De geschiedenis van de religieuze gebouwen in Valkenswaard is rijk en veelzijdig, met sporen die teruggaan tot de vroege middeleeuwen. Verschillende kerken hebben in de loop der tijd dienstgedaan, elk met hun eigen verhaal over bouw, gebruik en transformatie.
De Rooms-Katholieke Kerk en haar Transformatie
De voormalige rooms-katholieke kerk, gelegen aan de Eindhovenseweg en Carolusdreef, is een beeldbepalend gebouw dat in 1920-1921 werd gebouwd in de stijl van de Delftse School, naar een ontwerp van architect F.J. Wolters uit Eindhoven. Opvallend is dat de kerk geen toren kreeg; de klok werd geplaatst in een uitsparing in een van de steunberen.
Deze kerk werd op 1 september 2015 aan de eredienst onttrokken. In 2020 werd het gebouw eigendom van CRA Vastgoed, waarna de transformatie tot appartementencomplex begon. Het karakter van de kerk blijft hierbij intact, met behoud van het schip en het kapelletje, waar nog steeds een kaarsje kan worden aangestoken. Het dak wordt vernieuwd en de gevels aan de straatzijden blijven grotendeels behouden. Wel maken de originele glas-in-loodramen plaats voor andere ramen om meer lichtinval te creëren. De centrale ruimte, met een plafond van minstens vijftien meter hoog, loopt over de gehele lengte-as van het gebouw. Vooral aan de zuidzijde vindt een ingrijpende verbouwing plaats, waarbij een grotendeels aan het zicht onttrokken gevel wordt verwijderd.
CRA Vastgoed verwierf in 2020 ook de Mariakerk in Valkenswaard, met de bedoeling deze eveneens te transformeren tot appartementencomplex, eventueel aangevuld met een andere functie.
De Hervormde Kerk en haar Voorgangers
Aan de westzijde van de Kleine Markt, op de kruising van enkele wegen, werd in 1890 de neogotische hervormde kerk gebouwd, naar een ontwerp van P.J.H. Cuypers. Deze kerk verving het eerste protestantse kerkgebouw dat in 1809 op die locatie was verrezen. De kerk, een kleine zaalkerk met dakruiter op een plattegrond in de vorm van een Grieks kruis, is een van de weinige protestantse kerkgebouwen die door bouwmeester Cuypers is ontworpen.
De kerk verloor eind jaren 1960 haar religieuze functie toen de hervormde gemeente een nieuw kerkgebouw in gebruik nam. Later kreeg het gebouw onder andere een bestemming als trouwzaal. Het huidige gebouw, nu het Weerderhuys, heeft een Neo-Gotische stijl die als 'frivool' wordt omschreven en niet direct de typische Nederlands Hervormde uitstraling heeft.
Financiële Uitdagingen en de Bouw van de Nieuwe Hervormde Kerk
In de negentiende eeuw kampte de kerkvoogdij met financiële tekorten voor het onderhoud van kerk en pastorie. Reparaties aan de pastorie, die in 1826 al niet goed was gebouwd, overschreden de gemeentelijke middelen aanzienlijk. Pogingen om steun te krijgen van de synode uit het fonds voor noodlijdende kerken waren noodzakelijk.
Geleidelijk aan traden er ook problemen op met het onderhoud van de kerk, met frequente lekkages. Dit leidde in 1888 tot het besluit tot de bouw van een nieuwe kerk. Met subsidies van de synode en een aanvullende lening werd het project gerealiseerd. De tekeningen en bouwtoezicht waren in handen van de heer Grambeek uit Eindhoven, en aannemer J.F. leverde het werk op voor fl. 5613,00½. Op 7 december 1890 werd de nieuwe kerk, die op dezelfde plaats als haar voorganger was gebouwd, plechtig ingewijd.
Financiering van Kerkbouw en Onderhoud
De gemeente was in die tijd arm wat betreft kerkelijke inkomsten, maar de diaconie beschikte over een ruim fonds. Regelmatig werd toestemming gevraagd om het batig saldo van de diaconie te besteden aan het onderhoud van de kerk. Ook de rente en aflossing van de lening voor de kerkbouw in 1890 mochten uit dit fonds worden betaald. Een jaarlijkse gift van de Gustaaf Adolf-vereniging droeg eveneens bij aan deze financiering. De lening zelf werd verstrekt door welgestelde bewoners van Welstandhoeve.
De Sint-Janskerk en de Groei van Parochies
De Sint-Janskerk, officieel de Johannes Evangelist, werd in 1964 in gebruik genomen aan de Kardinaal de Jongstraat, als gevolg van de groeiende bevolking en wijkuitbreidingen in Valkenswaard. De naamgeving was afgeleid van de nabijgelegen Sint-Jansschool. De eerste steenlegging vond plaats eind 1963, en de inzegening van de kerk en klok gebeurde in 1964 door Bisschop Jan Bluijssen.
