Inleiding
De geschiedenis van de Gereformeerde Kerken in Indonesië, met een specifieke focus op Oost-Kalimantan, is een fascinerend verhaal van zending, kerkelijke ontwikkeling en culturele uitwisseling. Hoewel Indonesië een overwegend islamitische meerderheid kent, zijn er eilanden en regio's waar het christendom, en met name de gereformeerde traditie, diep geworteld is geraakt. Dit document beschrijft de oorsprong, groei en uitdagingen van deze kerken, met speciale aandacht voor de activiteiten op Kalimantan (voorheen Borneo).
De Gereformeerde Zending in Indonesië
De Gereformeerde Kerken (GKv) hebben een lange geschiedenis van zendingswerk in Indonesië. Vanaf het einde van de 19e eeuw werden zendelingen uitgezonden naar diverse regio's, waaronder Sumba, Papua en Kalimantan. Deze zending werd gekenmerkt door een sterke betrokkenheid bij het kerkelijk leven, theologisch onderwijs en de ondersteuning van lokale gemeenten.
Sumba: Een Vroeg Zendingsgebied
Sumba was een van de eerste en grootste zendingsgebieden van de Gereformeerde Kerken. Aan het eind van de 19e eeuw werd de eerste zendeling naar dit eiland uitgezonden. Voor de Tweede Wereldoorlog was Sumba het grootste zendingsgebied van de GKv. De oorlog en de Japanse bezetting dwongen de kerken op Sumba om zelfstandiger te opereren. De Vrijmaking en de 'Buiten Verband-kwestie' leidden tot scheuringen binnen de kerken op Sumba.
In 1975 werden de Gereja-Gereja Reformasi di Indonesia di NTT (GGRI NTT), de Gereformeerde Kerken van Indonesië in NTT, een officiële zusterkerk van de GKv. De deputaten BBK van de GKv ondersteunden de GGRI NTT van 1975 tot 2001 financieel en personeel, met name op het gebied van theologisch onderwijs. Internationaal is de GGRI NTT lid van de ICRC.
Kalimantan Barat (West-Borneo)
In 1948 wees de Generale Synode van Amersfoort de regio Ngabang op Kalimantan Barat (toen nog West-Borneo) aan als zendingsgebied voor de kerken in Groningen. Kort daarna begonnen kerken in Friesland zendingswerk in de regio Bengkayang/Sentagi. Tegenwoordig bestaat de GGRI KalBar uit een groot aantal zelfstandige gemeenten, verdeeld over drie classes. Vanuit deze gemeenten wordt evangelisatiewerk verricht in omliggende dorpen. In Sentagi (bij Bengkayang) hebben de kerken een eigen theologische opleiding. Sinds 2008 hebben de GGRI-KalBar een officiële zusterkerkrelatie met de GKV.
Papua
In 1956 begon het meest omvangrijke zendingsproject vanuit de GKv met de uitzending van ds. M.K. Drost naar Papua. Een groot aantal uitgezonden werkers, namens de kerken en Mesoz/Verre Naasten, heeft zijn werk voortgezet. Inmiddels vormt de GGRIP een zelfstandig regionaal kerkverband. In ongeveer de helft van de gemeenten zijn de ambten geïnstitueerd, naast evangelisatieposten. Er vindt een toenemende urbanisering plaats, waardoor veel gemeenteleden verhuizen naar steden als Tanah Merah en Merauke. Het totale ledental wordt geschat op 10.000 leden. De GGRIP kampt momenteel met een tekort aan voorgangers.
Andere Regio's en Kerken
Eind jaren '80 ontstond er vanuit de GGRI NTT contact met kerken in en rond Kupang, die zich hadden afgesplitst van de GMIT (Christelijke Evangelische Kerk van Timor). Deze kerken maakten gebruik van de theologische opleiding van de GGRI op Sumba. In 2002 werd een zusterkerkrelatie aangegaan met de GKv, wat resulteerde in de oprichting van de GGRCI (Calvinistisch Gereformeerde Kerken in Indonesië). Vanaf 1993 erkennen de GGRCI en de GGRI elkaar als zusterkerken. De GGRCI zijn lid van de ICRC.
De start van een kerk in Surabaya in 1909, gericht op zending onder de Chinese bevolking, leidde later tot een kerk die zich ontwikkelde richting een Gereformeerde identiteit. Na de politieke onrust in Indonesië vanaf 1965 veranderde de kerk van naam, organisatievorm en zendingsgebied. Vanaf 1985 werd de kerk meer gestuurd in de richting van een Gereformeerde identiteit, met acceptatie van de Heidelbergse Catechismus (1987) en de Nederlandse Geloofsbelijdenis (2005).
