Het beroepingswerk binnen hervormde gemeenten is in de loop der tijd geëvolueerd, en de manier waarop dit proces gestalte krijgt, is complexer geworden. Vroeger was het niet ongebruikelijk dat predikanten meerdere beroepen tegelijkertijd ontvingen en dat zij zich in de eredienst moesten presenteren om tot een beslissing te komen. Dit geeft te denken over de balans tussen het geestelijke aspect en zakelijke/praktische overwegingen in het beroepingsproces.
Een opvallend aspect van het vroegere beroepingswerk, zoals beschreven in De Waarheidsvriend, is de noodzaak voor proponenten om binnen korte tijd meerdere gemeenten te bezoeken, deel te nemen aan erediensten en vervolgens een weloverwogen beslissing te nemen. Dit gold in dubbele mate voor predikanten die meerdere beroepen tegelijkertijd kregen. Hoewel er respect is voor de oudere generatie predikanten, was de verdeling van de zegen en de last van het beroepingswerk destijds waarschijnlijk onevenredig, waardoor trouwe dienaars van het Woord soms over het hoofd werden gezien. Het is belangrijk om de tijd die was niet te idealiseren, maar wel na te denken over de afwegingen die gemaakt werden in het licht van het horen en gehoorzamen van Gods Stem.
Het besef dat God getrouw is en Zijn roeping zal volbrengen, vormde de basis voor het handelen in die tijd. De Dordtse Leerregels benadrukken dat God verkondigers zendt om mensen tot bekering en geloof te roepen. Deze woorden zijn van grote betekenis, vooral in moeilijke tijden, omdat ze houvast bieden in de wetenschap dat God trouw is aan Zijn roeping. Dit perspectief kan ook verklaren waarom er bezwaren kleven aan het oproepen van dominees om te solliciteren op vacatures, wat in de breedte van de Protestantse Kerk gebruikelijk is geworden.
De hedendaagse kerk wordt geconfronteerd met complexiteit en onvolmaaktheid, mede door factoren als individualisering, secularisatie en een toenemende mondigheid. Deze ontwikkelingen beïnvloeden de manier waarop kerkenraden predikantsvacatures invullen. Het beroepingsproces is lang en intensief geworden, en de vanzelfsprekendheid van continuïteit op de predikantsplaats is niet overal meer aanwezig. Desondanks betekent het geestelijke karakter van het beroepingswerk niet dat kerkenraden, predikanten en proponenten de middellijke weg, de gangbare procedures, niet mogen bewandelen. God werkt immers doorgaans op een middellijke wijze. Het is essentieel dat alle instrumenten die worden gebruikt om een gemeente en dienaar bij elkaar te brengen, gedragen worden door het besef dat uiteindelijk de Stem van God de doorslag geeft.
De diversiteit binnen de kerk leidt ook tot diverse benaderingen van het beroepingswerk. In de kring van de Gereformeerde Bond zijn er momenteel meer proponenten dan voorheen. Vragen over de ruiling van standplaatsen door oudere predikanten en de wens van sommigen om na een aantal jaren een andere gemeente te dienen, illustreren de variëteit aan situaties. Er zijn proponenten die verlangen naar een gemeente, predikanten die openstaan voor een nieuwe uitdaging, en ook oudere predikanten die zich soms over het hoofd gezien voelen. Het is cruciaal om met deze diverse situaties om te gaan op een geestelijke wijze, in afhankelijkheid van God, door te bidden en te werken.
Om proponenten beter bekend te maken bij kerkenraden, besloot de redactie van De Waarheidsvriend hen vaker in het voetlicht te plaatsen. Dit sluit aan bij de Bijbelse oproep van Jezus om te bidden voor arbeiders in de oogst, die groot is. De oogst symboliseert de verzameling van Gods kinderen, en het gebed om arbeiders, hun roeping en toerusting blijft van groot belang, evenals het vormen van jonge mensen in wetenschap en vroomheid.
