De Gereformeerde Gemeente van Goes werd officieel geïnstitueerd op 28 augustus 1874, met de bevestiging van de eerste ouderlingen en diakenen. Sindsdien heeft de gemeente een gestage groei doorgemaakt. Vooral in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw zag de gemeente een aanzienlijke toename van het ledental, grotendeels dankzij de vestiging van veel gezinnen van Zuid-Beveland in Goes vanwege werkgelegenheid.
De gemeente behoort tot het protestantse kerkverband van de "Gereformeerde Gemeenten". De naam "gereformeerd" verwijst naar de wens om in het spoor van de Reformatie (Kerkhervorming) van de zestiende eeuw te blijven. De kern van het gemeenteleven wordt gevormd door de kerkgang. Elke zondag worden er drie kerkdiensten gehouden.
De Kerkdienst: Liturgie en Betekenis
In de zondagse dienst staat de Bijbel, het Woord van God, centraal. De kansel, ook wel preekstoel genoemd, bevindt zich in het midden, zodat de dominee voor iedereen zichtbaar is. De kerkdienst kent verschillende vaste onderdelen, die samen de liturgie vormen. Een bijdrage aan de dienst is het gebed om vergeving van zonden, vernieuwing van het hart en het leren kennen en liefhebben van God, om zo het leven op Hem te richten door Zijn genade.
Het belangrijkste element van de kerkdienst is de preek, waarin de dominee de boodschap van God uit de Bijbel overbrengt. Het doel van de kerkgang is dat God Zich bekendmaakt aan de gelovigen, omdat Hij Zich laat vinden in Zijn Woord en verloren, zondige mensen zoekt. De kern van de Bijbelse boodschap wordt samengevat in de woorden van Christus: "Want alzo lief heeft God de wereld gehad, dat Hij Zijn eniggeboren Zoon gegeven heeft, opdat een iegelijk die in Hem gelooft, niet verderve, maar het eeuwige leven hebbe." (Johannes 3:16). Iedereen is van harte welkom in de kerkdiensten.
Historische Wortels en Vroege Ontwikkelingen
De geschiedenis van de gereformeerde gemeenten in Zeeland, en specifiek Goes, is nauw verbonden met de ontwikkelingen na de Reformatie. De registratie van kerkelijke gebeurtenissen, zoals dopen, huwelijken en begrafenissen, speelde hierin een belangrijke rol.
Kerkelijke Registratie: DTB-registers
Vóór 1811 was de registratie van geboorte, huwelijk en overlijden een kerkelijke aangelegenheid. In de Katholieke Kerk werd het vastleggen van dopen en huwelijken in 1563 verplicht gesteld door het Concilie van Trente. Na de Hervorming schreef de Nederduits-Gereformeerde kerk in 1574 op de Nationale Synode van Dordrecht voor dat elke predikant deze gegevens verplicht moest registreren.
Inhoud van DTB-registers
Doopboeken bevatten doorgaans de namen van de dopeling, de ouders en getuigen. Echter, de namen van getuigen ontbreken regelmatig. In oudere registers wordt de naam van de moeder vaak niet vermeld, en soms zelfs de namen van beide ouders. De datum in het doopregister is de datum van de doop, niet noodzakelijk de geboortedatum, waarbij er dagen of maanden tussen geboorte en doop konden liggen.
Trouwboeken vermelden de namen en geboorte- of woonplaatsen van bruid en bruidegom, en eventueel getuigen. Deze registers betreffen vaak ondertrouwregisters, met de feitelijke trouwdatum die niet altijd expliciet is vermeld.
Burgerlijke Huwelijksregistratie en het Echtreglement
Vanaf het midden van de zestiende eeuw bemoeide ook de burgerlijke overheid zich met huwelijken. In oktober 1656 vaardigden de Staten-Generaal het "Echtreglement" uit, dat voorwaarden stelde aan de geldigheid van een huwelijk. Alleen huwelijken gesloten voor een Nederduits-Gereformeerde predikant of voor de schepenbank waren wettig. Huwelijken gesloten door een rooms-katholieke pastoor of een predikant van een andere protestantse stroming waren niet rechtsgeldig. Dit leidde ertoe dat sommige rooms-katholieken vanaf 1656 twee keer trouwden: eenmaal voor de burgerlijke autoriteiten en eenmaal voor de pastoor.