De Sint-Janskerk en de nabijgelegen Sint-Jozefkerk bleken van korte duur. Vóór de eeuwwisseling werden beide alweer afgebroken, de Sint-Janskerk zelfs al na 25 jaar in mei 1989.
Het Oude Kerkhof: Een Historische Begraafplaats
Het Oude Kerkhof in Valkenswaard is een plek met een lange geschiedenis, waar verschillende begraafplaatsen door de eeuwen heen zijn samengevoegd. De oorspronkelijke begraafplaats, mogelijk daterend uit de zevende eeuw, werd rond 1100 uitgebreid en rond de twaalfde of dertiende eeuw werd er een kerk of kapel gebouwd.
Kort voor 1500 werd hier de middeleeuwse kerk van Valkenswaard gebouwd, gewijd aan Sint-Nicolaas. Na verloop van tijd trok men naar de huidige Markt, en de Nicolaaskerk in de akkers werd verlaten, maar de begraafplaats bleef in gebruik.
Van Algemene Begraafplaats naar Parochiële Indeling
Na de Vrede van Münster in 1648 werd de Nicolaaskerk toegewezen aan de protestanten, en het kerkhof diende als algemene begraafplaats, waar ook katholieken werden begraven. Toen de kerk in 1798 weer aan de katholieken werd teruggegeven, bleef het algemene karakter van de begraafplaats behouden.
Met de groeiende bevolking nam de behoefte aan uitbreiding toe. In 1887 vond een eerste uitbreiding plaats aan de zuidzijde. In 1899 werd een stuk grond aangekocht voor de R.K. Begraafplaats van de Sint-Nicolaasparochie, en in 1900 kreeg de Hervormde gemeente een eigen begraafplaats op het noordwestelijke deel. Het overblijvende deel bleef een algemene begraafplaats.
In 1920 werd de Nicolaasparochie gesplitst, en de parochie van de H. Antonius van Padua kreeg een eigen begraafplaats. Zo waren er op dat moment vier begraafplaatsen op hetzelfde terrein. Medio 1926 werden de parochiale begraafplaatsen samengevoegd. Na de oorlog bleven alle parochies begraven op wat nu het Oude Kerkhof wordt genoemd.
Gemeentelijke Overname en Behoud van Historische Waarde
In 1965 nam de gemeente de begraafplaats over en breidde deze uit. In 1970 werd echter een nieuwe begraafplaats, Eikenhof, aangelegd buiten Valkenswaard. Het oorspronkelijke plan om de hele oude begraafplaats te ruimen, werd door de inspanningen van heemkundekring 'Weerderheem' en de gemeentelijke monumentencommissie omgebogen. Het Oude Kerkhof maakt nu deel uit van het Centrumpark, met behoud van de historisch en cultureel waardevolle delen en grafmonumenten.
Grafmonumenten en Historische Figuren op het Oude Kerkhof
Het Oude Kerkhof herbergt diverse waardevolle grafmonumenten. De eerste graven bevinden zich achteraan, van de gewone parochianen, terwijl rijkere en vooraanstaande personen dichter bij de Calvarieberg liggen. Hier bevinden zich de graven van pastoors en de neogotische grafkapel van de familie Maas-Leën.
De Calvarieberg, toegankelijk via een smeedijzeren hek, is de Begraafplaats voor Priesters. In grafnissen liggen acht priesters begraven, voornamelijk pastoors van de Nicolaas- en Antoniusparochie. Dit gebied wordt beschouwd als 'eerste klasse graven', die de industriële, sociale en politieke geschiedenis van Valkenswaard aan het einde van de negentiende en begin twintigste eeuw weerspiegelen.
Hier liggen onder andere oprichters van sigarenfabrieken zoals Hendricus Kersten (Willem II) en Alex Wolters (Hofnarfabrieken), evenals Hendrikus Jonkers (EMA) en schoenfabrikant Jan van den Besselaar.
Op het oudste deel van de begraafplaats, nu een natuurmonument, zijn de contouren van de kerk uit 1497-1500 in de bodem aangegeven. Hier bevinden zich waardevolle grafmonumenten, waaronder het graf van Richard Hamond, een Engelsman die een belangrijke rol speelde in de valkerij en die een aanzienlijk vermogen naliet aan Jan van Best, de oprichter van de eerste sigarenfabriek in Valkenswaard.
De grafmonumenten van de familie Van Best weerspiegelen hun welstand als sigarenfabrikanten. Antoon van Best veroorzaakte commotie met zijn boek 'Waarom ik niet geloof' en werd geëxcommuniceerd.
Op de voormalige begraafplaats van de Antoniusparochie bevinden zich grafmonumenten van de familie Van Nunen, mogelijk verwijzend naar het gezegde 'Nuenen dwèrs'. Hier ligt ook het familiegraf Hulsbosch-Van der Sanden, waarin ook hun dochter Willy, echtgenote van voetbaltrainer Rinus Michels, is begraven.
