De stad Dordrecht herdenkt een van de meest bepalende gebeurtenissen in de Nederlandse geschiedenis: de Synode van Dordrecht, die precies 400 jaar geleden, in 1618-1619, plaatsvond. Deze internationale kerkenvergadering, die later bekend zou worden als de Synode van Dordrecht, had niet alleen grote theologische en politieke gevolgen voor de Republiek, maar ook voor het stedelijke leven in Dordrecht zelf. De stad viert dit jubileum met een breed publieksprogramma genaamd Ode aan de Synode.
In het kader van deze herdenking organiseerden drie Dordtse erfgoedverenigingen - de Vereniging Dordrechts Museum, de Vereniging Oud-Dordrecht en de Vereniging Vrienden van de Grote Kerk te Dordrecht - een speciale bijeenkomst op woensdagavond 15 mei 2019 in de Grote Kerk. Centraal stond de presentatie van prof. dr. Fred van Lieburg, hoogleraar Religiegeschiedenis aan de Vrije Universiteit, met als titel ‘Heeft de Synode Dordrecht veranderd?’
De Synode van Dordrecht: Context en Betekenis
De Synode van Dordrecht was een reactie op de diepe religieuze en politieke verdeeldheid die de jonge Republiek der Verenigde Nederlanden teisterde. Na de Twaalfjarig Bestand met Spanje (1609-1621) kwamen de theologische twisten, met name rond het leerstuk van de predestinatie, steeds sterker aan de oppervlakte. Dit conflict, dat voornamelijk draaide om de tegenstelling tussen de aanhangers van Franciscus Gomarus (Gomaristen) en Jacobus Arminius (Arminianen of Remonstranten), dreigde de eenheid van de Republiek te ondermijnen en zelfs tot een burgeroorlog te leiden.
De Staten van Holland, onder leiding van landsadvocaat Johan van Oldenbarnevelt, hoopten aanvankelijk via de resolutie tot Vrede der Kerken (1614) de gemoederen te bedaren. Toen dit niet lukte en de onrust toenam, werd besloten tot een nationale synode. Prins Maurits, die steeds meer een tegenstander van Oldenbarnevelt werd, steunde deze optie en koos de kant van de contraremonstrantse meerderheid. Dordrecht, samen met Amsterdam een tegenstander van deze aanpak in de Statenvergadering, werd uiteindelijk aangewezen als locatie voor dit calvinistische concilie.
Waarom Dordrecht?
De keuze voor Dordrecht als locatie was niet toevallig. De stad was relatief vrij van religieuze spanningen en had reeds ervaring met het organiseren van synodes (in 1574 en 1578). Bovendien was Dordrecht goed bereikbaar, kende het rust en orde, en bood de ligging - omgeven door water - een zekere mate van veiligheid. De stadsbestuurders onderhielden ook nauwe banden met de politici die in 1617 de dienst uitmaakten in de Republiek.
De Synode in de Stad: Praktische en Maatschappelijke Gevolgen
De Synode van Dordrecht was een Europese topconferentie die ruim een halfjaar duurde en meer dan honderd deelnemers trok, waaronder predikanten, hoogleraren en politieke afgevaardigden uit diverse gewesten en landen. Deze internationale samenstelling maakte het Latijn de voertaal, een taal die door veel theologen tot in de finesses werd beheerst, maar voor anderen een aanzienlijke drempel vormde.
De bijeenkomst vond plaats in de Kloveniersdoelen, een gebouw dat inmiddels niet meer bestaat, maar waar nu een herinneringsbord aan herinnert. De stad moest gedurende deze periode een grote logistieke uitdaging aangaan om alle deelnemers te huisvesten en te verzorgen. Dit leidde tot levendige interacties en soms ook tot onverwachte situaties, zoals het ongemakkelijke karakter van professor Gomarus, die zelfs voor fervente contraremonstranten soms een zware gastheer was.
De aanwezigheid van zoveel buitenlandse gasten trok ook de aandacht van het publiek. Op de galerijen van het vergadergebouw bevonden zich vaak synodetoeristen. De media-aandacht was aanzienlijk, met buitenlandse pers die verslag deed van de gebeurtenissen, wat Van Lieburg doet vergelijken met de hedendaagse ‘nieuwe media’ en ‘internationale pers’.
