Vorige week zaterdag maakte prof. dr. J. Douma bekend dat hij de Gereformeerde Kerken (GKV) zal verlaten. Dit besluit kwam niet onverwacht, daar hij er eerder over gesproken had en aangaf dat zijn beslissing afhing van de besluiten die de generale synode in Ede zou nemen. Nu die achter de rug is, is het voor hem duidelijk geworden. Een aantal van de genomen besluiten maakte dat hij nu tot zijn beslissing om de GKV te verlaten moest komen, zo schrijft hij in een verantwoording.
Zijn stap heeft verschillende reacties opgeroepen. Sommigen menen dat de GKV er blij mee mogen zijn dat Douma opstapt. Ze zetten hem neer als een "grumpy old man" die niet kan verkroppen dat zijn stem niet meer wordt gehoord. Anderen zijn geschokt en ervaren het vertrek van Douma als een niet te negeren signaal. De auteur is echter bang dat velen er niet zo mee zitten, omdat ze Douma amper kennen.
Persoonlijk is de auteur verdrietig vanwege het afscheid van Douma. Hij heeft veel van hem geleerd en Douma heeft veel betekend voor de GKV. Het doet hem pijn dat hij nu ons kerkverband verlaat, en hij deelt voor een groot deel zijn zorgen, die er al langer leven. Echter, hij begrijpt niet echt waarom Douma juist op dit moment deze keuze maakt.
De GKV als Meerstromingenkerk in Transitie
De GKV worden vaak omschreven als kerken in transitie, kerken in overgang. Iedereen kan zien dat de GKV de afgelopen jaren snel veranderd zijn. Waar vroeger het ideaal was dat het overal hetzelfde ging in de kerkdienst, van Roodeschool tot Maastricht, nu lopen de liturgische praktijken van de plaatselijke kerken soms ver uiteen.
Onderwerpen waar niet zo lang geleden iedereen het over eens leek te zijn, zoals de vrouw in het ambt, staan nu ter discussie. Kerken die bekendstonden als gesloten en afgezonderd, gaan nu de straat op in missionaire en diaconale projecten. Van een kerk die (ogenschijnlijk) één gezamenlijke stroming had, zijn we een meerstromingenkerk geworden.
Werd er vroeger met spanning uitgekeken naar de besluiten van classes en synodes, nu is er weinig belangstelling voor wat er in meerdere vergaderingen gebeurt en wordt besloten. Kerken trekken zich soms niets aan van wat er in die meerdere vergaderingen is afgesproken. Deze opsomming kan aangevuld worden met veel meer voorbeelden.
Zorgen over het Woordje "Nog" en Synodebesluiten
De auteur wil niet al deze veranderingen op één grote hoop gooien en verwerpen, zoals wel vaak wordt gedaan door hen die zorgen hebben over de GKV. Douma besteedt bijvoorbeeld ook aandacht aan de liturgische verschillen in de kerken. De auteur heeft daar niet zo veel moeite mee, al beseft hij terdege dat geloven en liturgie met elkaar verweven zijn en elkaar beïnvloeden. Maar liturgie is veelkleurig en kan per gemeente anders ingevuld worden.
Wat de auteur meer zorgen baart, is het woordje "nog", dat zowel in de zogenoemde "progressieve" als in "behoudende" kring wordt gebezigd. In een zin als: „We hebben nog niet de vrouw in het ambt”, of: „We kunnen homoseksuele relaties nog niet erkennen.” Dat woordje "nog" suggereert dat het er wel naartoe gaat. Voor de een is dat een kwestie van geduld, voor de ander een punt van grote zorg.
Dat woordje "nog" klinkt alsof de GKV een beetje achterlopen en aan een inhaalproces bezig zijn. Of dat we op een niet te stoppen weg zijn naar de vrouw in het ambt en naar erkenning van homoseksuele relaties. Dat maakt het wel spannend in de GKV.
De generale synode in Ede heeft besluiten genomen. Sommige besluiten, juist die over heikele kwesties, zijn met moeite tot stand gekomen. Ze vragen ook nadere uitleg. En de kerken zullen er serieus naar moeten kijken. Meer dan de laatste tijd gebruikelijk is, ondanks tijdgebrek en prioriteiten.
Want we kunnen synodebesluiten niet voor kennisgeving aannemen en vervolgens de schouders ophalen en doen wat we zelf willen. We moeten de synode ook niet op afstand houden en de besluiten over ons heen laten komen. De kerken zijn zelf verantwoordelijk. Naar mijn mening heeft de synode van Ede het onderlinge gesprek en de gezamenlijke studie niet onmogelijk gemaakt.
