De Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKv), officieel bekend als de Gereformeerde Kerken in Nederland met de toevoeging (vrijgemaakt), vormden tot 30 april 2023 een Nederlands kerkgenootschap binnen het gereformeerd protestantisme. Dit kerkgenootschap ontstond door de zogenaamde Vrijmaking in 1944 uit de Gereformeerde Kerken in Nederland. Een sleutelfiguur in dit schisma was Klaas Schilder.
De Voorgeschiedenis en de Vrijmaking van 1944
De theologische arbeid van hoogleraar Klaas Schilder (1890-1952) uit Kampen lag aan de basis van de Vrijmaking. Schilder uitte kritiek op de leerstellingen van Abraham Kuyper. De directe aanleiding voor de scheuring was het bindend verklaren van uitspraken van de Synode Sneek-Utrecht (1942), wat in strijd werd geacht met artikel 31 van de Dordtse Kerkorde (DKO), dat de mogelijkheid van beroep bood.
Vanwege zijn verzet tegen de synodale besluiten werd Schilder geschorst en later afgezet als hoogleraar en emeritus predikant. Op 11 augustus 1944 vond de Grote Vrijmakingsvergadering plaats in de Evangelisch-Lutherse Kerk aan de Burgwal in Den Haag. Hier werd de Acte van Vrijmaking en Wederkeer voorgelezen en goedgekeurd door Schilder. Dit document werd ondertekend door predikanten en kerkenraden die verklaarden de synodebesluiten "niet voor vast en bondig te houden".
De afgescheiden kerken beschouwden zichzelf als de wettige voortzetting van de Gereformeerde Kerken in Nederland en behielden deze naam. Om zich te onderscheiden, voegden zij "(onderhoudende artikel 31 DKO)" toe aan hun naam, wat leidde tot de benaming "artikel 31-ers". Het bijvoeglijk naamwoord âvrijgemaaktâ is afgeleid van de Acte van vrijmaking.
Ontwikkeling en Organisatie van de GKv
Na de oprichting van de GKv in 1944, werd in Kampen een nieuwe Theologische Hogeschool opgericht waar Greydanus en Schilder doceerden. In 1945 werden predikanten als P. Deddens, B. Holwerda en C. Veenhof benoemd tot docenten. In juni 1945 kon het kerkblad De Reformatie weer verschijnen. Na het overlijden van Schilder werd de redactie van De Reformatie voortgezet door hoogleraren als D. Deddens, H.J. Jager en C. Veenhof, J. Kamphuis en predikant H. Knoop.
De vrijgemaakten hielden vast aan de gereformeerde belijdenis. Zij verweten echter de bevindelijk-gereformeerden "valse mystiek" en een "gebrek aan het rechte zicht op Gods verbond". Ds. D. van Dijk was een uitgesproken tegenstander van kenmerkenprediking, die hij zag als een erfenis van de Afscheiding van 1834, die zou leiden tot twijfel en onzekerheid over het heil. Volgens Van Dijk ligt de vastheid in Gods verbond en beloften, die voor alle gelovigen met hun nageslacht gelden.
Bevindelijk-gereformeerden verdedigden zich door de vrijgemaakten te verwijten van "verbondsmethodisme", stellende dat het kind van het verbond door de doop niet automatisch alle beloften van God ontvangt. Van Dijk hield echter vast aan zijn standpunt dat God tegen elke dopeling zegt: "Gij zijt mijn kind".
Kerkelijke Organisatie en Maatschappelijke Rol
Klaas Schilder voelde zich verbonden met de Afscheiding van 1834 en legde veel nadruk op artikel 28 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis, dat de kerkelijke organisatie betreft. Hij pleitte voor eenheid onder de verschillende gereformeerde gezindten op basis van Christus' gebod in Johannes 17, mits passend binnen de Drie Formulieren van Eenheid. Persoonlijke voorkeuren en sfeerverschillen achtte hij van ondergeschikt belang.
Schilder waarschuwde voor de valse tegenstelling tussen de kerk in de hemel en de kerk op aarde, waarbij alle idealen naar de toekomst van Christus werden verplaatst en de huidige kerk op aarde als van weinig waarde werd beschouwd. Hij benadrukte dat de kerk het lichaam van Christus is en alles omvat: hemel en aarde, levenden en doden, en hen die nog geboren moeten worden. Spreken over de kerk vereist een perspectief vanuit de eenheid van het lichaam van Christus.
Documentaire: Niet durven is jezelf verliezen | Oranje Fonds
Aanvankelijk isoleerden de vrijgemaakten zich van andere gereformeerde kerken. Dit isolement en de oprichting van eigen organisaties, zoals een politieke partij, een krant en scholen, resulteerden in een eigen vrijgemaakte zuil.
Gedurende lange tijd was lidmaatschap van het Gereformeerd Politiek Verbond (GPV) voorbehouden aan leden van de GKv. Het Nederlands Dagblad fungeerde als spreekbuis van de kerk. Dit blad werd in 1944 opgericht als Reformatie Stemmen en evolueerde na de oorlog tot De vrije kerk, later Gereformeerd gezinsblad, en vanaf 1959 een dagblad onder de naam Nederlands Dagblad.
