" (1536) niet voor, maar in de laatste versie (1559) beslaat het drie hoofdstukken (ongeveer honderd pagina's). De pestepidemie in Genève in de jaren veertig van de zestiende eeuw, waarbij sommigen, zelfs jong en sterk, plotseling overleden terwijl anderen gespaard bleven, kan hierbij een rol hebben gespeeld. Dit leidde tot een wijdverbreid fatalisme.
Calvijn was overtuigd van satanische machten achter de pest en steunde de verbranding van vrouwen uit een naburig dorp die verantwoordelijk werden gehouden voor de verspreiding ervan. Als reactie hierop ontwikkelde hij mogelijk zijn predestinatieleer. Het idee dat God alles regeert, biedt meer zekerheid dan overgeleverd zijn aan blind noodlot.
Predestinatie en vrije wil #1
Calvijn begon met het ontwikkelen van een leer van de goddelijke voorzienigheid in de "Institutie" van 1541. Dit riep vragen op over de vrije wil van de mens en de oorsprong van het kwaad. Oorspronkelijk hield Calvijn deze vragen af, maar geleidelijk aan drong hij dieper door in het eeuwige raadsbesluit en ontwikkelde zijn dubbele predestinatieleer (verkiezing en verwerping).
Hij stelde dat hoewel het eeuwige raadsbesluit verborgen is, wat God daarvan openbaar heeft willen maken, hij in zijn Woord heeft geopenbaard. De Bijbel spreekt vaak over verkiezing en verwerping (bv. Ismaël vs. Isaak, Ezau vs. Jakob, Saul vs. David). God heeft de misstappen van de verworpenen vooruit geweten en beschikt. Calvijn verwierp de opvatting van zijn tijdgenoten dat Gods oordeel gebaseerd was op zijn voorkennis van menselijke daden, omdat dit de mens invloed zou toekennen op Gods raadsbesluit. Liever accepteerde hij dat God mede-veroorzaker was van verschrikkelijkheden dan dat de menselijke daad enig gewicht zou hebben.
Deze opvatting hangt samen met de centrale plaats die Calvijn toekent aan de eer van God. De dubbele predestinatieleer was het meest omstreden leerstuk van Calvijn. Luther, Zwingli, Bucer en Bullinger leerden dit niet op dezelfde manier. Calvijn was hierin echter onwrikbaar.
Calvijns Invloed op het Dagelijks Leven
Van de wieg tot het graf, van school tot kerk, van burenruzies tot financiële investeringen; Johannes Calvijn heeft een diepgaande stempel gedrukt op het dagelijkse leven in Genève in de 16e eeuw. Calvijn was pastor en theologieprofessor in Genève, een positie met veel macht. Hij benadrukte in zijn preken dat God zijn volk altijd volgde en dat iedereen op de Dag des Oordeels rekenschap moest afleggen van zijn leven.
In de jaren 1550 kwamen goudsmeden en horlogemakers als religieuze vluchtelingen uit Frankrijk naar Genève. Het begrip tijd was al zo belangrijk geworden dat in 1561 een nieuwe, strengere kerkelijke verordening werd uitgevaardigd tegen laatkomers. In 1581 werden zandlopers vervangen door exemplaren van slechts drie kwartier om kerkdiensten te verkorten. De eerste tijdmeetkundige verordening dateert uit 1601. Om meester-horlogemaker te worden, moest men twee meesterwerken vervaardigen, waaronder een klein alarmhorloge dat om de nek kon worden gedragen.
Ter viering van de 500e verjaardag van Calvijn en ter herdenking van zijn invloed op het respecteren van uren en minuten, presenteerde Andersen Genève het horloge "Montre à Tact ?Calvin 1509-2009?". Dit horloge stelt de drager in staat de tijd af te lezen via een venster aan de voorkant of discreet via een tweede venster tussen de bandaanzetten. De wijzerplaat is versierd met een handgeschilderd miniatuurkunstwerk.
De Nederlandse Context van Calvijns Herdenking
Het vijfhonderdste geboortejaar van Johannes Calvijn wordt waarschijnlijk nergens zo uitbundig gevierd als in Nederland. Dit staat in contrast met 1909, toen de gereformeerden de internationale herdenkingsbijeenkomst in Genève schoten vanwege de "liberale" opvattingen van de organisatoren.
Historici Johan de Niet, Herman Paul en Bart Wallet hebben onderzocht hoe mensen Calvijn herdenken. Veel historici zoeken naar de "ware" Calvijn, ontdaan van mythen. De onderzoekers kijken echter naar de beelden die van hem bestaan en hoe mensen hem hebben ervaren. "En dat zegt dan weer iets over die mensen zelf", aldus De Niet.
Calvijn heeft een negatiever imago dan Luther. Bij Luther denkt men aan zijn persoon en karakter, met mythische verhalen zoals de inktpot die hij naar de duivel gooide. Calvijn is minder toegankelijk als persoon en wordt vooral gekend vanwege zijn leer, zoals de predestinatie. Gereformeerden moeten hem bovendien vaak verdedigen tegen aanvallen, wat bijdraagt aan een negatieve traditie.
Luther is in Duitsland een nationale held, terwijl Calvijn nergens die status heeft bereikt. Luther had een thuisbasis, was een Duitser die bijdroeg aan de taal met zijn Bijbelvertaling. Calvijn kwam uit Frankrijk, maar dat land bleef grotendeels rooms-katholiek of werd seculier. Calvijn werd daardoor vooral een internationaal symbool. Het meeste succes boekte hij in Hongarije, waar zowel protestanten als rooms-katholieken hem zagen als een icoon van verzet tegen de Habsburgers.
In Nederland heeft Calvijn nooit de status van nationale held bereikt, hoewel hij wel succesvol is. Nederland heeft geen eigen reformatoren zoals Duitsland Luther heeft of Schotland John Knox. Calvijn wordt gezien als de schutspatroon van het Nederlandse protestantisme, hoewel vrijzinnigen Erasmus naar voren schuiven en bevindelijk gereformeerden Datheen.
Begin twintigste eeuw hadden Nederlandse neocalvinisten vooral belangstelling voor Calvijns ideeën, minder voor zijn persoon. In 1909 lieten de gereformeerden de herdenking in Genève schieten, omdat ze moeite hadden met de "liberale" Calvijnopvattingen van de organisatoren. Langzamerhand ontstond er echter ook behoefte om hem als persoon beter te leren kennen, wat blijkt uit een reisverslag uit 1925 waarin een bezoek aan Genève wordt beschreven en Calvijn levendig wordt voorgesteld.
De Calvijnherdenking in 2009 laat zien dat Calvijn nog nooit zo groots is herdacht, en wel over alle grenzen heen. Zelfs lutheranen in Duitsland herdenken hem, wat in 1909 ondenkbaar was. De deelname van politicus Van der Ham illustreert de brede erkenning. De polarisatie is voorbij; het doet geen pijn meer als Calvijn niet "lief" is.
Opvallend is de stilte in bevindelijk gereformeerde kringen, waar men meent dat de zondagse preken al volstaan. Een artikelenserie in het blad "De Saambinder" uit 1959, waarin Calvijn wordt verdedigd tegen de bewering dat hij op zondag roeide, past beter bij hun schriftelijke cultuur dan een herdenking.