Vasthouden aan de Basis: Gods Woord
De verschillen zijn groot, de kerken divers, en de standpunten liggen soms ver uiteen. Willen we vasthouden aan de leer van Gods Woord, naar de gereformeerde belijdenis, dan moeten we elkaar op die basis aanspreken.
De synode van Ede heeft die basis niet onderuit willen halen en dat ook niet gedaan. Het vergt studie van ons allen om vanuit Gods Woord antwoorden te geven op de vragen van deze tijd. Daarbij mag niet bij voorbaat uitgesloten worden dat het dezelfde antwoorden kunnen zijn als vroeger. Maar iedere generatie zal, overtuigd door de Geest, op basis van Gods Woord de weg zoeken die God wijst.
Doel daarbij moet niet zijn het in stand houden van de GKV, maar samen met allen die de gezonde leer van Gods Woord aannemen onze Heere en Redder Jezus Christus gehoorzaam te dienen. Daarin ligt de eerste roeping, in trouwe vervulling van onze dienst in onze eigen gemeente en woonplaats.
Prof. Dr. F. van der Pol Verlaat de GKV
Prof. dr. F. van der Pol, emeritus hoogleraar Kerkgeschiedenis aan de Theologische Universiteit Kampen, heeft zijn lidmaatschap van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKv) opgezegd. Hij sluit zich aan bij de Gereformeerde Kerken Nederland (GKN). Prof. Van der Pol en zijn vrouw verhuisden vorig jaar naar Hattem. 'Sindsdien zijn de landelijke ontwikkelingen in de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt door de besluiten van de generale synode van Goes 2020 in voor ons bezwaarlijke richting doorgegaan. Er ligt een synode-uitspraak die vrouwelijke ambtsdragers in het kerkverband toelaat. Al daarvóór werd in Hattem-Noord een vrouwelijke predikant beroepen die daar inmiddels ook werkzaam is. Na Hattem-Noord vindt ook Hattem-Centrum dit Bijbels.'
In het Reformatorisch Dagblad zei prof. Van der Pol: 'Het kost ons veel moeite de vrijgemaakte kerken te verlaten, die ik 27 jaren als hoogleraar heb gediend en daarvóór als predikant in Krimpen aan den IJssel en in Hattem-Centrum. Het is een ingrijpende stap, maar gelet op de kerkelijke ontwikkelingen, is blijven niet langer verantwoord.'
Meer Predikanten Verlieten de GKV
In de achterliggende jaren verlieten meerdere bezwaarde (emeritus) predikanten de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, onder wie dr. H.J.C.C.J. Wilschut (2013), prof. dr. J. Douma (2014), ds. J.R. Visser (2015), dr. A. Bas (2017), ds. A. de Jager (2017), ds. D. de Jong (2017), ds. H.G. Gunnink en ds. H.W. van Egmond (2018), ds. A. Geelhoed (2019), ds. H. Drost (2020), ds. A.H. Driest.
Twee emeritus predikanten verlaten de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, meldde het Nederlands Dagblad deze maand. Het zijn de nieuwsberichten die je verwacht, nu de bezwaren tegen vrouwelijke ambtsdragers door de synode zijn afgewezen. Sinds de vrijgemaakt-gereformeerde synode in 2017 het vrouwenbesluit nam, vertrokken Henk van Egmond, Hilbert Gunnink, Henk Drost, Alko Driest, Adri Geelhoed, Peter Lameris, Aalzen de Jager, en Dick de Jong vlak voor die tijd. Allemaal dominees die al met emeritaat waren toen ze dat besluit namen. Alleen André Bas was nog werkzaam toen hij in 2017 de kerken verliet.
De Jager (68) was emeritus predikant van de GKv Enschede-Oost. Hij heeft moeite met diverse ontwikkelingen in de GKv, zoals de inhoud van kerkdiensten en de 'speeddate' met de NGK, maar het synodebesluit over de vrouw in het ambt gaf bij hem de doorslag. Volgens De Jager is de GKv 'hard bezig zijn karakter van gereformeerde kerk te verliezen'.
André Bas (47) was predikant van Kornhorn en Marum. Hij had als redacteur van Nader Bekeken al eerder zijn zorg over ontwikkelingen in de GKv laten blijken. Ook hij heeft bezwaren tegen het recente synodebesluit. Hij is lid geworden van de Gereformeerde Kerken Nederland (GKN), een kerkgenootschap van ex-vrijgemaakten. Dominee André Bas (47) heeft de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt verlaten. Bas heeft zich afgelopen week aangemeld bij de Gereformeerde Kerken Nederland (GKN), een kleine kerk van ex-vrijgemaakten. Het is zijn bedoeling om daar ook als predikant te gaan werken. Bas was dominee in de combinatiegemeente Kornhorn-Marum, die nu vacant is. Hij geeft aan verschillende redenen te hebben om de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt te verlaten. 'Het is een proces', zegt hij daarover. Het vrouwenbesluit speelt mee, maar is niet de enig...
