Het gereformeerd onderwijs in Den Haag kent een rijke en gelaagde geschiedenis, die teruggaat tot het begin van de 20e eeuw. De ontwikkeling van deze scholen weerspiegelt de maatschappelijke en religieuze veranderingen in Nederland, met een focus op het bieden van onderwijs vanuit een specifiek christelijk-gereformeerde identiteit.
De Oprichting van de Eerste Christelijke HBS
Een belangrijk keerpunt in de geschiedenis van het gereformeerd onderwijs in Den Haag was de oprichting van de Eerste Christelijke Hoogere Burgerschool (HBS). Deze school, die later bekend zou worden als DRS. College de Populier, kende een gestage groei. De populariteit was zodanig dat er zelfs sprake was van wachtlijsten voor het eerste jaar, met aanmeldingen die het aantal beschikbare plaatsen ruimschoots overtroffen. De school werd opgericht in een verbouwd huis, wat al snel leidde tot ruimtegebrek.
De oprichting van deze HBS was mede te danken aan drs. Jan van Andel, een prominent figuur op het gebied van christelijk onderwijs. Van Andel was niet alleen actief als onderwijsbestuurder, maar vervulde ook diverse nevenfuncties binnen onderwijsorganisaties en het hoofdbestuur van het Gereformeerde Schoolverband. Zijn bevlogenheid en toewijding droegen bij aan het succes van het onderwijs.
De school stelde zich ten doel een bijdrage te leveren aan een optimaal leerplan voor kinderen. De HBS was oorspronkelijk bedoeld voor 35 leerlingen, maar het aantal groeide snel. Het gebouw werd verbouwd en uitgebreid, maar al snel werd duidelijk dat dit onvoldoende was om de groeiende instroom aan te kunnen. Dit leidde tot kritische geluiden, maar ook tot de implementatie van moderne voorzieningen zoals centrale verwarming en elektrische verlichting.
De school kende ook een sterke band met vooraanstaande families. Jan van Andel was getrouwd met de dochter van Jacob de Wilde, die destijds minister van Financiën was. De familie Van Andel gaf gehoor aan de wens voor grote gezinnen, en dit weerspiegelde zich ook in de school.
De architectuur van de school weerspiegelde de identiteit, met christelijke symboliek aan de gevel, zoals een moeder met kind. De aanbesteding voor de bouw van de school bedroeg 400 gulden. Het ontwerp was van de hand van architecten Groeneboom en Kolpa. Later zouden zij ook vormgeven aan de tweede christelijke hbs in Den Haag, Zandvliet.
De Invloed van Jan van Andel Jr. en de Bredere Context
De bevlogenheid van Jan van Andel jr. was vergelijkbaar met die van zijn vader. Hij was actief in het christelijk Montessori-onderwijs in Den Haag en bekleedde diverse voorzitterschappen. Naast zijn onderwijsactiviteiten was hij ook betrokken bij de vorming van leerkrachten voor mulo en kweekschool. Lessen werden gegeven door vooraanstaande personen zoals J.P. de Gaay-Fortman en J. chr. hbs Rotterdam.
De context van het gereformeerd onderwijs was breder dan Den Haag alleen. In het land vonden diverse ontwikkelingen plaats, waaronder de oprichting van het Gereformeerde Schoolverband. De publicaties van Jan van Andel, zoals ‘De pacificatie en de H.B.S. (1921) en ‘Volksschool of staatsschool (1925), getuigen van zijn betrokkenheid bij de onderwijsdebatten van die tijd.
Financiële Uitdagingen en de Rol van het Bestuur
Ondanks het succes van de school, bleef het financiële beheer een aandachtspunt. Eind 1930 werd duidelijk dat penningmeester J.W. problemen had met de financiën van de christelijke hbs in Den Haag. De bank waarop de school rekeningen had, ging failliet. De financiële positie van de christelijke hbs kwam hierdoor onder druk te staan, en de vraag rees in hoeverre het bestuur hieraan schuldig was.
Drs. Jan van Andel wachtte deze situatie niet af en nam een nieuwe functie aan als inspecteur van de lycea bij het Ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschap. Zijn vertrek in 1931 markeerde een periode van verandering voor de school.
