Geschiedenis van de Gereformeerde Kerk in Bruinisse

Inleiding: Veranderingen in het Kerkelijk Leven

Het kerkje aan den dijk in Bruinisse heeft door de loop der tijden veel veranderingen meegemaakt, zowel op kerkelijk gebied als in de gemeenschap. Mevrouw Wiebrens-Beekman schetste in juli 1992 een beeld van het vroegere kerkelijke leven, gekenmerkt door volle kerken en een sterke gemeenschapszin.

In tegenstelling tot vroeger, waar het bezoeken van twee kerkdiensten per zondag een vanzelfsprekendheid was, ziet men tegenwoordig een terugloop in het kerkbezoek. Alleen de mensen van Reformatorische kerken houden nog vast aan de oude gewoonte om twee keer per zondag naar de kerk te gaan. Vroeger was dit normaal; jong en oud werd verwacht in de kerk, en thuisblijven was er niet bij. Kinderen werden vanaf driejarige leeftijd meegenomen, en de zorg voor thuisblijvende kinderen werd om de beurt geregeld, aangezien grote gezinnen de norm waren.

De hechte band tussen de leden van de Gereformeerde kerk werd versterkt door kerk- en catechisatiebezoek, waardoor men elkaar kende en als één grote familie leefde. Huwelijken vonden dan ook vaak plaats binnen de eigen kerkelijke kring.

Ontstaan van de Gereformeerde Kerk in Bruinisse

Het ontstaan van de Gereformeerde kerk in Bruinisse is geworteld in de periode na de doleantie. Door samenwerking van diverse gemeenteleden kreeg Bruinisse een eigen Gereformeerde kerk. De familie Van den Berg stelde grond beschikbaar aan de Noorddijk, en in 1904 werd de eerste steen gelegd.

Dit leidde tot een bloeiend Gereformeerd en kerkelijk leven, mede dankzij de inzet van vele bekende families. De oprichters van de kerk waren onder meer de families Wouter van den Berg en Dingeman van den Berg (oester- en mosselschippers), Leen Muller (schipper), Marinus Zoeter (hotelhouder), Gabriël de Waal en een slager genaamd Van As. Deze pioniers legden de basis voor de gemeenschap.

In de beginjaren was de kerk tot in de laatste hoekjes bezet met ongeveer 300 zitplaatsen. Na de februariramp in 1953 werd de kerk verbouwd tot ongeveer 200 zitplaatsen. Tegenwoordig is het kerkbezoek helaas verder teruggelopen.

Kerkeraadsleden en hun Dienstbaarheid

De kerkeraad bestond uit toegewijde leden die de kerk dienden als ouderling en diaken. Enkele prominente leden waren Dingeman van den Berg (den dikken Dies), Dingeman van den Berg (den dunnen Dies), Jan van der Wal, Johannes de Waal, Jan Fokker, Engel van Veen en Kees Ketting. Zij bleven in functie tot ziekte, ouderdom of overlijden hen daartoe dwongen.

Het Dagelijks Leven van de Kerkeraadsleden

• Dingeman van den Berg (den dikken Dies): Een gerespecteerd persoon in Bruinisse, bekend om zijn welwillendheid. Hij was getrouwd en had twee zonen, Jan (dokter in Goes) en Wout (later burgemeester van Bruinisse). Van zijn gezin zijn nog enkele nazaten actief binnen de kerk.
• Dingeman van den Berg (den dunnen Dies): Een neef van de eerste Dingeman, eveneens actief in de kerkeraad. Hoewel hij een groot gezin had, behoren zijn kinderen en kleinkinderen niet meer tot de Gereformeerde kerk.
• Marinus Zoeter: De opa van de schrijfster, met een gezin van dertien kinderen. Hoewel de schrijfster de enige is die nog over is uit haar directe familie, vormen haar kinderen en kleinkinderen een nieuwe generatie binnen de kerk.
• Johannes de Waal: Een jarenlang trouwe ouderling, bekend om zijn rustige aard. Zijn dochter Dirkje was een vriendin van de schrijfster. Van zijn grote gezin is enkel de 90-jarige Dirkje van der Sluis-de Waal nog over.

