De geschiedenis van de kerken in Twello is rijk en divers, gekenmerkt door fusies, restauraties en de evolutie van geloofsgemeenschappen. Centraal in dit verhaal staan de Dorpskerk, de Kruispuntgemeente en het gebouw aan de Binnenweg, elk met hun eigen unieke ontwikkeling en bijdrage aan het kerkelijk landschap van Twello.
De Dorpskerk: Een Middeleeuwse Oorsprong
De lange historie van de Dorpskerk begint in de 13e eeuw. In 1298 werd de toenmalige kapel voor het eerst vermeld als parochiekerk in historische geschriften. Rond 1400 kreeg de kerk een kerktoren en in latere eeuwen werd het gebouw verder uitgebreid. De kerk heeft door de eeuwen heen vele veranderingen ondergaan, waaronder een verwoesting door brand in 1522 tijdens gevechten tussen Deventer en Karel van Gelre, waarbij achttien parochianen om het leven kwamen. Na herstel werd de toren in de 16e eeuw verhoogd met een derde geleding.
Historische Kunstschatten en Restauraties
In de kerk zijn diverse historische voorwerpen te bewonderen. De eikenhouten preekstoel dateert uit 1771. Grafzerken van oude adellijke families, een vroeg 15e-eeuws zandstenen doopvont en 16e-eeuwse muurschilderingen, aangebracht door Ewold van Delft, verrijken het interieur. Het oudste kerkorgel van de gemeente Voorst bevindt zich eveneens in de Dorpskerk. Bijzonder is het laatgotische doopvont, dat na de Reformatie verborgen werd en pas eeuwen later werd herontdekt. De kerk en toren ondergingen restauraties in 1902-1903, 1965 en 1984. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de klokken geroofd; de klok uit 1601 is nooit teruggevonden, maar die uit 1678 werd herplaatst. In 2011 werd de kerk heringericht, en in 2018 werden twee gebrandschilderde glas-in-loodramen, met voorstellingen van Jeremia en Jesaja, geplaatst.
De Afscheiding en de Ontstaan van de Kruispuntgemeente
De Afscheiding in 1834 leidde ook in Twello tot de vorming van een gemeente van afgescheidenen. Vanuit Deventer voegden zich hier ook afgescheidenen uit De Worp bij. In 1842 werd besloten tot de institutionalisering van een eigen gemeente in Deventer. Vanwege de gevaren tijdens de oorlog werd voor de leden uit Twello en De Worp gebruik gemaakt van gehuurde ruimtes voor middagdiensten, die echter door bombardementen werden verwoest. Na de oorlog kon men weer terecht in de hervormde kerk van Twello, maar dit duurde niet lang door gebrek aan brandstof. Na een tijdelijk verblijf in een bovenruimte van de veilinghal, kon men weer in de Smedenstraat kerken.
De Groei en Zelfstandigheid van de Kruispuntgemeente
Geleidelijk groeide de behoefte aan een eigen gebouw. Een oude dans- en feestzaal op De Worp werd na grondige verbouwing in 1957 in gebruik genomen. Het merendeel van de circa 450 leden kwam van buiten Twello. Deze gemeente kenmerkte zich door een hechte, zelfbewuste en daadkrachtige gemeenschap die vernieuwingen niet schuwde. In 1980 werd de band met Deventer losgelaten en de Gereformeerde Kerk Deventer-west werd officieel de Kruispuntgemeente. Geleidelijk daalde het ledenaantal, wat de vraag opriep of de zelfstandigheid kon worden behouden.
Fusie en de Protestantse Gemeente Twello
In 2006 besloten de kerkenraden van de Kruispuntgemeente en de hervormde gemeente unaniem om op weg te gaan naar één gemeente. Dit proces culmineerde op zondag 11 oktober 2009 met de vorming van de Protestantse Gemeente Twello. Een lange stoet van gemeenteleden trok gezamenlijk vanuit het Kruispunt en de Dorpskerk naar de Dorpskerk voor een feestelijke dienst die de huwelijksvoltrekking tussen beide geloofsgemeenschappen centraal stelde. De liturgische symbolen van beide kerken, zoals de dooprol, het boek van overledenen, de schaal van het doopvont en een rode stola, werden meegedragen.
Met de vorming van de Protestantse Gemeente Twello in oktober 2009 kwam een einde aan 36 jaar zelfstandigheid van de Kruispuntgemeente. Het Kruispunt werd in 2009 verkocht als galerie en in 2014 getransformeerd tot Afscheidscentrum Hemmes.
Het Gebouw aan de Binnenweg: Van Vrijzinnig Hervormd tot Afscheidscentrum
De historie van het kerkgebouw aan de Binnenweg in Twello begint in 1919 met de oprichting van de Vereniging van Vrijzinnig Hervormden (VVH). Na diensten in Gebouw Irene ontstond bij een ledenaantal van 200 de behoefte aan een eigen kerkgebouw, dat op 13 januari 1929 feestelijk aan de Binnenweg werd geopend. De aanneming en bevestiging van nieuwe leden en pastoraal werk werden verricht door een vrijzinnige predikant uit Terwolde.
Verwoesting, Wederopbouw en Nieuwe Bestemmingen
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de kerk aan de Binnenweg door een bombardement compleet verwoest. Kerkdiensten vonden plaats in het veilinggebouw. Ondanks toenadering met de hervormde gemeente in 1946, werd in 1953 een nieuwe kerk gebouwd naar ontwerp van architect A. de Vries. Vanaf 1990 werd het gebouw voor meerdere doeleinden gebruikt, waaronder de 'Binnenweglezingen'. Op 31 december 2006 werd de laatste kerkdienst gehouden. Het gebouw werd verkocht en ingericht als Het Afscheidshuis door Hemmes Uitvaartzorg. In 2022 kreeg het pand de naam Het Verbindingshuis en werd het gebruikt voor lezingen, workshops en cursussen. Sinds 3 januari 2025 is het gebouw in particuliere eigendom.
De Pniël aan de Klokkenkampsweg: Een Getransformeerd Gebouw
Aan de Klokkenkampsweg 23 in Twello staat de Pniël. Oorspronkelijk gebouwd in 1924 als gereformeerde kerk (GK) voor de Gereformeerde Kerken in Nederland, verloor het in 1973 zijn religieuze functie en is het aan de eredienst onttrokken. Tegenwoordig dient de Pniël als woonhuis. De naam 'Pniël' verwijst naar een Bijbelse plaats van ontmoeting met God en wordt vaak geassocieerd met evangelisatie-initiatieven.
tags: #gereformeerde #kerk #twello