De geschiedenis van Goedereede is nauw verbonden met haar religieuze en maritieme erfgoed. De Hervormde Kerk en de nabijgelegen Goereese Toren vertellen elk hun eigen verhaal, van kerkelijke bloei en neergang tot de functie als baken voor de scheepvaart.
De Hervormde Kerk van Goedereede: Van Harmonium tot Restauraties
In 1861 werd in de Hervormde Kerk te Goedereede een harmonium geplaatst. Om dit instrument een waardig uiterlijk te geven, ontwierp de heer Visser uit Rotterdam een schijnfront. Dit front vertoont gelijkenissen met het orgel in de Grote Kerk te Brielle.
In 1929 bouwde de firma De Koff een pneumatisch kegelladen-orgel dat achter dit schijnfront werd geplaatst. De frontpijpen werden door De Koff vernieuwd. Het instrument werd destijds geschonken door David Lodder.
Het orgel heeft door de jaren heen meerdere restauraties ondergaan. In 1983 restaureerde de firma Flentrop het instrument. Tijdens deze werkzaamheden werd de Vox Caelestis 8′ vervangen door een Quint 1 1/3′, hoewel op de registerknop foutief 2 2/3′ vermeld stond.
Een nieuwe restauratie vond plaats in 2008, uitgevoerd door de firma Reil. De adviseur bij deze werkzaamheden was Jan Bezuijen, destijds organist van de kerk. De tijdens de restauratie van 1983 geplaatste Quint 1 1/3′ werd verwijderd. Reil plaatste de Woudfluit 2′ van het Hoofdwerk over naar het Zwelwerk en voegde een nieuwe Mixtuur-Cornet toe aan het Hoofdwerk. De bas van dit register is II-III sterk, de discant V sterk. Tevens werd een tremulant voor de manualen toegevoegd.
De Goereese Toren: Een Multifunctioneel Monument
De Goereese Toren, met een hoogte van bijna 40 meter, is een imposant bouwwerk dat eeuwenlang een centrale rol speelde in Goedereede. De vierkante toren, opgetrokken uit baksteen, vertoont gelijkenissen met een kerktoren, en dat is niet toevallig. Bij de ingebruikname in 1552 diende de toren als kerktoren, later als vuurtoren en tegenwoordig als museum en uitkijktoren.
De toren is te beklimmen via een wenteltrap van 217 treden. Op elke verdieping kan men een rustmoment nemen en het Torenmuseum ontdekken. Op de begane grond zijn archeologische vondsten te bezichtigen, op de eerste verdieping een expositie over de geschiedenis van vuurtorens en het voormalige eiland Goeree. Op de derde verdieping bevindt zich het carillon.
Historische Ontwikkeling van de Toren en Kerk
De geschiedenis van Goedereede gaat terug tot de 15e eeuw, een periode van welvaart voor het stadje. In 1453 begon de bouw van een imposante kerk, de Sint-Catharinakerk. In 1467 startte de aanleg van de kerktoren. Aanvankelijk waren de kerk en de toren met elkaar verbonden.
Door de verplaatsing van de scheepvaart naar andere havensteden nam de welvaart in Goedereede af, wat leidde tot minder inkomsten voor het onderhoud van de kerk. Ook de geplande hoge spits voor de toren kon door geldgebrek niet worden gerealiseerd. Begin 17e eeuw werd een groot deel van de kerk gesloopt, waarna in 1708 een kleinere, huidige kerk werd gebouwd, los van de toren.
De Toren als Vuurtoren
De kerktoren kreeg vervolgens de functie van vuurtoren. Aanvankelijk werd een open vuur op het platte dak gestookt, later vervangen door een lantaarn. Vanwege onvoldoende zichtbaarheid bij slecht weer werd de lantaarn in 1833 vervangen door een koperen exemplaar, voorzien van een Fresneloptiek.
In de loop van de 19e en begin 20e eeuw onderging de vuurtorenfunctie diverse aanpassingen, waaronder de plaatsing van een vaste trommeloptiek in 1879 en een draailicht in 1908. De toenemende eisen van de scheepvaart en de afstand tot de Noordzeekust leidden in 1911 tot de bouw van een nieuwe vuurtoren op het Westhoofd. De vuurtorenfunctie van de Goereese Toren werd hierdoor beëindigd.
Vanaf 1926 werd de toren overgedragen aan het departement van Onderwijs, Kunst en Wetenschap. In 1952 werd het lichtwachtersverblijf afgebroken. Tussen 1973 en 1978 onderging de toren een grondige restauratie.
Museale Functie en Huidige Status
Tegenwoordig is de Goereese Toren een belangrijk monument en toeristische attractie. Het Torenmuseum vertelt het verhaal van de stad, de vuurtorenfunctie en de maritieme geschiedenis van Goeree-Overflakkee. De toren is tevens te huur voor evenementen.
De toren is toegankelijk vanaf Koningsdag. In de maanden mei, juni, juli en augustus zijn de openingstijden ruimer dan in september en oktober. De toegang tot de uitkijktoren en het museum bedraagt € 5,- per persoon.
Goedereede: Een Stadje met een Rijk Verleden
Goedereede is een prachtig oud stadje waar de sfeer van vroeger nog proefbaar is. De smalle, pittoreske straatjes en eeuwenoude huisjes dragen bij aan het historische karakter.
Romeinse Invloeden en Handelsgeschiedenis
De connectie tussen de haven en Goedereede gaat ver terug, zelfs tot de Romeinse tijd. Ten noordwesten van het huidige Goedereede lag een belangrijke havennederzetting, die fungeerde als doorvoerhaven voor producten uit het westelijke deel van het Romeinse Rijk. De Romeinseweg herinnert nog aan dit verleden.