De Zegen in de Eredienst: Interpretaties en Gebruiken
Een interessante vraag die leeft binnen de gemeente betreft het gedrag van predikanten tijdens het uitspreken van de zegen aan het einde van de dienst. Sommige predikanten houden hun ogen open, terwijl anderen ze sluiten. Dit verschil in praktijk roept vragen op over de betekenis en interpretatie van de zegen.
De zegen moet worden onderscheiden van de groet aan het begin van de kerkdienst. Sommige predikanten gebruiken bij de groet één arm en bij de zegen twee armen, mogelijk om associaties met de Hitlergroet te vermijden. Anderen hanteren bij de groet een meer verticale armbeweging en bij de zegen een horizontale. Er is ook een verschil in de interpretatie van de zegen: wordt het gezien als een gebed om zegen, of als het uitspreken en ontvangen van de zegen?
Bij een gebed om zegen worden de ogen doorgaans gesloten, zowel door de voorganger als de gemeente. Bij het uitspreken en ontvangen van de zegen hoeven de ogen niet per se gesloten te zijn. Een 'tussenvariant' is het 'biddend ontvangen', waarbij men de ogen sluit om zich beter te kunnen concentreren. Echter, er valt ook iets te zeggen voor het openhouden van de ogen om de zegenende handen van de predikant te zien.
De zegen die aan het einde van de dienst wordt uitgesproken, wordt vaak aangeduid als de Aäronitische zegen. Aäron, de eerste hogepriester, mocht deze zegen uitspreken na de dienst van verzoening. De preek kan worden beschouwd als een vorm van dienst van verzoening, en predikanten als priesters. Dit verklaart deels waarom de zegen traditioneel aan predikanten is voorbehouden.
Echter, de interpretatie van de priesterlijke rol in het Nieuwe Testament is genuanceerd. Petrus spreekt over een "uitverkoren geslacht, een koninkrijk van priesters". Hoewel het heilige der heiligen voorbehouden was aan de hogepriester, is de offerdienst in het Nieuwe Testament veranderd. Iedereen wordt opgeroepen om te zegenen, God, naasten en zelfs vijanden. Er moet onderscheid gemaakt worden tussen het zegenen van mensen en het geven van Gods zegen. De vraag is waar gelezen kan worden dat dit exclusief aan voorgangers is voorbehouden.
Sommige gemeenten kennen een praktijk waarbij ouderlingen en kandidaten in plaats van "u" "ons" zeggen, soms zonder zegende handen of met één opgeheven hand, terwijl veel predikanten beide handen gebruiken. In andere kerken, zoals de GKV, mogen ouderlingen en kandidaten ook "u" zeggen. Hoewel het idee van de priesterlijke dienst achter de zegen aanwezig kan zijn, is het belangrijk te bedenken dat de handdruk van de ouderling de voorganger (dominee of preeklezer) door de kerkenraad 'bevestigt' voor het voorgaan in de dienst. De voorganger handelt in opdracht van de kerkenraad, en daarmee van de kerk.
Een predikant spreekt in opdracht van God, en Gods woord heeft gezag, niet de kerk. Het uitspreken van de zegen door een preeklezer is dan ook te verdedigen, aangezien de ouderlingen door God geroepen zijn tot het ambt. De gewoonte om de zegen met één of twee handen uit te spreken, kan voortkomen uit gewoonte, zonder dat er een verband is met de Hitlergroet. Het is belangrijk om te erkennen dat een dominee geen priester is, maar dat bepaalde handelingen uit de traditie overgenomen kunnen worden.
De vraag of alleen een bevestigde predikant de armen mag uitstrekken en de zegen mag uitspreken, kan als priesterlijk en zelfs rooms worden ervaren. Als de zegen door God wordt gegeven, waarom zou dit dan niet kunnen gebeuren wanneer een leek de zegen uitspreekt? Het idee dat de zegen vastgelegd moet worden in een artikel of vergadering, kan klinken alsof God gevangen kan worden in regels.
