De Gasthuiskerk van Bolsward: Geschiedenis en Predikanten

De Gasthuiskerk, voorheen de gereformeerde kerk van Bolsward, bevindt zich aan de zuidoostkant van de stadsgracht. Hoewel minder prominent dan de Sint Maartenskerk, Broerekerk of Sint Franciscusbasiliek, bezit de Gasthuiskerk een fascinerende architectonische geschiedenis en is het toneel geweest van vele bijzondere gebeurtenissen.

De Vroege Geschiedenis en de Bouw van de Kerk

Het ontstaan van de Gasthuiskerk is nauw verbonden met de kerkscheuringen en de wens tot eenheid binnen de gereformeerde gemeenschap van Bolsward. In 1924 ontstond de vraag hoe men tot kerkdiensten in één en hetzelfde kerkgebouw kon komen om de eenheid te bevorderen. Initieel werd gedacht aan de verbouwing van de kerk in de Witheerenstraat, maar deze plannen stuitten op weerstand vanwege de hoge kosten en het gebrek aan inspraak van de gemeenteleden.

In januari 1928, na het emeritaat van predikant ds. Prins, werd de vraag naar een tweede predikant opnieuw gesteld. De gemeente gaf aan hier niet voor te voelen, maar drong wel aan op de bouw van een nieuwe kerk. Een bouwcommissie werd ingesteld en er werd een bouwterrein aangekocht ten westen van de Gasthuisbrug. Na afkeuring van de eerste plannen door de schoonheidscommissie, maakte architect J.R. van der Veen uit Amsterdam nieuwe ontwerpen. De totale kosten voor kerk, kosterswoning en vergaderlokalen werden geraamd op ruim 60.000 gulden.

Tijdens de gemeentevergadering over het voorstel sprak ds. Op 't Holt zijn vertrouwen uit in Gods leiding en riep op tot eendrachtige samenwerking. De aanbesteding vond plaats op 19 juli 1928, waarna de bouw van de kerk op 1 augustus 1928 begon. De eerste steen werd op 15 oktober 1928 onthuld, met een protocol dat de plechtige gebeurtenis beschreef. Op de steen stonden de woorden 'Gedenksteen', evenals de jaartallen 1834, 1886 en 1892, verwijzend naar de Afscheiding, Doleantie en Vereniging.

Het spantwerk van de kerk werd als een geheel nieuwe constructie voor die tijd beschouwd. Het metselwerk werd uitgevoerd door Johannes, Jacob en Gerardus Knol, terwijl Andries de Wit zorgde voor het transport van materialen. De kerk aan de Dijlakker, van de voormalige Dolerenden, werd in oktober 1928 verkocht aan W.T. Kingma, en de Witheerenstraatkerk aan P. Lunter.

Ingebruikneming en Eerste Predikanten

De ingebruikneming van de kerk aan de Gasthuissingel werd geleid door ds. Op 't Holt, die de bijeenkomst opende met het zingen van Psalm 116 vers 11. Bouwcommissievoorzitter D.B. Eerdmans gaf uitleg over het kerkgebouw en droeg het over aan de kerkenraad. Ds. Op 't Holt herinnerde met weemoed aan zijn overleden collega, ds. Th. D. Prins. Burgemeester Praamsma merkte op dat twintig jaar eerder de kerk aan de Witheerenstraat in gebruik was genomen.

De Gereformeerde Kerk te Bolsward had destijds twee predikanten: ds. J. op 't Holt en ds. Th. D. Prins. Later werd de tweede predikantsplaats vacant. Vanaf 1964 bestond de tweede predikantsplaats in samenwerking met andere gemeentes.

Predikanten van de Gasthuiskerk (selectie)

De lijst van predikanten die verbonden waren aan de Gasthuiskerk in Bolsward is uitgebreid en omvat verschillende periodes en benoemingen.

1931: Vacature en Benoemingen

• Vacature 1931 (vac. 01): W. (??-03-1931)
• Vacature 1931 (vac. 02): D. (??-06-1931)
• Vacature 1931 (vac. 03): L. (??-08-1931)
• Vacature 1931 (vac. 04): J.H. (??-09-1931)
• Vacature 1931 (vac. 05): R.J. (??-10-1931)
• Vacature 1931 (vac. 06): F. (??-11-1931)
• Vacature 1931 (vac. 07): A.D.R. (??-12-1931)

1945 en later

• Vacature 1945 (vac. 01): C. (??-10-1945)
• Vacature 1945 (vac. 02): B. (??-12-1945)
• Vacature 1959 (vac. 01): H.J. (??-10-1959)
• Vacature 1959 (vac. 02): T.J. (??-12-1959)
• Vacature 1960 (vac. 03): A. (??-03-1960)
• Vacature 1960 (vac. 04): J.W. (??-09-1960)
• Vacature 1960 (vac. 05): H.T. (??-11-1960)
• Vacature 1964 (vac. 01): G.