Persoonlijke Betrokkenheid en Diensten

De schrijfster deelt haar persoonlijke ervaringen, waaronder haar tijd op de catechisatie en later op de meisjes- en vrouwenvereniging. Als vrouw van de koster, wiens man bijna 20 jaar in die functie heeft gediend, heeft zij vele uren in en voor de kerk doorgebracht. Na het overlijden van haar man in 1976 werd hij opgebaard in de consistoriekamer en vanuit zijn geliefde kerkje begraven.

Hoewel de oudere generatie tevreden was met het oude kerkje, hebben de jongere generaties andere ideeën en plannen. Het is te hopen dat de kerkdiensten meer bezocht zullen worden, als een teken van de tijdsgeest.

Jeugd- en Kerkelijk Leven

Het jeugdige kerkelijke leven was strikt gereguleerd. Elke week moest de jeugd naar de vraagkerk of catechisatie, waar de Heidelbergsche Catechismus uit het hoofd werd geleerd. Het leren van een psalmvers voor school was eveneens verplicht.

De zondagen werden als somber ervaren, hoewel er in veel gezinnen gezongen werd bij een orgel. Later werden er wel gezellige zondagavondbijeenkomsten gehouden om samen te zingen.

Gereformeerde Meisjesvereniging "Sursum Corda"

In 1924 werd, naar voorbeeld van de Hervormde kerk, de Gereformeerde Meisjesvereniging "Sursum Corda" opgericht. De eerste bestuursleden waren Maria Muller (presidente), Maatje de Waal (secretaresse), Angenie van den Berg (penningmeesteresse) en Adriana (Jaan) Beekman (algemeen adjunct). De vereniging kwam om de veertien dagen bijeen in de consistorie.

Na de oorlog, in oktober 1947, werd de Gereformeerde Vrouwenvereniging "Tot Arbeid Geroepen" opgericht, voortkomend uit de vroegere meisjesvereniging. Ondanks de vergrijzing van de leden, blijft de vereniging levendig en wordt er graag bezocht.

De Dominees en hun Rol

Door de jaren heen heeft Bruinisse vele dominees gekend, zoals vermeld op het gedenkbord in de kerk. Ds. en Mevrouw Bremmer worden herinnerd als bijzonder fijne en gezellige mensen, die veel van Bruinisse hielden.

Dominees hadden destijds een druk bestaan, met twee preken per zondag, vraagkerk, kerkenraadsvergaderingen en huis- en ziekenbezoek. Zij waren het grootste deel van het jaar ter beschikking van de gemeente, met uitzondering van de zomervakantie. Vrije zondagen en ruilbeurten waren onbekend.

Naast de dominee en kerkenraad speelden ook andere functionarissen een belangrijke rol, zoals de voorzanger en de koster.

Huisbezoek door de Dominee

Eens per jaar kwam de dominee met een ouderling op huisbezoek. Dit waren serieuze gesprekken, waarbij de financiële en geestelijke situatie van het gezin werd besproken. De kinderen moesten hierbij aanwezig zijn.

De Voorlezer en Organist

De voorlezer begeleidde de gemeentezang met zijn orgelspel. Jacob Haeck stond bekend om zijn krachtige stemgeluid. De organisten van toen waren vaak autodidactisch. Jacob de Waal, Gabriël de Waal en Johannes de Waal waren onder andere organisten.

De Hervormde Gemeente van Bruinisse

Bruinisse telt drie kerken: een gereformeerde kerk, een hervormde kerk en een gereformeerde gemeente in Nederland. De eigenaresse van 'De Rommelaere' kerkt zelf christelijk gereformeerd in Zierikzee.