De GKV in Kornhorn Heeft Zichzelf Opgeheven
In het dorp Kornhorn zag de gereformeerde kerk, behorend tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), geen andere mogelijkheid meer dan zichzelf op te heffen. Dit gebeurt op korte termijn. "We vergrijsden al een aantal jaren en konden steeds moeilijker in de vervulling van de ambten voorzien", aldus Peter van der Meulen, scriba van de kerkenraad. "De gemeente bestaat op dit moment nog uit zo'n negentig leden, belijdende leden én doopleden, en daarvan is het percentage ouderen behoorlijk groot. Van een deel van hen kan om gezondheidsredenen moeilijk gevraagd worden nog eens een ambtstermijn voor zijn rekening te nemen."
Een jaar geleden heeft de kerkenraad de gemeente bij elkaar geroepen om de gesignaleerde problemen voor te leggen, om na te gaan hoe de gemeente er tegenaan keek en of er kansrijke ideeën waren voor de toekomst. "We zijn toen al snel in gesprek gegaan met buurgemeente Marum, waar we een predikantsplaats mee delen. We hebben gekeken wat de mogelijkheden tot samenwerking waren, maar om diverse redenen bleek helaas dat dat niet haalbaar was." Waar het op vastliep, daar wil Van der Meulen verder niet op ingaan, maar de gemeenten verschillen erg van elkaar. Ondanks dat de vrijgemaakte kerken in Kornhorn en Marum zeker al sinds de jaren zeventig hun predikant delen, zijn ze steeds geheel zelfstandig gebleven.
Pogingen tot Fusie en Samenwerking Mislukten
Het bleek evenmin mogelijk om tot een fusie te komen met de christelijke gereformeerde kerk in het dorp, waarmee een christelijke gereformeerde kerk vrijgemaakt had kunnen ontstaan, zoals in meer plaatsen in het land gebeurt. Ook daarop wil Van der Meulen niet te diep ingaan. "Een helpende hand wilden de beide gemeenten best bieden waar mogelijk, maar samengaan zat er helaas niet in. Er waren te veel verschillen om dat tot een breed gedragen iets te kunnen maken."
Begin deze maand kwam de gemeente bij elkaar om de balans op te maken, vertelt Van der Meulen. "Het bleek dat veel mensen er al rekening mee gehouden hadden dat er weinig anders op zat dan te stoppen. Er heerste een zekere gelatenheid en heel rustig is het besluit genomen." Maar pijnlijk en schrijnend is het wel, laat hij er direct op volgen. "Niet in de laatste plaats voor een aantal gemeenteleden die hier sinds hun geboorte al gekerkt hebben, die de Vrijmaking hier hebben meegemaakt en van wie het hele leven met deze kerk verbonden is."
Toekomstperspectieven voor de Gemeenteleden
De gemeente zal straks uit elkaar vallen, weet Van der Meulen. In 2002 was er een groep overgekomen uit Opende, toen daar de vrijgemaakte kerk opgeheven werd, en vooral de gezinnen uit die groep zullen kiezen voor de cgkv in Surhuisterveen. "Daar is wat meer jeugd en dat is prettig voor de kinderen."
Omdat het twijfelachtig was hoe vrijgemaakt Kornhorn zich zou ontwikkelen, volgt een deel van de jeugd al sinds het begin van het seizoen catechisatie in Surhuisterveen. "Goed jeugdwerk is voor ouders toch vaak een belangrijke factor." Een deel van deze mensen besloot de rit wel uit te zitten in Kornhorn, anderen zijn inmiddels vertrokken.
Van der Meulen sluit niet uit dat een aantal mensen ook de voormalige predikant ds. Bas zal volgen. Net als ds. Bas is een groot deel van de gemeenteleden volgens hem relatief behoudend. Zo hadden, aldus Van der Meulen, velen moeite met het recente besluit van de synode om de ambten open te stellen voor vrouwen. "Ieder mag voor zichzelf beslissen waar hij heen gaat."