Vacatures vanaf 1966

• Vacature 1966 (vac. 01): D. (??-03-1966)
• Vacature 1966 (vac. 02): G. (??-07-1966)
• Vacature 1966 (vac. 03): N.H. (??-10-1966)
• Vacature 1967 (vac. 04): dr. M. (??-01-1967)
• Vacature 1968 (vac. 01): G. (??-02-1969)
• Vacature 1977 (vac. 01): W.M. Verbaan (zendingspredikant) (??-03-1978)

Recente Benoemingen

• Vacature 1985 (vac. 01): A.S. (18-02-1985)
• Vacature 1985 (vac. 02): P. (13-08-1985)
• Vacature 1985 (vac. 03): J. (27-05-1986)
• Vacature 1985 (vac. 01): drs. Mw. N. (31-05-1988)
• Vacature 1985 (vac. 01): drs. A.H. (31-05-1988)
• Vacature 1996 (vac. 01): drs. Mw. A.E. (15-10-1997)
• Vacature 2001 (vac. 01): T. (11-10-2002)
• Vacature 2012 (vac. 01): J.G. (19-03-2012)
• Vacature 2025 (vac. 01): M. (06-09-2025)
• Vacature 2025 (vac. 02): mw. H.W. (12-11-2025)

Tevens waren verbonden aan de kerk: ds. J. de Kok (Jelle) (interim predikant) tot 01-06-2025, ds. N.J.A. van Exel (missionair predikant Brazilië 30-06-1974, voorheen Fijnaart 30-01-1983), ds. W.L. mw. B.P., ds. J., ds. mw. N., ds. A.H., ds. mw. A.E., ds. T., ds. J.G., ds. A.J.J., ds. mw. H.W.

Dominee Andries Derk Rietema Polman (1932-1945)

Een opmerkelijke figuur in de geschiedenis van de Gasthuiskerk was dominee Andries Derk Rietema Polman (1897-1993), die in 1932 in Bolsward werd benoemd. Polman, geboren in Assen en overleden in Renkum, studeerde theologie en filosofie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij werd eerder beroepen in Roden (1926) en later in Alkmaar (1945).

Polman was een 'kamergeleerde' die zich verdiepte in zijn studies en later hoogleraar dogmatiek werd aan de Theologische Hogeschool te Kampen. Een bijzonderheid in zijn Bolswardse periode was zijn kritiek op religieuze symbolen en beelden in de kerk, waaronder de engeltjes op het orgel.

Zijn benoeming viel samen met een turbulente periode: de nieuwe kerk was voltooid, de gemeente weer verenigd, de geloofsrichtingen nog springlevend en de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog was merkbaar. Polman's minimale tijd voor huisbezoeken werd niet altijd gewaardeerd. De kerkelijke opinie werd mede gevormd door zijn studieplaats Amsterdam, die door sommigen als conservatief-religieus werd beschouwd.

Binnen de gereformeerde gemeenschap speelde sociale status een belangrijke rol. Polman, als wetenschapper meer dan praktiserend dominee, werd als 'van Amsterdamse huize' gezien. Tijdens catechisatielessen zette hij de jeugd aan tot het dwarszitten van 'foute' Bolswarders, wat leidde tot acties zoals het bekladde van ramen bij het huis van de lokale NSB-voorman Matthijs Eerdmans.

De preken van Polman waren vaak fel anti-Duits, net als die van ds. Vink van de hervormde kerk. Matthijs Eerdmans woonde regelmatig kerkdiensten bij met een aantekeningenboekje.

De Oorlogstijd en Polmans Rol

In het najaar van 1944, toen de Duitsers honderden Bolswarders wilden inzetten bij het oprichten van verdedigingswerken, riep Polman de mannen op om geen gehoor te geven aan de oproep. Slechts twee gereformeerde mannen verschenen op de oproep, mede op aandringen van hun werkgevers.

Een ander incident vond plaats tijdens een dienst in 1943, waarbij de spanningen tussen de families Praamsma en Heeres enerzijds en hoofdagent van politie Arjen van der Hauw anderzijds escaleerden. Een blik en opmerking van Jan Heeres leidde tot een woede-uitbarsting van Van der Hauw, die ternauwernood kon worden bedwongen.

Van der Hauw bevond zich in een lastige positie, balancerend tussen loyaliteit aan de bezettingsmacht en het omzeilen van situaties die tot acties konden leiden. Burgemeester Sipke de Jong speelde hierbij een bepalende rol.

Tegen het einde van de oorlog matigde Polman zijn toon en zag hij zijn invloed op de veiligheid van gemeenteleden. Zijn vrouw drong aan op matiging en nam veel sociale contacten over.

In het najaar van 1944 kreeg het gemeentebestuur de opdracht 550 mannen aan te wijzen voor het oprichten van verdedigingswerken. Op zondag 15 oktober riep Polman op om geen gehoor te geven aan deze oproep, wat effect had: slechts twee gemeenteleden kwamen opdagen.

Agent Jan van der Kuur waarschuwde de familie Polman om onder te duiken, wat de dominee vervolgens deed. Na zijn vertrek begon de beroepingscommissie naar een opvolger te zoeken.

De Gasthuiskerk en de Gemeente

De Gasthuiskerk is niet alleen een gebouw met een rijke historie, maar ook een plek waar vele persoonlijke verhalen zich hebben afgespeeld. De kerk heeft een centrale rol gespeeld in het leven van de gereformeerde gemeenschap van Bolsward, zowel tijdens de turbulente oorlogsjaren als in de periodes van groei en verandering.

De recente bevestiging van ds. Heleen Schotanus-Schutte op 8 maart markeert een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van de kerk. De dienst, waarin ds. Johan Duijster haar bevestigde, werd gekenmerkt door samenzang en dankbaarheid.

Ds. Schotanus-Schutte deelt haar visie op preken, waarbij ze 'ernstige vreugde' brengt en context geeft aan Bijbelse boodschappen. Ze zal haar werk voortzetten in Friesland, een regio waar het aantal predikanten dun gezaaid is.

De Gasthuiskerk blijft een belangrijk middelpunt voor de geloofsgemeenschap, waar de geschiedenis wordt gekoesterd en de toekomst wordt tegemoet gezien.

tags: #dominee #bolsward #gasthuiskerk