Binnen de christelijke kerk bestaan er uiteenlopende opvattingen over het thema echtscheiding en hertrouwen na een scheiding. Historisch gezien, in de periode vóór de Reformatie, was de officiële kerkelijke doctrine dat het huwelijk onontbindbaar was, zelfs in gevallen van kwaadwillige verlating of overspel. Een tweede huwelijk was destijds ondenkbaar.
De Reformatie en de Evolutie van Kerkelijke Opvattingen
Met de Reformatie, onder invloed van denkers als Erasmus, werd overspel erkend als een geldige reden voor huwelijksontbinding. Door de geschiedenis heen werd deze uitzonderingsclausule geleidelijk verder opgerekt. C. van der Waal, aangehaald door prof. Van Bruggen in "Zullen we wel trouwen?", bracht Jezus' woorden in Mattheüs 5 en 19, die spreken over "tenzij wegens overspel", in verband met het "schandelijke" dat in Deuteronomium 24 wordt genoemd. Deze interpretatie suggereert dat het Nieuwe Testament ruimte biedt voor echtscheiding op gronden die verder gaan dan enkel overspel.
In dezelfde lijn van redenering publiceerde ds. H. G. Koekkoek een werk getiteld 'Echtscheiding en hertrouwen. Wat zegt de bijbel?'. Beide auteurs, bewust of onbewust, volgen hierin de zienswijze van de rabbijnse school van Hillel, die echtscheiding toestond op basis van zelfs geringe 'vergrijpen'.
Kritische Analyse van Ds. Koekkoeks Visie
Ds. Koekkoek waarschuwt herhaaldelijk tegen het lichtvaardig oordelen en veroordelen van personen die gescheiden zijn. Hij stelt belangrijke pastorale vragen, zoals of gescheiden christenen opnieuw mogen trouwen binnen de kerk, hoe zij behandeld moeten worden binnen de gemeente, en of zij deel mogen uitmaken van het Heilig Avondmaal of een ambt mogen bekleden. Echter, de auteur laat al snel doorschemeren naar welke conclusie hij streeft, waarbij bijbelteksten blijkbaar dienstbaar worden gemaakt aan dit vooraf bepaalde doel.
Hij stelt dat echtscheiding een instelling van God is, net als het huwelijk, en dat men in vastgelopen situaties dankbaar gebruik mag maken van de door God geboden 'ontsnappingsclausules'. Dit leidt tot vragen over de interpretatie van bijbelse figuren zoals Abraham en Mozes, en de overwegingen van Jozef met betrekking tot Maria. De suggestie dat er zelfs in het Messiaanse vrederijk echtscheidingen zouden voorkomen, zoals Ezechiel 44 volgens ds. Koekkoek zou suggereren, roept verdere vragen op.
Ironisch genoeg merkt het boekje zelf op dat er voortdurend mensen zijn die "proberen de boodschap van de bijbel aan te passen, omdat zij met alle geweld willen dat zij gelijk zullen krijgen." Beschuldigingen van "het uit het verband trekken van teksten" worden ook geuit. De auteur van dit artikel meent dat ds. Koekkoek mensen op een verkeerd spoor zet.
Vergelijkende Perspectieven: Bucer en Zwingli
Ook Martin Bucer (1491-1551), een vooraanstaand reformatorische theoloog, hanteerde een ruimhartig beleid ten aanzien van echtscheiding en hertrouwen. Hij stond scheiding en hertrouwen toe in gevallen van vermissing of krankzinnigheid van de partner. Bucer meende dat bij terugkeer of genezing van de oorspronkelijke partner, het nieuwe huwelijk geldig bleef, en dat de teruggekeerde of genezen partij eveneens het recht had een nieuw huwelijk aan te gaan.
De Zwitserse theoloog Zwingli (1484-1531) voegde aan overspel en kwaadwillige verlating nog impotentie en het lijden aan een zeer besmettelijke ziekte toe als wettige gronden voor huwelijksontbinding.
De Noodzaak van Bijbelse Getrouwheid en Gemeenschapszin
Het is van cruciaal belang om niet te vervallen tot de praktijk van de Joden, die de scheidbrief op eigenzinnige wijze interpreteerden. De bijbelteksten mogen niet uit hun context worden gehaald of "laten buikspreken". De primaire oriëntatie dient te liggen op het Woord van God, en niet op de heersende maatschappelijke praktijken. Het huwelijk blijft een heilige instelling, en de kerk dient vast te houden aan Gods normen, zelfs als dit impopulair is.
In 1978 merkte prof. Van Bruggen op dat weinig predikanten die in de Bijbel geloven, tolerantie zouden prediken ten aanzien van echtscheiding. Sindsdien lijken geschriften die een andere opvatting huldigen, de plaats in te nemen van zijn werk.