De Franse Tijd en de Burgerlijke Stand
Tijdens de Franse bezetting van de Zeeuwse eilanden, vanaf 1811, werden de DTB-registers van alle kerkelijke gezindten in beslag genomen door de maires. De Fransen introduceerden hun eigen systeem van registratie van geboorte, huwelijk en overlijden, bekend als "l’Etat Civil" of de Burgerlijke Stand. De DTB-registers werden hierdoor eigendom van de burgerlijke overheid en staan ook bekend als Retroacta van de Burgerlijke Stand, aangezien de gegevens uit de DTB als basis dienden voor de akten van de Burgerlijke Stand.
Overbrenging naar het Zeeuws Archief
Eind negentiende eeuw werden de DTB-registers van alle kerkelijke gemeenten en parochies in Zeeland overgebracht naar het Provinciaal Archief van Zeeland in Middelburg, nu het Zeeuws Archief. Helaas zijn veel van deze registers verbrand tijdens het bombardement op Middelburg op 17 mei 1940. Eind jaren zestig van de twintigste eeuw werden de nog bewaard gebleven DTB's van Goes, Kloetinge, ’s-Heer Arendskerke en Kattendijke door het toenmalige Rijksarchief in Zeeland aan het Gemeentearchief Goes in bewaring gegeven. Alle DTB's van vóór 1811 zijn openbaar.
Na 1811 mochten kerkelijke gemeenten en parochies doorgaan met hun eigen registratie van doop, huwelijk en overlijden. Deze registers bevinden zich nog steeds in de archieven van de betreffende kerkelijke gemeenten en parochies en zijn eveneens ter inzage in de studiezaal.
Cornelis Dominicus en de Vroege Gereformeerde Beweging in Zeeland
In de jaren zestig van de twintigste eeuw waren er in Zeeland diverse oefenaars actief, waaronder Cornelis Dominicus (geboren 27 maart 1811 in Yerseke). Hij was een opmerkelijke figuur in het circuit van oefenaars die vaak een onafhankelijke koers voeren. Dominicus, zoon van Jacobus Dominicus en Dina de Korte, groeide op in een welgesteld, maar niet-religieus gezin. Zijn levensbeschouwing werd sterk gevormd door zijn lectuur, waaronder de Bijbel, de werken van "oude schrijvers", en specifieke theologische werken over dogma's als de "Voorverordinering" en het belang van het getuigenis van de Heilige Geest.
Dominicus als Smidsknecht en Zoeker
Als veertienjarige werd Dominicus door zijn vader als smidsknecht uitbesteed in Kloetinge. Hij leefde teruggetrokken en was bezig met "verborgen zielsonderhandelingen". Naast de Bijbel las hij stichtelijke werken en raakte hij geïnteresseerd in het dogma van de voorverordinering. Hij vond troost in geschriften die het leven door de waarheid van het Evangelie benadrukten.
Reizen en Geestelijke Ontwikkeling
Als smidsknecht verbleef Dominicus op diverse Zeeuwse eilanden, waar hij zich vaak als een "vreemdeling onder een volk, dat God niet kende" voelde. Hij bezocht zelden een kerkdienst, maar verdiepte zich in zijn geloof. Hij trok naar Biggekerke om de predikant Johannes van Rhee te beluisteren, die bekend stond om zijn zeggingskracht. Dominicus woonde ook een tijd in Stavenisse, waar hij deelnam aan gezelschappen voor lezen, bidden en spreken, en waar hij "veel aangenaam verkeer" had met vromen die vaak niet naar de kerk gingen maar in conventikels bijeenkwamen.
Autobiografische Geschriften
Dominicus' autobiografische notities, die de periode tot de winter van 1839 bestrijken, beschrijven zijn religieuze belevingen. Hij schreef over zijn afscheid van Stavenisse, zijn verblijf in Zuid-Holland en Noord-Brabant, en zijn latere activiteiten als oefenaar. Zijn geschriften tonen een neiging tot mystiek ascetisme. Hij vestigde zich op 1 november 1848 in Kattendijke, nabij Goes.
De Vorming van een Gereformeerde Gemeente in Kattendijke en Goes
In Kattendijke verzamelde Cornelis Dominicus in de jaren zestig van de negentiende eeuw een groep gelijkgestemde zielen om zich heen. De gemeenschap telde 250 zielen, waarvan 86 belijdende leden. In 1864 vroeg men ds. Bastiaan Sterkenburg, een voormalig predikant van de Kruisgezinden, om naar Kattendijke te komen en ambtsdragers te laten kiezen en bevestigen. Op 7 december 1864 werd Dominicus door ds. Sterkenburg bevestigd tot oefenaar, catechiseermeester en "krankenbezoeker", terwijl Adriaan Noordijke en Pieter den Herder tot ouderlingen en M. Krijgsman en B.M. den Boer tot diakenen werden gekozen.