Dr. A. N. Hendriks over de Koers van de GKV
Dr. A. N. Hendriks stond jarenlang mede aan het roer van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKV). De 85-jarige predikant maakt zich tegenwoordig "ernstige zorgen over de koers van de kerk." "Een zieke kerk is nog geen valse kerk", zegt dr. Hendriks in de woonkamer van zijn huis in Amersfoort. "Zolang het Woord en de sacramenten recht worden bediend, blijven de GKV kerk van Christus."
Bij de Stichting Woord en Wereld verscheen vorige maand een bundel verzamelde artikelen van dr. Hendriks, onder de titel "Verlicht door de Geest". "Het kerkelijk leven in de GKV was toen erg gesloten. De synode hield zich voornamelijk bezig met binnenkerkelijke zaken. De gesprekken met de CGK waren decennialang schriftelijk gevoerd en ze verliepen nog slecht ook. Ik heb een rapport moeten maken om het gesprek met de CGK weer op gang te brengen, en dat is toen aanvaard. Het overleg, onder andere met ds. J. H. Velema, ging vooral over de toe-eigening van het heil. Ik heb veel van de christelijke gereformeerden geleerd, vooral wat betreft de aandacht voor bevinding."
"Ik betreur het zeer dat onze synode in 2017 het besluit nam om vrouwen tot de ambten toe te laten. Dat was ook voor de oecumene een slechte zaak. Ik begrijp heel goed dat christelijke gereformeerden daar grote moeite mee hebben. Tegelijkertijd ligt de kwestie van de vrouw in het ambt ook binnen de CGK heel gecompliceerd. Ik volg de lijn van prof. dr. H. J. Selderhuis en prof. dr. A. Baars, die stellen dat gemeenten die synodebesluiten naast zich neerleggen, zich daarmee in feite buiten het kerkverband plaatsen."
In het openstellen van ambten voor vrouwen ziet hij de invloed van de nieuwe hermeneutiek. Dat is de wortel van al het kwaad in dit alles. "Ik vind de invloed van het independentisme en congregationalisme heel zorgelijk: kerkenraden gaan steeds vaker hun eigen gang, waardoor het landelijke verband steeds verder van hen af komt te staan.
Verschillende predikanten, onder wie uw generatiegenoot prof. dr. J. Douma, verlieten de GKV. "Zolang het Woord en de sacramenten recht worden bediend, stelde Calvijn, is er sprake van een kerk van Christus. Een dwalende of zieke kerk is nog geen valse kerk. Wat een valse kerk is, zegt artikel 29 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis. In de Afscheiding van 1834 en de Vrijmaking van 1944 verlieten mensen pas de kerk toen ze er niet meer welkom waren. Voor trouwe dienaren was geen plaats.
Dat eindoordeel spreken bezwaarden in de GKV mijns inziens soms te vlug uit. Ik denk aan de gemeenten in Klein-Azië, waarover Openbaring 2 spreekt. "Ik ben heel terughoudend in het bepalen van grenzen. Niet alle dingen waarover ik me zorgen maak, raken het hart van het evangelie. Na de generale synode van de GKV in 2020 zullen verontruste kerkleden opnieuw een bijeenkomst beleggen om te bespreken wat er moet gebeuren. Ik ben 85 jaar en laat me graag door anderen leiden."
"Lijden vind ik een zwaar woord, maar ik heb wel verdriet over de kerk. Net als in de jaren zestig, toen de Nederlands Gereformeerde Kerken ontstonden, draait het nu om het gereformeerde karakter van de kerk. Of ik hoop heb? Naar de oude mens niet, maar ik geloof in de hulp en de kracht van de Heilige Geest. Je moet altijd perspectief blijven houden."
De Theologische Hogeschool - George Harinck | 50 jaar scheuring in de vrijgemaakte kerken (5/10)
Levensloop Dr. A. N. Hendriks
Aryjan Nicolaas Hendriks wordt geboren op 7 januari 1931 in Rotterdam-Hillegersberg. Na zijn studie aan de Theologische Hogeschool van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt in Kampen dient hij de gemeenten van Goes (1960), Ommen (1964), Delft (1967) en Amersfoort-Centrum (1972). Ds. Hendriks gaat in 1991 met emeritaat.
De predikant promoveert in 1977 op een onderzoek naar kerk en ambt in de theologie van A. A. van Ruler. Als universitair docent (in deeltijd) verzorgt hij van 1987 tot 1994 colleges poimeniek (pastorale theologie) in Kampen. Dr. Hendriks schrijft een groot aantal boeken en tientallen artikelen, onder meer in de bladen De Reformatie en Nader Bekeken. Bijzondere aandacht krijgen het werk van de Heilige Geest en de ambten in de kerk.
Dr. Hendriks is preses van de generale synode van Spakenburg-Noord (1987).