Historische Ontwikkelingen van de Hervormde Kerk

De oude hervormde kerk werd in de Tweede Wereldoorlog verwoest. De huidige kerk werd in 1952 in gebruik genomen. De gereformeerde kerk aan de Noorddijk bleef gespaard tijdens de oorlog en bood na de bevrijding onderdak aan de hervormde en de gereformeerde gemeente.

In 1868 werd de zelfstandige gemeente van Bruinisse gesticht. De kerkelijke geschiedenis van Bruinisse kent meerdere afscheidingen en samenvoegingen.

Predikanten en Gemeenteleven

De gereformeerde gemeente in Nederland heeft sinds 1980 een afdeling in Zierikzee en telt 327 leden en 310 doopleden. De kerkenraad bestaat uit vijf ouderlingen en vier diakenen.

De gemeente maakte de watersnoodramp van 1953 mee en scheidde zich in datzelfde jaar los van de synode der Gereformeerde Gemeenten om verder te gaan als gereformeerde gemeente in Nederland. In 1971 keerden veel leden zich af vanwege het tv-verbod.

De gemeente heeft momenteel te maken met een predikantentekort, waardoor er vaak leesdiensten zijn. Het geestelijk leven staat op een lager pitje, en het respect en de eerbied voor Gods kinderen zijn afgenomen.

De Afscheiding en de Vorming van Gereformeerde Gemeenten

De Afscheiding in Zeeland begon in Nieuwerkerk en leidde tot de vorming van de Afgescheiden streekgemeente Nieuwerkerk-Oosterland-Bruinisse. De initiatiefnemer was Dirk van Farowe. Ds. H.J. Budding speelde een cruciale rol in de Afscheiding in Zeeland.

Er ontstonden spanningen binnen de Afgescheiden kerk over de kerkorde en de psalmberijming. Dit leidde tot conflicten en de afzetting van ds. Budding, maar de gemeente van Nieuwerkerk-Oosterland-Bruinisse bleef hem trouw.

De streekgemeente kende een levendig kerkelijk leven, met de schuur van Dirk van Farowe in Nieuwerkerk als centrum. Na verloop van tijd werd het zwaartepunt verlegd naar Oosterland, waar een houten loods als kerkje werd ingericht.

In 1868 werd de zelfstandige Gereformeerde Gemeente onder ’t Kruis in Bruinisse geïnstitueerd. De eerste steen van de kerk aan de Noorddijk werd gelegd door D. van den Berg Wzn. In 1869 vond de landelijke hereniging plaats van de 'Christelijke Afgescheidene Kerk in Nederland' en het kerkverband van de 'Gereformeerde Kerk onder ’t Kruis'.

De Gereformeerde Kerk van Bruinisse: Een Geschiedenis

De Gereformeerde kerk aan de Noorddijk werd in 1904 gebouwd. Het was de enige kerk die in de oorlog gespaard bleef, waardoor na de bevrijding de drie kerken van Bruinisse er samenkwamen, met zes diensten per zondag.

In 1868 werd de zelfstandige gemeente van Bruinisse gesticht, voorheen onderdeel van de triogemeente 'Oosterland-Nieuwerkerk-Bruinisse'. De kerk scheurde zich af van de hoofdstroom van de Afscheiding.

De kerk aan de Noorddijk onderging diverse veranderingen en verbouwingen. In 1902 werd een aanbouw gerealiseerd, waardoor de kerk een T-vorm kreeg. Na de Tweede Wereldoorlog, waarin de kerk grotendeels gespaard bleef, bood ze onderdak aan de hervormde en de gereformeerde gemeente.

De Hervormde kerk aan het Kerkplein werd in 1952 in gebruik genomen, na de verwoesting van de oude kerk in de Tweede Wereldoorlog. De kerk aan de Noorddijk werd in 2018 herdacht vanwege het 150-jarig jubileum van de stichting van de zelfstandige gemeente.

Oude Kerkgebouwen en hun Functie

De oorspronkelijke kerk van Bruinisse, gewijd aan Sint Jacob de Minre, werd in 1470 officieel goedgekeurd. De bouw van de kerk met toren vond waarschijnlijk plaats onder Adolf van Kleef. Een deel van de kerk werd ingericht als school en brandspuithuis.