Uitdagingen en Ontwikkelingen
Theologisch Onderwijs en Kadervorming
Een cruciaal aspect van het zendingswerk was en is de opleiding van lokale voorgangers en leiders. Op Kalimantan Barat, bijvoorbeeld, begon men met het geven van les aan jongens van een internaat, wat later uitgroeide tot een Bijbelschool, een theologische opleiding en tenslotte een theologische school. Dit is van belang om erkend te worden door de overheid en de waarde van diploma's te vergroten. Docenten geven les in kerkrecht, exegese en liturgiek, en onderwijzen de gereformeerde leer.
Financiële Zelfstandigheid
Een aanhoudende zorg is de financiële ondersteuning van de kerken. Vroeger kwam veel geld uit Nederland, maar tegenwoordig wordt er bewust gewerkt aan het bijeenbrengen van collectegelden en vrijwillige bijdragen voor scholen en traktementen. De nadruk ligt op het bevorderen van financiële zelfstandigheid, zodat kerken niet afhankelijk blijven van externe hulp.
Culturele en Linguïstische Diversiteit
Indonesië kent een enorme culturele en linguïstische diversiteit. Op Kalimantan Barat alleen al zijn er zo'n 56 talen met vele dialecten. Het leren van de lokale taal is essentieel voor effectieve communicatie en zending. De kerken moeten rekening houden met lokale gebruiken, zoals bij huwelijken, begrafenissen en verbodsdagen, en deze integreren in een Bijbels kader.
Rol van de Zendeling
Zendelingen speelden een cruciale rol in de ontwikkeling van de kerken. Zij lieten hun thuisland achter zich om het Evangelie te brengen. Ds. H.G. Gunnink, oud-zendeling op Kalimantan Barat, sprak over zending en de rol van de kerk in het verspreiden van het Woord. De zendelingen hielden zich niet alleen bezig met prediking, maar ook met praktische zaken zoals het helpen van zieken, het verzorgen van kinderen en het repareren van auto's. Ze gaven ook les in Bijbelse geschiedenis en theologie.
Oost-Kalimantan en de Gereformeerde Kerk
Hoewel de tekst zich voornamelijk richt op Kalimantan Barat (West-Borneo), wordt Oost-Kalimantan (Borneo) in de thematiek van de artikelnaam expliciet genoemd. De zendingsactiviteiten en de opbouw van kerken waren wijdverspreid over het eiland Borneo. De principes van kerkopbouw, theologisch onderwijs en zusterkerkrelaties die beschreven zijn voor Kalimantan Barat, zijn waarschijnlijk ook van toepassing op de gereformeerde kerken in Oost-Kalimantan.
Historische Context van Indonesië
De ontwikkeling van de gereformeerde kerken kan niet los worden gezien van de bredere geschiedenis van Indonesië. De Nederlandse koloniale periode, de Japanse bezetting, de strijd voor onafhankelijkheid en de politieke ontwikkelingen na 1945 hebben allemaal invloed gehad op het kerkelijk leven.
Economische en Sociale Aspecten
De tekst bevat ook passages over de economische ontwikkeling van Nederlands-Indië, zoals de landbouw (rijst, suiker, koffie, thee, rubber), mijnbouw (olie, tin) en de impact van de wereldcrisis van de jaren '30. Deze economische context is relevant omdat het de leefomstandigheden van de bevolking beïnvloedde en daarmee ook de mogelijkheden voor zending en kerkopbouw.
Communicatie en Transport
De ontwikkeling van transport en communicatie, zoals de aanleg van postwegen, spoorlijnen, luchtvaart en de radio, speelde een belangrijke rol in het verbinden van de uitgestrekte archipel en het faciliteren van contacten tussen kerken en zendingsorganisaties.
Terug naar Linggajati - documentaire over de Nederlandse geschiedenis in Indonesië - Joty ter Kulve
Conclusie
De geschiedenis van de Gereformeerde Kerk in Oost-Kalimantan, en breder in Indonesië, is een verhaal van geloof, doorzettingsvermogen en aanpassing. De kerken hebben zich ontwikkeld van zendingsposten tot zelfstandige kerkverbanden, die ondanks uitdagingen op het gebied van financiën, taal en culturele verschillen, blijven groeien en zich inzetten voor de verspreiding van het Evangelie.
tags: #gereformeerde #kerk #oost #kalimantan