De Sint-Nicolaaskerk op de Rösheuvel en de Kerkakkers
De Sint-Nicolaaskerk, officieel de Johannes Evangelist, op de hoek van de Kardinaal de Jongstraat met de Ch. Ruys de Beerenbrouckstraat in de wijk Kerkakkers, werd in 1964 in gebruik genomen. De naamgeving was afgeleid van de verderop gelegen reeds bestaande Sint-Jansschool.
De benaming 'Kerkakkers' komt in verschillende Brabantse dorpen voor. Rond 575 na Christus ontstonden nederzettingen op natuurlijke verhogingen. Na 700 werd het gebied gekerstend en ontstonden de eerste kerkjes en christelijke kerkhoven. Rond 1200 verplaatsten de nederzettingen zich naar lagere gebieden, waarbij de kerk en kerkhof geïsoleerd achterbleven in de akkers. Meestal verviel de kerk tijdens de protestantse periode en werd uiteindelijk afgebroken.
Op het Oude Kerkhof in Valkenswaard zijn de fundamenten van de kerk nog in de grond aanwezig. In 1832 stond op het kadastrale plan het omringende akkercomplex aangeduid als De Kerkakkers, en het terrein waar de kerk stond, werd eeuwen geleden al aangeduid als de Rösheuvel.
Al in de zevende eeuw zou op deze plaats een nederzetting zijn ontstaan, waar omstreeks 1100 een begraafplaats kan zijn aangelegd en waar in de twaalfde of dertiende eeuw een kerk of kapel werd gebouwd. Kort voor 1500 werd hier de middeleeuwse kerk van Valkenswaard gebouwd, gewijd aan Sint-Nicolaas. De kerk uit 1738, getekend door J. de Beijer, toont de situatie van die tijd.
Het lijkenhuisje, daterend uit circa 1890 en in 2002 gerestaureerd, is een van de weinige bouwwerken die nog overeind staan. Een oud zerkfragment, dat in 1880 werd opgedolven en uit de kerk kwam, is ingemetseld bij de ingang van de aula van de nieuwe begraafplaats. De tekst op het fragment vermeldt Jan de Jongh, secretaris van Walre, Valkenswaart en Aelst en stadhouder van Kempeland.
De Nicolaaskerk aan de Markt
De huidige Nicolaaskerk aan de Markt is ontworpen door architect Jan Stuyt en verving de oudere kerk uit 1860. Deze oudere kerk was te klein geworden en werd in 1927, exclusief de toren, volledig afgebroken en herbouwd met zijbeuken en transept.
Vóór de kerk uit 1860 had Valkenswaard al sinds 1500 een Nicolaaskerk op de Rösheuvel, het Oude Kerkhof. Daarvoor was er een kleinere kerk in het toenmalige dorpscentrum, ter hoogte van het Florapark.
De kerk bevat meerdere orgels, afkomstig van eerder gesloopte kerken in Valkenswaard. Deze staan links en rechts van het altaar.
Kerkelijke Gemeente en Geloofsovertuigingen
De tekst bevat ook een passage over de geloofsovertuigingen van een specifieke kerkelijke gemeenschap: "Wij geloven dat God eeuwig, heilig, rechtvaardig en liefdevol is. Hij is de Schepper van hemel en aarde. De God van de Bijbel is de enige God en Hij alleen is onze aanbidding en volgzaamheid waardig. Wij zijn ervan overtuigd dat God ons samenroept in Zijn Zoon Jezus Christus. Wij geloven dat de Bijbel het door Gods geest geïnspireerde Woord van God is. De Bijbel is daarom voor ons de enige basis voor geloof en leven. Wij geloven dat God Zijn eniggeboren Zoon Jezus Christus gezonden heeft, om door Zijn kruisdood verlossing van alle zonden te verkrijgen, zodat zij die persoonlijk de Heere Jezus Christus aangenomen hebben als Heiland en Heer, wedergeboren worden en in Hem eeuwig leven hebben. Door het verzoenend bloed van de Heere Jezus hebben wij vrije toegang gekregen tot God. De Heere Jezus is gestorven en op de derde dag weer opgestaan uit de dood. Wij geloven dat wij op het moment van onze wedergeboorte verzegeld zijn met de Heilige Geest en daardoor geborgen zijn in God. Hierdoor maken wij deel uit van de gemeente waarvan Jezus Christus het hoofd is. Wij willen ons laten leiden door Zijn Geest en ons laten onderrichten in alle Bijbelse waarheid, levende in de verwachting van Zijn wederkomst. Wij geloven in de eenheid onder Christenen op grond van het gemeenschappelijk geloof in het volbrachte werk van Christus. Wij geloven dat de Heilige Geest deze eenheid bewerkt en willen daardoor gesterkt en geleid door de Heilige Geest voor elkaar zorgen, elkaar in alle nederigheid, zachtmoedigheid, en liefde verdragen en zo nodig op Bijbelse gronden terechtwijzen. De Heer vraagt van ons een geheiligd leven in navolging van Jezus Christus."
tags: #evangelische #kerk #valkenswaard