Rauwerd, officieel bekend als Raerd in het Fries, is een terpdorp gelegen in de gemeente Súdwest-Fryslân in de Nederlandse provincie Friesland. Het dorp bevindt zich strategisch tussen de grotere steden Leeuwarden en Sneek, en meer specifiek tussen Grouw en Oosterwierum. De rivier de Moezel stroomt tot aan Rauwerd, terwijl de Sneker Oudvaart ten westen van het dorp loopt en de locatie is van de plaatselijke jachthaven. Oorspronkelijk kende het dorp een grotere haven, waarvan een deel later is gedempt. Ten noorden van Rauwerd loopt de N354. In 2023 telde het dorp 630 inwoners.
Oorsprong en Naamgeving
Rauwerd is ontstaan op een terp, niet ver van de vroegere oever van de Middelzee. Deze ligging markeert de oorsprong van het dorp als een typisch terpdorp. De oudste bekende vermelding van de plaats dateert uit 1329 en luidt "Rawerd". In de 13e eeuw werd het gebied rond Rauwerd aangeduid als "Rawertham". Verdere historische vermeldingen van de plaatsnaam omvatten "Rawerderhem" in 1401, "Rauwert" in 1427, "Raerd" in 1491, "Rauwerd" in 1505 en "Raert" in 1579. De naam "Rauwerd" verwijst naar een met riet begroeide terp.
Bestuurlijke Geschiedenis
Tot de gemeentelijke herindeling van 1984 was Rauwerd het centrum van de voormalige gemeente Rauwerderhem. Deze gemeente was genoemd naar een van de oude Friese Hempolders die deel uitmaakten van de vroegere Middelzee. Na 1984 en tot 2014 maakte Rauwerd deel uit van de gemeente Boornsterhem.
Jongema State en Park
In het dorp bevond zich de Jongema State, die oorspronkelijk dateert uit 1525. Dit landhuis, ook wel aangeduid als een stins, werd in 1912 afgebroken. Het terrein is echter nog herkenbaar, mede dankzij het poortgebouw uit 1603 dat nog steeds aanwezig is. Dit gebied, ook wel bekend als het Raerder Bosk, wordt beheerd door It Fryske Gea en is, met uitzondering van het voorjaar, vrij toegankelijk voor het publiek.
De Hervormde Kerk van Rauwerd
De Hervormde kerk van Rauwerd, gewijd aan de Heilige Laurentius, is een driezijdig gesloten zaalkerk die werd gebouwd in 1814/1815 ter vervanging van een middeleeuwse voorganger. De eerste steen voor de huidige kerk werd gelegd op 23 mei 1814 door Tjalling Aedo Johan van Eysinga, en de kerk werd ingewijd op 10 september 1815. Het gebouw is een rijksmonument.
Architectuur en Interieur
De kerk kenmerkt zich door een driezijdige sluiting en een half ingebouwde, ongelede toren met een ingesnoerde spits. In de kerktoren hangt een klok uit 1762, gegoten door Johan Nicolaus Derck. Het interieur van de kerk is rijk aan historische elementen. De preekstoel met doophek, twee overhuifde herenbanken en drie rouwborden dateren uit de 18e eeuw. Het orgel, oorspronkelijk gebouwd in 1816 door J.A. Hillebrand, werd in 1863 gewijzigd door L. van Dam & Zonen. In 1909 werd het interieur ingrijpend gewijzigd naar plannen van H.H. Kramer, waarbij de indeling werd aangepast. Tijdens een renovatie tussen 2009 en 2012 werd de oorspronkelijke indeling hersteld en werd het gebouw op 1 juni 2012 heropend.
Houtsnijwerk en Symboliek
De Laurentiuskerk herbergt opmerkelijk houtsnijwerk, waaronder een rococo doophek en preekstoel, die waarschijnlijk afkomstig zijn van de 18e-eeuwse Leeuwarder meester-beeldhouwer en houtsnijder Dirk Embdervelt. Het doophek is versierd met S-vormige lijnen en C-vormige decoraties, terwijl de preekstoel een zeskantige kuip heeft en versierd is met blad- en bloemornamenten. Een bijzonder element is de lessenaar, gedragen door een engelenkopje. De vijf panelen op de preekstoel beelden deugden uit: Gerechtigheid (met spiegel voor Voorzichtigheid), Geloof (met brandend hart en bijbel), Standvastigheid (gesymboliseerd door een zuil en wetstafels), Hoop (met anker) en Vrede (met olijftak en duif). De drie tekstborden in de kerk zijn eveneens in rococo-stijl gesneden.