Er ontstonden naar schatting 100 tot 150 scholen met een oorspronkelijk gereformeerd-vrijgemaakte signatuur, die later vaak ook opengesteld werden voor niet-vrijgemaakten. Dit betrof voornamelijk basisscholen (124), speciale scholen (4), scholen voor voortgezet onderwijs (4) en een school voor speciaal voortgezet onderwijs.
In alle universiteitssteden (met uitzondering van Amsterdam, Maastricht en Eindhoven) waren studentenverenigingen met een oorspronkelijk gereformeerd-vrijgemaakte signatuur, verenigd in de VGS-Nederland. Rond 1970 ontstonden ook verenigingen voor HBO-studenten. Vanaf 1968 streefde de Gereformeerde Omroepvereniging (GOV) naar landelijke zendtijd voor de vrijgemaakten.
Internationale Gemeenschappen
In het buitenland ontstond de "Vrye Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika", opgericht door Nederlandse emigranten uit de GKv. Dit kerkverband telt vijf gemeenten met circa 1200 leden en vijf predikanten.
Door zendingsactiviteiten op Nieuw-Guinea ontstonden verschillende zendingskerken, die samenwerken als Gereja-Gereja Reformasi di Indonesia Papua met circa 8000 leden.
Richtingenstrijd en Scheuringen
Geleidelijk ontstond er een richtingenstrijd tussen een strikt-dogmatische stroming en een meer liberale stroming die minder gebonden wilde zijn aan de Drie Formulieren van Eenheid. Deze laatste groep positioneerde zich rond het blad Opbouw. De verdere ontwikkeling van deze stromingen leidde in 1967 tot een kerkscheuring, waaruit de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK) ontstonden. De directe aanleiding hiervoor was dat gemeenteleden, predikanten en zelfs hele gemeenten uit het kerkverband werden gezet.
In de laatste decennia van de twintigste eeuw kregen de vrijgemaakten meer ruimte voor de zuil. De synode van Heemse sprak in 1985 unaniem uit dat de kerk zich niet in zichzelf had opgesloten en dat er buiten haar grenzen ook gereformeerd werk kon plaatsvinden.
Samenwerking en Fusies
Vanaf de jaren 1990 kwamen er samenwerkingsgemeenten met de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) en de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK). Op sommige plaatsen leidde dit tot fusies van kerkgemeenten, zoals in Enkhuizen, Harlingen, Nijmegen, Sneek, Surhuisterveen, Veendam, Woerden, Doesburg en Stadskanaal (CGK en GKv), en in Zaandam en Zoetermeer (NGK en GKv).
De eerste decennia van de 21e eeuw kenmerkten zich door meer verscheidenheid en een progressieve richting binnen de GKv, mede onder invloed van de evangelische beweging. Progressieven omarmden ruimere theologische opvattingen over onderwerpen als de vrouw in het ambt, schepping door evolutie en acceptatie van homoseksuele relaties. In juni 2017 besloot de synode van Meppel de ambten van predikant, ouderling en diaken open te stellen voor vrouwen.
Dit besluit opende de weg naar fusiebesprekingen met de NGK. De keerzijde was dat het kerkverband in 2017 werd geschorst en in oktober 2022 definitief geroyeerd als lid van het International Conference of Reformed Churches (ICRC). Diverse buitenlandse zusterkerken namen afstand.
Binnen de GKv vormde zich een front van bezwaarden die vasthielden aan traditionele standpunten. Een publicatie die de problematiek behandelde was Het Woord in geding.
Ledenontwikkeling en Afsplitsingen
Op 1 oktober 2009 telden de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt 277 gemeenten met 124.260 leden, een daling van 350 ten opzichte van 2008. Sinds 2003 nam het aantal leden jaarlijks af. In 2015 verloor de kerk voor het tweede jaar op rij meer dan 1000 leden.
Individuele leden stapten over naar de Christelijke Gereformeerde Kerken, de Protestantse Kerk in Nederland en soms ook naar de Hersteld Hervormde Kerk.
Uit de GKv zijn twee kleine kerkverbanden voortgekomen: in 2003 de Gereformeerde Kerken in Nederland (hersteld), ook wel de 'Nieuwe Vrijgemaakten' genoemd, en in 2009 de Gereformeerde Kerken Nederland (GKN).
Fusie tot Nederlandse Gereformeerde Kerken
Voor degenen die binnen het kerkgenootschap bleven, maar zich niet konden verenigen met de verschuivingen, rees de vraag wat te doen bij de kerkfusie van 1 mei 2023. Een aantal gemeenten haakte hierdoor (bijna) geheel af. De 'Kerngroep bezinning GKv actief' werd opgericht om leden toerusting en leiding te bieden.
Op 1 mei 2023 fuseerden de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt met de Nederlands Gereformeerde Kerken tot de Nederlandse Gereformeerde Kerken. De gereformeerde kerken vrijgemaakt te Urk en Capelle aan den IJssel namen niet deel aan deze fusie en bestaan voort als de enige twee overgebleven Gereformeerde Kerken vrijgemaakt.
De nieuwe kerkorde van de Nederlandse Gereformeerde Kerken weerspiegelt de veranderingen en geeft lokale gemeenten veel vrijheid. Alle ambten zijn opengesteld voor vrouwen en in meerdere gemeenten is ruimte voor homoseksuele relaties.
tags: #gereformeerde #kerk #vrijgemaakt #best