Huwelijk naar Gods hart
Jezus' Woorden en de Discipelen's Reactie
Jezus' uitspraken over huwelijk en echtscheiding in Mattheüs 19 wekten verbazing, zelfs bij de discipelen, die de woorden als ingrijpend ervoeren. Zij zagen het misbruik van de scheidbrief, maar vreesden ook dat de afschaffing ervan vele huwelijken tot een hel zou maken. Jezus spreekt in dit verband over "gesnedenen" en "eunuchen", wat kan duiden op een leven van zelfverloochening ter wille van Gods gebod. Prof. Van Bruggen spreekt van het lijden "van een gefrustreerd leven ter wille van het gebod van God." De vraag rijst of men vandaag de dag nog weet wat het betekent om een kruis te dragen, en of christenen zich niet te veel laten leiden door de zwaarte van hun situatie en het verlangen naar geluk.
Een treffende opmerking luidt: "Beter via de woestijnreis door Eunuchenland naar het Beloofde land, dan eeuwig buiten te moeten staan."
Moderne Invloeden op Huwelijksopvattingen
De Studiedeputaten uit de Gereformeerde Kerken (Vrijgemaakt) wijzen op de doorwerking van moderne opvattingen over menselijke autonomie en gezag binnen de kerken. Beslissingen worden individueler genomen, wat huwelijken kwetsbaarder maakt door het wegvallen van directe steun en correctie vanuit de gemeenschap.
Er wordt ook een verband gesignaleerd tussen de toename van welvaart en het aantal echtscheidingen. De focus is verschoven van overleven naar kwaliteit van leven, wat leidt tot hogere eisen aan het huwelijk: het moet voldoening geven op psychisch, gevoelsmatig, seksueel en relationeel vlak. Het recht op persoonlijke zelfontplooiing en welbevinden staat centraal.
Het is waar dat genade nodig is om ons te buigen onder Gods inzettingen, ook met betrekking tot het huwelijk. Soms moeten we ons veel ontzeggen en een eenzaam leven leiden. Toch blijkt uit onderzoek dat zij die volhouden na verloop van tijd vaak een redelijke mate van samenleven herwinnen, terwijl degenen die opgeven het moeilijker hebben.
In plaats van nooduitgangen te bieden voor gefrustreerde huwelijken, is het beter om lijdende broeders en zusters te bemoedigen om vol te houden. Het instellen van een pastoraal team van wijze, getrainde gemeenteleden die instemmen met het beleid van de kerkenraad, kan ondersteuning bieden. Uiteindelijk ligt hier een taak voor de gehele gemeente, met name op het gebied van voorbede.
Verdieping in Bijbelse Interpretaties
Van Bruggen leest in Jezus' woorden in Mattheüs 19:12 een intensivering van de heiligheid van het huwelijk. De beeldspraak van de eunuch, die in oude oosterse hoven gewild waren en opgenomen werden in de koninklijke harem als dienaren van hun vorst, wordt treffend opgemerkt.
De antwoorden die de Schrift biedt op de vraag of hertrouwen na echtscheiding mogelijk is, kunnen als teleurstellend en ingrijpend worden ervaren. In een maatschappij waar zelfontplooiing en een geslaagd leven hoog in het vaandel staan, kan de vraag of trouw blijven aan een eenmaal gegeven belofte zwaar drukken, zeker als daar grote risico's aan verbonden zijn.
De vraag of men in gevallen van levensgevaar door de partner moet accepteren dat het Gods wil is om mishandeld te worden, is complex. Mishandeling hoeft niet altijd fysiek te zijn; psychische destructie komt veelvuldig voor. Ook binnen kerkelijke gemeenschappen doen zich schrijnende situaties voor van emotionele, communicatieve of intellectuele aard die onhoudbare spanningen opleveren.
Ds. W. Pieters en de Studiedeputaten: Worstelingen met de Schrift
Ds. W. Pieters schreef in het blad "Om Sions wil" een artikelenreeks over "Trouwen na echtscheiding...?", waarin hij concludeerde dat scheiden soms de enige overgebleven mogelijkheid is in vastgelopen situaties. Hoewel dit in strijd mag zijn met Gods oorspronkelijke bedoeling met het huwelijk, is het niet meer in strijd dan wat in de voortzetting van zo'n huwelijk gebeurt.
Ds. Pieters wijst erop dat Jezus in een specifieke omstandigheid zegt dat wie zijn vrouw verlaat en een ander trouwt, overspel doet. Wettische geesten proberen Hem te vangen in hun woordenspel. Ds. Pieters' vraag wat Jezus zou hebben gezegd tegen een arme, radeloze vrouw met een totaal bedorven huwelijksleven, veroorzaakt door een hatelijke en tiranniserende man, is relevant. Hetzelfde geldt voor een man die zijn hart blootlegt voor Christus.