In 1590 werd de eerste Avondmaalsviering naar protestantse opvatting gehouden door predikant Remeeus de Monier. De kerk onderging diverse verbouwingen, waarbij ruimte werd opgeofferd aan de school en de brandweer.

Tot 1661 waren er slechts enkele zitplaatsen voor hoogwaardigheidsbekleders. In dat jaar werden stoelen en banken geplaatst. Tot 1774 werden de berijmde Psalmen van Petrus Dathenus gezongen.

Het beheer van het kerkgebouw werd tot 1798 door kerkvoogden uitgevoerd. Vanaf dat moment werd het publieke kerkgebouw, met uitzondering van de toren, eigendom van de kerkelijke gemeente.

In 1816 werden bijbelteksten op de wanden geplaatst. Tot 1872 werd de kerk met kaarsen verlicht, waarna petroleumlampen werden aangeschaft, en in 1930 elektrische verlichting.

In 1887 werd een balkon aangebracht met een orgel. Vanwege de groei van het dorp en het aantal kerkgangers, ontstond er een tekort aan zitplaatsen. Na een langdurig proces werden de verbouwingsplannen goedgekeurd, waarbij de kerk een T-vorm kreeg.

De Nasleep van de Oorlog en de Nieuwbouw

De Tweede Wereldoorlog verstoorde de rust in Bruinisse. In 1944 werd de bevolking geëvacueerd en het dorp onder water gezet. Een bombardement op 5 januari 1945 veroorzaakte grote schade aan huizen en gebouwen, waaronder drie van de vier Bruse kerken.

Na de bevrijding werd met grote voortvarendheid de wederopbouw ter hand genomen. De Gereformeerde kerk aan de Noorddijk bood gastvrij onderdak aan de hervormde en de gereformeerde gemeente. Er werden jarenlang zes kerkdiensten per zondag gehouden.

Ds. Marsman, predikant van de hervormde gemeente, overwoog een beroep aan te nemen, maar besloot uiteindelijk in Bruinisse te blijven. Er werd besloten een nieuwe kerk te bouwen op de oude plek.

Professor Wieger de Bruin ontwierp een modern kerkgebouw, maar dit voldeed niet aan de wensen van de kerkenraad. Na een langdurig conflict betaalde de Hervormde Gemeente van Bruinisse f 4.800 voor het afgekeurde ontwerp.

Een nieuw ontwerp van architectenbureau Rothuizen en `t Hooft uit Middelburg werd wel geaccepteerd. De bouw van de pastorie door aannemersfirma Simon de Graaf volgde. Op 26 november 1950 werd ds. v/d Brink als nieuwe hervormde predikant bevestigd.

In maart 1951 werd het contract getekend voor de bouw van het kerkgebouw en de consistorie door aannemer Proper voor ruim f 212.000. De financiering kwam tot stand door oorlogsschadevergoeding, bijdragen van de Hervormde Gemeente van Dordrecht en Dubbeldam, en eigen middelen.

De bouw verliep voorspoedig, met bijdragen van diverse lokale aannemers. De preekstoel werd aangepast aan het akoestisch rapport van prof. Fokker.

Inwijding van de Nieuwe Kerk en het Orgel

Op 5 april 1952 werd de nieuwe kerk ingewijd. De preek van ds. v/d Brink was gebaseerd op Lucas 10:42: "Eén ding is nodig".

Pas op 9 oktober 1954 werd het nieuwe orgel, ontworpen en gebouwd door de gebroeders Van Vulpen, in gebruik genomen. De aanschaf van het orgel voor f 36.000 was een gewaagde investering, maar de gemeente koos voor een volledig orgel.

Tegenwoordig staat het kerkgebouw nog steeds centraal in de gemeenschap, en wordt de geschiedenis herdacht.

tags: #gereformeerde #kerk #noorddijk #bruinisse