De geschiedenis van de Doopsgezinde gemeenschap in Tjalleberd is nauw verbonden met de ontwikkeling van de omliggende veengebieden en de vestiging van verveners. De Doopsgezinden, wereldwijd bekend als 'Mennonieten', zijn ontstaan ten tijde van de Reformatie uit de beweging die Zwingli in Zürich in gang zette. Op 21 januari 1525 doopten een aantal volwassenen elkaar, wat leidde tot de vorming van autonome gemeenten gebaseerd op persoonlijke belijdenis en een absolute scheiding van staat en kerk. Deze beweging verspreidde zich vanuit Zuid-Duitsland tot in Oost-Friesland, waar Melchior Hoffman driehonderd mensen doopte.
Na het debacle in de Westfaalse stad Münster in 1534 kwam de dorpspastoor uit Witmarsum, Menno Simons, naar voren. Hij trad uit de Rooms-Katholieke kerk en werd een voorman van het Doperdom, hoewel hij niet de stichter van de beweging was. Menno Simons wees alle vormen van geweld af en pleitte voor weerloosheid. De Nederlandse tak bleef zich 'Doopsgezinden' noemen, deels omdat Menno Simons slechts een van de voormannen was en deels omdat de gematigde Doopsgezinden uit de 17e eeuw het niet correct vonden een kerkgenootschap naar een mens te vernoemen. Zij zochten naar een naam die het wezenlijke karakter van de groep weerspiegelde: vrijzinnig, met een geloof gefundeerd op het bijbelse fundament zonder dogma's, en gedreven door de Geest om persoonlijke mogelijkheden in te brengen tot opbouw van de gemeente. De gemeenschap wordt gezien als een plaats waar het Koninkrijk van God op aarde zichtbaar mag worden.
Ontwikkelingen in Heerenveen en de Vroege Aanwezigheid in Tjalleberd
In de tweede helft van de 16e eeuw werd Heerenveen gesticht als een centrum voor de omliggende veenontginning. Al in die dagen werden er Doopsgezinden aangetroffen. Begin 17e eeuw was er minimaal één Doopsgezinde gemeente, en kort daarna waren er mogelijk vijf tot zeven verschillende gemeenten: een Waterlandse, een Friese, een Vlaamse, een Oud-Vlaamse en een groep Jan Jacobszgezinden.
De kerk van de Vlaamse, rechtzinnige gemeente bevond zich in de Kakelsteeg in Heerenveen, nu de Vermaningsteeg. De meer vrijzinnige Waterlandse gemeente had sinds 1650 een Vermaning in Heerenveen, aan de Munniksteeg ten westen van de Dracht, en ook een in Bovenknijpe. Beide kerken in Heerenveen waren schuilkerken. In 1741 fuseerden deze gemeenten en bouwden in 1762 een nieuw kerkgebouw, dat in 1763 in gebruik werd genomen. Het ledental van deze gemeente bleef gedurende 250 jaar opmerkelijk stabiel, schommelend tussen de 144 en 260 leden.
In de eerste helft van de 18e eeuw waren er aanzienlijke conflicten met de Friese Staten, omdat sommige leraren het socinianisme aanhingen, een leer die de goddelijke drie-eenheid ontkent en Jezus primair als ethisch voorbeeld ziet.
Reeds in het begin van de 17e eeuw zijn er in Tjalleberd mensen gedoopt door een zekere Jacob Theunis. Vermoedelijk bleef deze gemeente klein vanwege de dunne bevolking en de beperkte cultivering van het gebied.
De Vestiging van Veenarbeiders en de Oprichting van de Gemeente in Tjalleberd
Rond 1800 vestigden zich diverse verveners uit Giethoorn in Tjalleberd, die lid waren van de Doopsgezinde Gemeente. Het afgraven van de veengronden was begonnen, en er was hier meer werk te vinden dan in Noordwest-Overijssel. Dit leidde ertoe dat in 1816 vergunning werd aangevraagd en verkregen bij de gouverneur van de provincie en het gemeentebestuur van Aengwirden voor het houden van openbare erediensten. In 1817 werd de nieuwe Doopsgezinde gemeente ingezegend door ds. Br. J.G. Koers.