Zowel ds. Pieters als de "Studiedeputaten Echtscheiding" (1999) worstelen met de vraag of overspel en verlating vanwege het geloof de enige toelaatbare gronden voor huwelijksontbinding zijn. Komen ook situaties van ernstig paranoïde, neurotisch, hysterisch en dwangmatig gedrag, verslavingen (alcohol, gokken, pornografie), incestueuze situaties, die het huwelijk onleefbaar maken, in aanmerking?
Grote spanningen kunnen ook ontstaan wanneer mensen op zeer jonge leeftijd trouwen, lichamelijk wel, maar geestelijk nog niet rijp. Verdere rijping kan ingrijpende gevolgen hebben voor de identiteit en de afstemming op elkaar. De vraag of deze huwelijkspartners werkelijk verantwoordelijk te houden zijn, zeker als ze "moesten" trouwen, wordt steeds nadrukkelijker gesteld. Is het niet beter deze mensen te laten scheiden en hen een "eerlijke herkansing" te geven? Moeten we meer oog hebben voor de rijkdom van Gods vergeving en meer bijbelteksten betrekken bij het zoeken naar antwoorden op vragen rondom echtscheiding? Hebben we wel voldoende oog voor de gebrokenheid van dit leven?
Ds. H.G. Koekkoek: Echtscheiding als Gods Gift
Ds. H.G. Koekkoek concludeert in zijn boek "Echtscheiding en hertrouwen - Wat zegt de Bijbel?" dat echtscheiding nergens in de Bijbel als zonde wordt gezien. Zijn visie, die haaks staat op gangbare gedachten in evangelische en reformatorische kringen, is gebaseerd op exegetisch onderzoek, met veel aandacht voor Joodse achtergronden en rabbijnse interpretaties.
Hij stelt dat de Bijbel echtbreuk (overspel) als zonde bestempelt, maar echtscheiding niet. "God heeft de echtscheiding gegeven, opdat mensen uit onoplosbare situaties toch nog een beetje leven zouden hebben," aldus ds. Koekkoek.
Hij behandelt bekende teksten zoals Maleachi 2:16, Mattheüs 5:31-32 en 19:8, Romeinen 7:2-3 en 1 Korinthe 7:10, 27-28. Volgens hem worden deze en andere Schriftgedeelten vaak verkeerd gelezen en uitgelegd, wat leidt tot een onjuist beeld van Gods visie op stukgelopen relaties. Hij geeft voorbeelden van bijbelse gelovigen die gescheiden waren, en zelfs van personen die op Gods bevel gescheiden waren.
De opvattingen over echtscheiding en hertrouwen in reformatorische en evangelische kerken berusten volgens ds. Koekkoek niet op bijbelse leer, maar op traditie en theologie. Hij stelt dat de Bijbel vaak wordt uitgelegd vanuit een Grieks-heidense levenswijze of kerkelijke leer, terwijl de Bijbel juist vanuit een Joodse achtergrond is geschreven.
Veel kerken worstelen met de vraag of gemeenteleden na een echtscheiding mogen hertrouwen en of zo'n huwelijk kerkelijk bevestigd mag worden. Ds. Koekkoek merkt op dat in de kerk vergeving wordt gepredikt aan wie overspel heeft begaan, terwijl men slechts tolerant is voor gescheidenen, die volgens hem niet in de Bijbel worden veroordeeld.
Op grond van zijn analyse van bijbelse gegevens is hij ervan overtuigd dat hertrouwen na echtscheiding is toegestaan en dat zo'n huwelijk kerkelijk bevestigd behoort te worden.
De Kern van het Debat: Zonde versus Scheiding
Ds. Koekkoek benadrukt dat bijbelteksten vaak op de klank af worden geciteerd. Hij maakt onderscheid tussen echtbreuk (overspel) en echtscheiding (uit elkaar gaan wanneer problemen onoplosbaar zijn). Op echtbreuk stond in het Oude Testament de doodstraf, op echtscheiding niet.
Hij stelt dat bijbelgetrouwe christenen een visie op echtscheiding en hertrouwen baseren op enkele teksten, terwijl andere relevante teksten worden genegeerd. Dit kan leiden tot het geweld aandoen van bijbelgetrouwheid door te stellen dat bepaalde uitspraken niet van God, maar van een mens zijn, of door Bijbelse woorden verkeerd uit te leggen en onderscheid te maken tussen het Oude en Nieuwe Testament, terwijl het aanvaarden van de gehele Bijbel als het onfeilbare Woord van God juist een teken van bijbelgetrouwheid is.
Het boek "Echtscheiding en Hertrouwen. Wat zegt de Bijbel?" nodigt uit tot nadenken en confronteert de lezer met zichzelf. Het wordt aanbevolen voor predikanten, kerkenraadsleden en alle gemeenteleden, in het bijzonder zij die de last van echtscheiding met zich meedragen, om te horen hoe de Bijbel werkelijk over hen denkt.
tags: #dominee #koekkoek #echtscheiding