De Kloveniersdoelen en de Vergaderstructuur
De inrichting van de Kloveniersdoelen en de ‘jaloezieën’ rond de bezetting van de verschillende zitplaatsen in het vergadergebouw illustreren de nauwe interactie tussen de kerkelijke en politieke leiding. Een bel aan de zolderbalken, waaraan zowel de voorzitter als de leider van de politieke gecommitteerden konden trekken, symboliseerde de gedeelde macht: de voorzitter had de leiding, terwijl de politiek nauwlettend toezicht hield.
De synode bekrachtigde de tekst van de Dordtse Leerregels, de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Heidelbergse Catechismus. De totstandkoming van de leerregels was een moeizaam proces, waarbij elk college over ieder onderwerp mocht zeggen, wat leidde tot lange vergaderingen. De openbaarheid van de vergaderingen, waar iedereen de totstandkoming van de besluiten kon volgen en de remonstranten publiekelijk werden opgeroepen tot verantwoording, was een moedig waagstuk van de overheid en de kerk, ondanks de vrees van synodevoorzitter Johannes Bogerman voor voortijdige uitlekken van discussies.
‘Synodestad’: Het Boek van Fred van Lieburg
Professor Fred van Lieburg heeft zijn langverwachte boek, Synodestad: Dordrecht 1618-1619, gepresenteerd. In dit werk beschrijft hij op toegankelijke wijze het dagelijks reilen en zeilen van de synode, gebaseerd op uitgebreid bronnenonderzoek. Van Lieburg focust niet primair op de theologische debatten over predestinatie, maar belicht de gebeurtenissen vanuit het perspectief van de vergaderplaats en de stad.
Het boek verkent de praktische aspecten van de synode, zoals de logistieke uitdagingen, de organisatie van de bijeenkomst en de concrete plekken in Dordrecht waar de gebeurtenissen plaatsvonden. Van Lieburg toont aan hoe de synode enerzijds een lokaal evenement was met directe gevolgen voor de stad, zoals een nieuw imago, en anderzijds een internationaal gebeuren met toeristische uitstapjes van buitenlandse synodeleden en verslaggeving door de internationale pers.
Met termen als ‘Europese topconferentie’, ‘nieuwe media’, ‘logistieke uitdaging’ en ‘financiële afwikkeling’ trekt Van Lieburg treffende parallellen met de huidige tijd. Hij presenteert het verhaal van de synode op een realistische manier, zonder de gebeurtenissen te verheerlijken of de remonstranten als slachtoffers af te schilderen. Het boek is een verrijking die het menselijke proces van de synode tot zijn recht laat komen.
De Synode van Dordrecht (1618-1619): De canons die vermoeide heiligen troost bieden
Bronnen en Historisch Onderzoek
Van Lieburg baseert zich op diverse bronnen, waaronder de Acta van de Synode, die echter achteraf zijn uitgewerkt en mogelijk de overwinning van de contraremonstranten benadrukken. Hij wijst op het belang van de overgebleven synodejournalen van afgevaardigden, hoewel vele verloren zijn gegaan. De archieven van de synode zelf, de kerkenraad en de classis zijn ook waardevol, evenals de bewaarde besluiten van de Staten-Generaal.
Het boek bevat ook beeldmateriaal van Dordrecht ten tijde van de synode. Van Lieburg heeft een plattegrond gemaakt met behulp van een huizenregister uit 1619, waarop te zien is waar regenten, predikanten en uitgevers woonden. Enkele logeeradressen aan de Wijnstraat bestaan nog, en de Grote Kerk en Augustijnenkerk zijn intact. De Berckepoort en de Groothoofdpoort, die in 1618 een nieuwe gevel kreeg, zijn eveneens nog aanwezig.
Naast zijn boek werkt Van Lieburg aan een kritische editie van de Dordtse Kerkorde (DKO), om de meest zuivere versie met de juiste annotatie uit te brengen. Dit project zal echter nog enige tijd in beslag nemen.
De Grote Kerk: Een Blijvend Monument
De Grote Kerk in Dordrecht is het enige gebouw dat een prominente rol speelde tijdens de Synode van Dordrecht en ook nu nog te bezoeken is. Zowel de openingsbijeenkomst als de afsluiting van de synode vonden hier plaats. De plechtige voorlezing van de vastgestelde leerregels in de Grote Kerk gebeurde in het Latijn, wat de internationale aard van de conferentie benadrukte.
De synode van Dordrecht heeft de stad onuitwisbaar op de kaart van Europa gezet. Het feit dat Dordrecht 400 jaar later nog steeds de herinnering aan dit evenement levend houdt met het programma Ode aan de synode, onderstreept de blijvende betekenis ervan voor de stad en de nationale geschiedenis.