Het is een gewoonte in protestantse kerken dat een dominee zegent, en iemand die geen dominee is, bidt om een zegen. Deze gewoonte kan gezien worden als een manier om te voorkomen dat iedereen zomaar voor dominee of voorganger gaat spelen. Geloven dat iedereen elkaar kan en mag zegenen, is een belangrijk aspect. Het idee dat alleen een in het ambt bevestigde predikant de zegen mag uitspreken, kan als exclusief worden ervaren.
De zegen aan het einde van de kerkdienst kan worden gezien als een overgangsmoment, waarbij de gemeente wordt heengezonden naar de wereld. De opdracht is om tekenen van het Koninkrijk op te richten en het vuur van de Geest aan te blazen. De grote woorden van de zegen van Aäron of de apostolische groet van Paulus worden daarbij gebruikt. De voorganger heft de armen om de zegen, de kracht van God, op de gemeente te leggen. Soms wordt hierbij een kruisteken gemaakt, als teken van het kruis.
De manier waarop de zegen wordt uitgesproken, kan variëren. Sommige voorgangers gebruiken moderne bewoordingen of liederen, en voegen elementen toe aan de klassieke woorden van heenzending, zoals "Bewaar het Woord" of "Ontvang de zegen voor uzelf en voor allen die bij u horen". Het gebaar van de zegenende handen kan uitdrukken dat de zegen over ons wordt uitgesproken, of dat de zegen wordt doorgegeven. Het ontvangen van de zegen kan een intiem gebaar zijn, een moment van Gods nabijheid.
In de Bijbel, vanaf Genesis, wordt zegen geassocieerd met schepping, leven en toekomst. Wanneer iemand iemand zegent, biedt diegene leven en toekomst, met betrokkenheid van God. Buiten de eredienst in de kerk, waar de voorganger de bevoegde is om Gods zegen te geven, mag iedereen tot zegen zijn. Het is in de reformatorische traditie gebruikelijk dat alleen een wettig geroepen en bevestigd predikant de gemeente namens God zegent. Echter, bij de inzegening van een huwelijk of de bevestiging van een kandidaat tot de Heilige Dienst, kunnen ook ouderlingen de zegen uitspreken met handoplegging. Dit suggereert dat het zegenen met handoplegging niet exclusief een recht van een dominee is.
Historisch gezien is het zegenen soms uit de hand gelopen, met bijgelovige aandacht en het toe-eigenen van het recht om macht en invloed uit te oefenen. Dit leidde tot sektarische bewegingen. Daarom is voorzichtigheid geboden om zich niet te snel een "gezondene van God" te noemen.
De liturgie van de kerkdienst omvat diverse elementen, waaronder de groet en de zegen. In onze kerken is het gebruikelijk dat alleen een predikant de gemeente namens God groet en de zegen meegeeft. Dit wordt geacht verband te houden met het recht om Woord en sacramenten te bedienen. Wanneer een ouderling de dienst leidt, bijvoorbeeld in een leesdienst, kan hij optreden als voorganger. In deze rol is hij een ambtsdrager in volle rechten, met uitzondering van de bediening van Woord en sacramenten. Het is dan ook gerechtvaardigd om te stellen dat hij namens de Here God de groet en de zegen mag uitspreken.
Het is belangrijk om de leiding van de eredienst niet afhankelijk te maken van het predikantsambt alleen. Ouderlingen zijn daartoe gerechtigd krachtens hun ambt. Het leiden van de eredienst is verbonden met het ambtelijke leiden van de samenkomst van de gemeente des Heren. Het uitspreken van groet en zegen is dan ook geen exclusief recht van predikanten, maar behoort tot het ambtelijke leiden van de samenkomst.
tags: #dominee #voorgangers #zegenlied