De Evolutie van Onderwijsvormen en Instituten
De geschiedenis van gereformeerd onderwijs in Den Haag omvat ook de ontwikkeling van diverse andere scholen en onderwijsvormen. De Comeniusschool, een school voor lager onderwijs (LO) en meer uitgebreid lager onderwijs (MULO), werd opgericht in 1921. Na het gereedkomen van het gebouw aan de Kempstraat, liep het aantal leerlingen snel op. In 1956 kreeg de school een extra gebouw aan de Spionkopstraat, waarna de school zich opsplitste in een afzonderlijke LO en MULO. Na de invoering van de Mammoetwet werd de MULO omgedoopt tot Comenius MAVO. In 1985 werd de kleuterschool Prinses Juliana bij de school gevoegd, waarna de school de naam Christelijke Basisschool Comenius kreeg. In 2012 verhuisde de school naar nieuwbouw aan de Colensostraat.
De ontwikkeling van het "reformatorische zuil", een term die de groeiende organisatiegraad binnen bevindelijk gereformeerde kringen aanduidt, speelde een belangrijke rol. Deze beweging, die zich afzette tegen de bredere protestants-christelijke zuil, werd mede gevormd door figuren als ds. G.H. Kersten. Kersten, die opgroeide in een bevindelijk Haags milieu, legde de grondslagen voor deze groepsvorming door middel van de oprichting van de SGP, de Vereeniging voor Gereformeerd Schoolonderwijs (VGS) en de Gereformeerde Onderwijzers Vereeniging (GOV).
Het model van groepsvorming op levensbeschouwelijke basis, zoals toegepast door Kersten, vertoonde parallellen met het werk van Abraham Kuyper. Beide figuren worden gezien als emancipators en uitvinders van hun respectievelijke volksdelen. Kersten paste het recept-Kuyper toe door groepen bevindelijken lokaal te isoleren en nationaal te organiseren.
De oprichting van Kerstenscholen, gestimuleerd door de Pacificatie van 1917, was een belangrijk onderdeel van deze zuilvorming. Deze scholen droegen bij aan de "etnisering" van het bevindelijk gereformeerde volksdeel, waarbij onderwijs een cruciale rol speelde in de overdracht van groepscodes en de verinnerlijking van de "oude waarheid".
De Diversiteit aan Gereformeerde en Christelijke Scholen
Naast de hierboven genoemde scholen, kent Den Haag een breed scala aan andere gereformeerde en christelijke onderwijsinstellingen, elk met hun eigen geschiedenis en identiteit:
- De Eben-Haëzerscholen: In 1927 werd vanuit de Gereformeerde Gemeente een poging gedaan om een eigen school op te richten. Dit leidde in 1932 tot de start van twee Eben-Haëzerscholen in Den Haag en Scheveningen. De scholen evolueerden, fuseerden en werden uiteindelijk onderdeel van de Stichting Samenwerkende Reformatorische Scholen (SSRS).
- De Haagsche Schoolvereeniging (HSV): Opgericht in 1901 in de geest van Jan Ligthart, was de HSV een unieke school die ouders de mogelijkheid bood om via aandelen een onafhankelijke lagere school op te richten. De school stond open voor invloeden van diverse onderwijsbewegingen en kende periodes van groei en krimp, mede door de economische crisis en de Tweede Wereldoorlog. De internationale afdeling, opgericht in 1986, speelde een cruciale rol in de groei en het behoud van de school.
- De Willemsparkschool: Oorspronkelijk opgericht als katholieke basisschool, werd deze school in 2007 overgenomen door de HSV en functioneert sindsdien als een tweede Nederlandse basisschool.
- Katholieke scholen: Diverse katholieke scholen, zoals de Sint Aloysiusschool, de Heilig Hartschool, de Sint Nicolaasschool en de Liduinaschool, hebben een belangrijke rol gespeeld in het onderwijslandschap van Den Haag. Deze scholen kenden hun eigen ontwikkelingen, van oprichting tot fusies en soms sluiting, vaak met een sterke band met religieuze ordes.
- Openbare en neutrale scholen: Naast het bijzonder onderwijs, waren er ook openbare scholen, zoals de Nutsschool en de Van Heutszschool, die een belangrijke bijdrage leverden aan het onderwijs in de stad.
Moet bijzonder onderwijs worden ingeperkt? | Margriet van der Linden
De geschiedenis van gereformeerde scholen in Den Haag is een dynamisch verhaal van initiatief, groei, uitdagingen en aanpassing. Van de oprichting van de eerste christelijke HBS tot de hedendaagse brede scholengemeenschappen, het streven naar onderwijs vanuit een christelijke identiteit blijft een constante factor.
tags: #gereformeerde #badisschool #den #haag