In de middeleeuwen was Goedereede, omgeven door water, een welvarende handelsplaats met veel scheepvaart en visserij. De naam Goedereede betekent van oorsprong 'veilige haven'. In 1312 verkreeg Goedereede stadsrechten van heer Gereart van Voorne.
Het stadje is echter ook geteisterd door branden en stormvloeden, en leed onder de Hoekse en Kabeljauwse twisten. De verzanding van de haven in de 17e eeuw leidde uiteindelijk tot het verlies van haar betekenis als handelscentrum, waarna Goedereede in verval raakte.
Bijzondere Gebouwen en Verhalen
Aan de oude haven staan monumentale panden. Een bijzonder verhaal is verbonden aan het rijksmonument hotel de Gouden Leeuw op de markt. Hier woonde ooit de enige Nederlandse paus, Adrianus VI (Adrianus Floriszoon Boeyens), die van 1492 tot 1515 pastoor van Goedereede was.
Achter dit rijksmonument schuilt tegenwoordig een modezaak, maar vroeger was het een Schuilkerk of Vermaning, een gebouw van de doopsgezinden die hun geloof in de 16e en 17e eeuw niet openlijk mochten uitoefenen. Het Nicodemuspoortje naast het gebouw gaf toegang tot deze Schuilkerk.
De enige molen in Goedereede is molen de Windvang, een ronde stenen molen uit 1719 (niet 1791 zoals de baard aangeeft). Uniek is de maalzolder op de eerste verdieping, bereikbaar via buitentrappen.
In het nabijgelegen Ouddorp bevinden zich Korenmolen De Zwaan (ook wel Loddersmolen genoemd, uit 1846) en Molen De Hoop, een van de weinige particuliere windmolens in Nederland.
De spuisluis bij de oude haven, aangelegd in 1593, bestond uit een toldeur en punt- of vloeddeuren. Bij hoog water werd de spuikom gevuld, waarna bij eb het water naar buiten stroomde om de haven schoon te spoelen. De spuisluis wordt tegenwoordig niet meer gebruikt.
Archeologische Vondsten en het Provinciaal Archeologisch Depot
Het Provinciaal Archeologisch Depot in Alphen aan den Rijn beheert archeologische vondsten uit de hele provincie, waaronder die van Goeree-Overflakkee. Dit depot bevat bodemvondsten en documentatie uit diverse periodes, waaronder Romeinse voorwerpen zoals een Dragendorff 37-kom en voorwerpen uit de 19e en 20e eeuw die het dagelijks leven van eilandbewoners illustreren.
Archeologen vermoeden dat Goeree-Overflakkee een rol speelde in het Romeinse kustnetwerk, mede door de vondst van een Romeinse nederzetting bij Goedereede. Het depot en lokale verenigingen zoals De Motte maken de collectie toegankelijk voor onderzoekers en het publiek.
De Sint-Catharinakerk: Een Bouw met Ambitie
De bouw van de aan Sint Catharina gewijde kerk begon in 1453, tijdens de bloeiperiode van Goedereede. De ambitie was om een imposante kerk te bouwen, die de status van de stad weerspiegelde. De bouw duurde tot in de jaren twintig van de 16e eeuw.
De kerk werd vergroot met een zijbeuk aan de noordkant, wat het bouwwerk de allure van een kathedraal gaf, ondanks de ontbrekende spits op de toren. Door teruglopende welvaart en kerkelijke inkomsten raakte de kerk in verval. In 1706 moest een deel van het schip worden afgebroken, waarna het resterende deel in 1708 werd verbouwd tot een nieuwe, kleinere kerk, los van de toren.
De huidige kerk is een typisch 18e-eeuws protestants gebouw. In 1982/83 vond een restauratie plaats, waarbij het dak werd vernieuwd en aangetastte balken werden vervangen. De in 1519 gegoten bronzen Mariaklok hangt nog steeds in de toren.
Het Orgel van de Hervormde Kerk: Evolutie en Restauratie
Het orgel in de Hervormde Kerk heeft een rijke geschiedenis van aanpassingen en verbeteringen. Oorspronkelijk waren op het Hoofdwerk een Sesquialter 3 sterk en een Fluit 4' voorzien. Deze werden later vervangen door een Quint en een Kromhoorn. Als reserve was een Spitsgamba 8' gepland.
Op het Borstwerk was een Kromhoorn aanwezig, dat nu is vervangen door een Sesquialter 2 sterk.
Overplaatsing van het Orgel uit Leiden
In 2006 ontstond de mogelijkheid om het orgel van de Maranathakerk in Leiden over te nemen, nadat deze kerk was samengegaan met andere PKN-kerken en het gebouw was verkocht.
Na inspecties en een bezoek aan de werkplaats van orgelbouwer Van den Heuvel te Dordrecht, werd besloten alle geadviseerde herstellingen uit te voeren. Het orgel werd op 18 december 2006 gedemonteerd en getransporteerd naar de opslagplaats van de orgelbouwer.
In de werkplaats werden de windladen gerepareerd, waarbij onder andere kurkringen werden vervangen en de slepen werden gepolijst. De balgen werden gedemonteerd en het leer werd vernieuwd.
Pedaaluitbreiding en Opbouw in Goedereede
In november 2007 werd een houten Subbas 16' aangeschaft voor de uitbreiding van het pedaal. De bestaande Spitsgedekt 16' zou worden aangepast tot 8'.
Op 24 november 2007 werd het orgel vervoerd naar Goedereede en opgeslagen in de kerk. Vanaf 26 november begon de opbouw, die ongeveer twee weken duurde. De houten Subbas werd op een verhoogde vloer achter het orgel geplaatst.
tags: #historie #hervormde #kerk #goedereede