Op 2 december 2019 kwamen bijna 300 Friese boeren bijeen in Leeuwarden om te protesteren tegen een voorgestelde verhoging van de waterschapstarieven. De vergadering van Wetterskip Fryslân stond in het teken van een tariefsverhoging voor agrarische bedrijven van meer dan 15 procent. Boeren uit heel Friesland reisden met tractoren en bussen naar de vergadering om hun ongenoegen te uiten.
Structurele verliezen en investeringsplannen
Het Friese waterschap kampt met structurele verliezen, die in het betreffende jaar opliepen tot 9 miljoen euro. Daarnaast staan er diverse investeringen gepland, wat het waterschap ertoe aanzet de tarieven voor 2020 te verhogen. Deze verhoging zou niet alleen boeren treffen, maar ook andere inwoners en bedrijven.
De avond begon rustig, maar escaleerde toen een groep boeren probeerde het gebouw binnen te dringen. Ondanks tussenkomst van politieagenten werd een deel van de boeren buiten gehouden. Hierop besloot een aanzienlijk deel van de boeren te vertrekken, omdat zij zich "niet gehoord voelden", aldus Omrop Fryslân.
Beperkte toegang en alternatieve communicatie
Hoewel vertegenwoordigers van boeren inspraak kregen tijdens de vergadering, was er voor de overige boeren beperkte ruimte in de zaal. Ongeveer tweehonderd boeren konden de vergadering volgen via schermen in een aparte ruimte. Een aantal boeren probeerde alsnog via een nooduitgang binnen te komen, wat leidde tot enige commotie.
Jan van Weperen van Wetterskip Fryslân probeerde de boeren te woord te staan. Later werd toegezegd dat er een aparte avond voor boeren georganiseerd zou worden om hun zorgen te bespreken.
Dit zijn de grote financiers van de boerenprotesten • Z zoekt uit
Financiële argumenten van het waterschap
Het bestuur van Wetterskip Fryslân verklaarde dat de tariefsverhoging van ruim 15 procent voor boeren en tuinders in 2020 noodzakelijk is om de begroting van in totaal 154 miljoen euro op orde te krijgen. De reserves waren in voorgaande jaren aangesproken om lastenstijgingen te beperken. De forse stijging voor agrariërs is deels te wijten aan hun relatief hoge bijdrage aan de watersysteemheffing, naast de zuiveringsheffing.
Voor agrariërs zou de tariefsverhoging gemiddeld 15,8 procent bedragen. Huishoudens met een koopwoning zouden gemiddeld 8 procent meer betalen, en MKB-bedrijven gemiddeld 6,6 procent.
Reacties van belangenorganisaties
LTO Noord vond de voorgestelde tariefverhogingen "verre van evenredig" en riep het algemeen bestuur op om de financiële situatie door een externe partij te laten doorlichten. Het bestuur van het waterschap achtte dit op dat moment niet van toegevoegde waarde.
Regiobestuurder Tineke de Vries van LTO Noord uitte haar teleurstelling hierover en stelde dat een extern onderzoek het imago van het waterschap ten goede zou kunnen komen en wantrouwen zou wegnemen.
Fracties en politieke standpunten
Binnen het algemeen bestuur van Wetterskip Fryslân leek een meerderheid de lijn van het college (CDA, Lagere Lasten Burger, VVD en ChristenUnie) te volgen. CDA'er Piet Kuipers benadrukte de noodzaak van een "trendbreuk" om de begroting sluitend te krijgen. Hij pleitte er ook voor om de btw van 21 procent op investeringen van het waterschap te schrappen, wat tot kostenbesparingen zou kunnen leiden.
Meerdere partijen stonden open voor een spreiding van de tariefverhoging over enkele jaren om de impact te verzachten, maar dagelijks bestuurder Bé de Winter zag hier geen heil in. Fractie geborgd ongebouwd gaf aan dat een lastenverhoging onomkeerbaar is en dat het waterschap boeren nodig heeft voor haar doelen en werkzaamheden.
De VVD gaf aan dat het vorige bestuur met een "gat in de hand" heeft geregeerd, waarvan nu de gevolgen gevoeld worden. Gerda Bos van de VVD benadrukte de noodzaak om het huishoudboekje op orde te krijgen en deze "hobbel te nemen", maar adviseerde het waterschap wel kritisch naar innovatie te kijken.
Vergelijking met andere waterschappen
Een vergelijkbaar protest van boeren bij Waterschap Vallei en Veluwe had meer succes, waar de belastingverhoging deels werd teruggedraaid. In Friesland leek dit minder waarschijnlijk, aangezien de coalitiepartijen en oppositiepartijen het voorstel van het dagelijks bestuur leken te steunen.
Waterschap Rivierenland voerde een tariefsverhoging van 5,6 procent door, die door boeren werd geaccepteerd. Dit verschil in acceptatie werd deels toegeschreven aan de specifieke financiële situatie van de waterschappen, waaronder het "wegenarrest" en "Waddenarrest", die de kosten voor boeren in Friesland en op de Veluwe hoger deden uitvallen.
Wegenarrest en de gevolgen voor boeren
Het "wegenarrest" uit 2018 speelde een belangrijke rol in de hogere tariefsverhogingen voor boeren. Door deze uitspraak hoeven eigenaren van wegen niet meer mee te betalen aan de waterschapslasten voor bermen. Deze kosten worden nu grotendeels doorberekend aan de categorie "geborgde belangen", waar boeren onder vallen.
Dit resulteerde in een stijging van de watersysteemheffing voor boeren, die in 2020 gemiddeld 8,2 procent hoger uitkwam dan in 2019. De Algemenen Waterschapspartij (AWP) pleitte voor een eerlijkere verdeling van de watersysteemheffingen, aangezien inwoners al bijna 80 procent van de kosten dragen, terwijl boeren, bedrijven en glastuinbouw de resterende 21 procent opbrengen.