Beleid en Organisatie
Op 29 januari 1865 bevestigde ds. Sterkenburg de gekozen ambtsdragers, met de nadruk dat het niet de bedoeling was een nieuw kerkgenootschap te stichten. De ambtsdragers waren bedoeld voor allen in de omgeving van Goes die zich wilden houden aan de "in de Belijdenis vervatte leer der gereformeerde vaderen". De samenkomsten trokken veel aandacht, waardoor buitenstaanders spraken van een nieuwe kerk, wat de "kerkeraad" ontkende.
Uitdagingen en Aansluiting bij Kerkverbanden
Het bleek moeilijk om een predikant te vinden voor de Avondmaalsbediening. Ds. M. Keulemans uit Middelburg adviseerde de groep in Kattendijke dringend om zich te verenigen met andere gemeenten die op dezelfde grondslag stonden, zoals de Gereformeerde gemeente onder het kruis van ds. Van den Oever, of de groep rond ds. D. Klinkert.
Cornelis Dominicus stelde voor dat de oudste ouderling het Avondmaal zou bedienen, wat door de ouderlingen werd afgewezen. Het advies van ds. Keulemans om zich aan te sluiten bij de Gereformeerde gemeenten onder het kruis werd aandrongen, maar er werd geen eenstemmigheid bereikt.
Op 30 januari 1866 stichtte ds. Keulemans in Goes een Gereformeerde gemeente onder het kruis. De oefenaar Cornelis Dominicus Jacobuszoon te Kattendijke, geboren 1 december 1822, liet een aanzienlijke nalatenschap na, waaronder de "tent tot godsdienstige bijeenkomsten dienende".
De Stichting van de Gereformeerde Gemeente in Goes
Op 18 september 1836 werd de Christelijke Afgescheidene Gemeente te Goes geïnstitueerd. Later, op 30 januari 1866, stichtten veertien oud-leden van "de tente" in Goes een Gereformeerde Gemeente onder 't Kruis. Op 21 juli 1867 kregen zij ds. J.W. van den Broek als predikant. De pastorie, bekend als d’Oliphant, diende ook als kerkruimte.
In 1868 was de Kruisgemeente van ds. Van den Broek vacant. Tegelijkertijd had de Christelijke Afgescheidene Gemeente van Goes geen predikant. Een deel van de leden van "de tente" sloot zich aan bij de Christelijke Afgescheidene Gemeente.
Ds. D. de Pree en de Groei van de Gemeente
Op 7 augustus 1870 deed ds. D. de Pree intrede bij de Christelijke Afgescheidene Gemeente in Goes. Hij was eenentwintig jaar aan de gemeente verbonden. In deze periode groeide de gemeente aanzienlijk. Kermisbezoek werd ontmoedigd, en jongeren die zich hieraan bezondigden, werden door de kerkenraad aangesproken. Het kerkje in de Wijngaardstraat werd te klein, waarop besloten werd een grotere kerk te bouwen met zeshonderd zitplaatsen voor ongeveer ƒ 10.000. De eerste steen voor de nieuwe kerk werd op 9 mei 1871 gelegd door ds. De Pree.
Voorzangers, Orgels en Emeritus Predikanten
In augustus 1874 moest er een nieuwe voorzanger worden aangesteld om de psalmen voor te zingen, aangezien er nog geen orgel in de kerk stond. Na klachten over de zangwijze van de kandidaten, werd besloten een orgel aan te schaffen. In 1877 werd voor ƒ 1.600 een zestig jaar oud instrument gekocht van orgelbouwer L. van Dam uit Leeuwarden.
In mei 1886 vestigde emeritus-predikant ds. H.W.J. van Baalen zich in Goes. Hij werd ouderling en nam een groot deel van het pastoraat op zich. Zijn preken trokken volle kerken, wat leidde tot verzoeken om hem vaker te laten preken in plaats van alleen "lezen".
Vijftigjarig Jubileum en Nieuwe Pastorie
Op 18 september 1886 vierde de Christelijke Afgescheidene Gemeente haar vijftigjarig bestaan met een herdenkingsdienst. Ds. A. Brummelkamp en ds. J.H. Donner hielden samen met ds. De Pree toespraken. Vanwege de verslechterende gezondheid van ds. De Pree, werd in 1889 besloten een nieuwe pastorie te bouwen.
In juli 1891 vroeg ds. De Pree emeritaat aan. Op 31 augustus 1891 nam hij afscheid met een preek over 1 Samuel 2:30b. Een jaar later werd hij begraven.
Waar gaat het naartoe met de Gereformeerde Gemeenten?
tags: #archief #gereformeerde #gemeente #goes