Grafzerken en Familiewapens
De kerk bevat diverse grafzerken en rouwborden die herinneren aan prominente families en personen verbonden aan Rauwerd. Een van de zerk vermeldt Ada Edes Jonghama, een 'heerschap' van Jonghamastate, die behoorde tot de Schieringers. Zijn testament, waarin hij begraven wil worden bij Sint Laurentius, is bewaard gebleven. De zerk van zijn vrouw, Aeijl Hemstra, werd in brokstukken teruggevonden. Aede Heringa van Jonghama, een neef van Ada, erfde Jonghamastate en nam de naam aan. Hij was rooms-katholiek en vluchtte in 1580 naar Emden. Zijn broer Edo, die protestants werd, vluchtte eveneens naar Emden. Fokel van Heringa, dochter van Aede, trouwde met Pieter van Eysinga, waardoor Jonghamastate in hun bezit kwam. Pieter van Eysinga was grietman van Rauwerderhem en liet het poortgebouw in 1603 verbouwen. Hun zoon, Tjalling van Eysinga, volgde zijn vader op als grietman en sloot in 1649 een contract voor de bouw van een orgel. Zijn neef, Tjalling Aedo Johan Heringa van Eysinga, erfde Jonghamastate en trouwde met Cecilia van Humalda. Schelto Hessel Roorda van Eysinga, een andere familielid, was grietman van Haskerland en zijn grafschrift vermeldt het vroege overlijden van zijn vrouw en vier kinderen. Jr. Tjalling Aedo Johan Heringa van Eysinga, de oudere broer van Schelto, was grietman van Rauwerderhem van 1729 tot zijn dood in 1768.
Het Orgel van de Laurentiuskerk
Het huidige orgel van de Laurentiuskerk is het tweede orgel van dit instrument. Op 27 januari 1649 sloot grietman Tjalling van Eysinga een contract met orgelbouwers Arnold en Tobias Bader uit Leeuwarden voor de bouw van een éénklaviers orgel voor 1500 caroli gulden. Van dit orgel zijn twee disposities bewaard gebleven. Op 18 augustus 1816 werd in de nieuwe kerk een nieuw orgel in gebruik genomen, gebouwd door Johan Adolf Hillebrand. Dit instrument vertoont gelijkenissen met het Van Gruisen-orgel in Hallum. In 1863 werd het orgel grondig verbouwd door Lambertus van Dam. In 1919 werd de Vox Humana vervangen door een Sanfthorn, die bij de restauratie van 2009-2012 werd verwijderd en vervangen door een Dulciaan, gemodelleerd naar het register op het Hillebrand-orgel te Marrum.
Mijn pelgrimspad - Het verhaal van de Friese Meinardskerk
Herdenking en Gemeenschapsleven
Bij de kerk is een rechthoekige gedenksteen opgericht ter herinnering aan de verzetsstrijders die tijdens de Tweede Wereldoorlog in de gemeente Rauwerderhem omkwamen. Rauwerd is tevens om de vier jaar start- of finishplaats van de Slachtemarathon, een culturele marathon die de oude Slachtedijk volgt. Het dorpshuis, De Trijesprong, is gevestigd in het dorpscafé, dat ook nog steeds als zodanig fungeert.
Monumenten en Bebouwing
Naast de kerk en het poortgebouw van Jongema State kent Rauwerd diverse andere monumentale panden. De voormalige pastorie (Buorren 30) is een gepleisterd pand uit circa 1870. Het voormalige raadhuis van Rauwerderhem (Buorren 28), gebouwd in traditionalistische stijl naar ontwerp van P. van W. van der Meulen, dateert uit 1939-1940. Diverse woonhuizen uit de tweede helft van de 19e eeuw en begin 20e eeuw, met invloeden van de chaletstijl, jugendstil en expressionisme, sieren het dorpsbeeld, waaronder huizen aan de Buorren en de Slotsdyk. Ook de villa Sonnehoeck aan de Slotsdyk (circa 1915) is een opvallend gebouw.