De Menniste Mienskip, ook wel Doopsgezinde gemeente genoemd, vormt een open christelijke gemeenschap die zoekt naar antwoorden op zingevingsvragen. 'Vrede' staat hoog in het vaandel, met een lange traditie van het weigeren om wapens op te nemen en het volgen van de geweldloze weg van Jezus als leidraad voor het leven. Geloof in een liefdevolle God en in menswaardigheid is leidend.
De Doopsgezinde Kerk van Tjalleberd: Architectuur en Ontwikkelingen
De Doopsgezinde kerk in Tjalleberd, gelegen aan de Aengwirderweg 318, is een zaalkerk uit 1871 met een consistoriekamer in het driezijdig gesloten uiteinde. Het orgel van deze kerk werd gebouwd door L. van Dam & Zn. Na 1985 is de kerk in etappes volledig gerestaureerd, waarbij de werkzaamheden begin december 1997 werden afgerond. In het najaar van 2015 is een samenwerkingsverband aangegaan met de Doopsgezinde Gemeente te Heerenveen.
De gemeenschap telt momenteel nog 24 leden. Beide kerkgebouwen, dat van Heerenveen en dat van Tjalleberd, blijven bestaan. In de Heerenveense vermaning worden drie diensten per maand gehouden, en de vierde dienst vindt plaats in Tjalleberd. De gezamenlijke gemeente noemt zich nu de Verenigde Doopsgezinde Gemeente van Heerenveen en Tjalleberd.
Verbondenheid met de Regio Aengwirden
Tot de gemeentelijke herindeling van 1934 vormden Luinjeberd, Gersloot, Terband en Tjalleberd de gemeente Aengwirden. Deze vier dorpen worden nog steeds gezamenlijk Aengwirden, of De Streek, genoemd. De buurtschap Spitsendijk verbindt het dorp Terband met de drie andere dorpen.
In Tjalleberd werd in 1901 collectief een zuivelfabriek opgericht onder de naam "Aengwirden". In 1904 sloot de handkracht-zuivelfabriek Tjalleberd zich aan bij de zuivelfabriek in Luinjeberd. In 1911 werd er bij de fabriek een elektriciteitscentrale gebouwd, naar voorbeeld van Kimswerd, waar het hele dorp van kon profiteren.
Het dorp Tjalleberd was oorspronkelijk ontstaan als een wegdorp. Historische vermeldingen dateren uit 1315 als Tyanlaberde, in 1481 als to Tjallaberd en in 1505 als Jellebert alias Tyalber.
Het voormalige Trip-gemaal, gelegen ten noorden van Tjalleberd aan de Hooivaartsweg 14, werd in 1876 gebouwd als stoomvijzelgemaal. De bijbehorende machinistenwoning, in chaletstijl, stamt vermoedelijk uit een verbouwing in 1905. Het gemaal, vernoemd naar de familie Trip die drie generaties lang de machinisten waren, vormt samen met de woning een rijksmonument. Sinds 2013 staat het gemaal formeel in de buurtschap Gersloot-Polder. In 1988 werd het leegstaande gemaal aangekocht door Thom Mercuur, die het verbouwde tot een tentoonstellingsruimte en woonhuis.
De klokkenstoel van Gersloot, ten noordoosten van Tjalleberd, is een dubbele klokkenstoel in gewapend beton met zadeldak uit circa 1925, gerestaureerd in 1982. De klokkenstoel in Luinjeberd, ten zuidwesten van Tjalleberd, is een enkele klokkenstoel uit 1921, gemaakt door firma Boltje en Buwalda naar ontwerp van S.H. Zwarts. De klok, oorspronkelijk gegoten door Johan Noteman in 1645 voor de kerk van Terband, werd in 1843 naar Luinjeberd overgebracht.
Val in slaap met de HELE geschiedenis van de Friezen.
Het Dopers Leerhuis richt zich op maatschappelijke, biografische, (kunst-)historische, bijbelse en theologische thema's, en is bedoeld voor gemeenteleden, vrienden en niet-kerkelijken die zich willen verdiepen in onderwerpen die zelden de pers halen. Iedereen is welkom in de gemoedelijke omgeving.
tags: #doopsgezinde #kerk #tjalleberd