Deze bijdrage duikt in de rijke geschiedenis van de kerken in Baarn, met een specifieke focus op de Adventkerk en de ontwikkelingen die daartoe hebben geleid. De geschiedenis van kerken is vaak verweven met de sociale en maatschappelijke veranderingen in een stad, en Baarn vormt hierop geen uitzondering. Vele kerken hebben door de eeuwen heen een nieuwe bestemming gekregen, waarbij een aanzienlijk percentage, zo'n 20%, een nieuwe functie heeft gevonden, wat iets hoger ligt dan het landelijk gemiddelde.
De Oorsprong van de Adventkerk
Het begin van de huidige Adventkerk in Baarn dateert uit 1894. Deze gemeente ontstond uit een deel van de oorspronkelijke Christelijke Gereformeerde Kerk aan de Oude Utrechtseweg. Na de fusie met de ‘Nederduitsch Gereformeerde Kerk’ aan de Eemnesserweg, voelde een groep van ongeveer 15 personen zich niet langer vertegenwoordigd in de nieuwe structuur. De uitgangspunten van de chr. geref. kerk, zoals de organisatie van de kerk, de nadruk op persoonlijke geloofsbeleving en het werk van de Heilige Geest, leken in het gedrang te komen. Met name het element van persoonlijke geloof en wedergeboorte werd gemist.
Deze groep begon samen te komen in een gehuurd gebouw aan de Nieuw-Baarnstraat. Door groeiende belangstelling werd op 26 september 1894 de kerk als zelfstandige gemeente geïnstitueerd. Al snel ontstond de behoefte aan een eigen, groter kerkgebouw. Er werd grond aangekocht aan de Nassaulaan, en op 3 november 1895 werd het nieuwe kerkgebouw feestelijk geopend. In de loop der jaren is dit gebouw verder uitgebreid, en de gemeente, die nu ongeveer 230 leden telt, ervaart Gods trouw door de jaren heen. Het geloof in Jezus Christus staat centraal, de Bijbel wordt gezien als de bron van kennis over God, en de hoop op de toekomst door het geloof in Jezus Christus is altijd belangrijk. De naam 'Advent' zelf verwijst naar deze verwachting en de overtuiging dat pijn, verdriet, zonde en onrecht niet het laatste woord hebben.
Samenwerking en Toekomst
De Adventkerk werkt samen met de evangelische gemeente De Reddingsark en de hervormde Calvijnkerk in het evangelisatiewerk. Ook op andere gebieden, zoals het jeugdwerk, wordt samengewerkt, en er zijn gezamenlijke diensten op Bid- en Dankdag. Sinds de zomer van 2014 vindt er kanselruil plaats tussen de predikanten van de Calvijnkerk en de Adventkerk, wat de banden tussen de gemeenten versterkt.
Historische Ontwikkelingen in Baarn
De geschiedenis van de kerken in Baarn is rijk en divers, met verschillende stromingen en ontwikkelingen die het huidige landschap hebben gevormd. Een belangrijk aspect is de Afscheiding van 1834, waarbij gereformeerden zich losmaakten van de Nederlandse Hervormde Kerk. Dit leidde tot de oprichting van de Christelijke Gereformeerde Gemeenten.
De Christelijke Gereformeerde Kerk in Baarn
In Baarn begon de ontwikkeling van de Christelijke Gereformeerde Gemeente rond het midden van de 19e eeuw. Bijeenkomsten vonden plaats in de woning van schoenmaker Jan Mook aan de Leestraat. De gemeente groeide en kreeg te maken met tegenstand van onder meer jonkvrouwe A. Faas Elias, een fervent aanhanger van de Nederlandse Hervormde Gemeente. Ondanks pogingen om de bijeenkomsten te verbieden, bouwden de gemeenteleden een eigen, eenvoudig kerkje in de Leestraat. In 1879 kreeg de gemeente haar eerste predikant, ds. A.H. Gezelle Meerburg, onder wiens leiding de gemeente zich verder uitbreidde.
De bouw van een nieuwe pastorie en later een kerkgebouw aan de Oude Utrechtseweg markeerden verdere groei. De kerk kostte fl. 15.000, een aanzienlijk bedrag voor die tijd. De eerste steen werd gelegd op 21 oktober 1880, en de kerk werd op 22 juni 1881 in gebruik genomen.
De Doleantie en de Gereformeerde Kerken in Nederland
Tegelijkertijd met de ontwikkelingen binnen de Christelijke Gereformeerde Kerk vond in Nederland de Doleantie plaats, een tweede orthodoxe afscheiding van de hervormde kerk, geleid door Abraham Kuyper. Dit resulteerde in de Nederduitsche Gereformeerde Kerken. In Baarn ontstond ook een Dolerende Kerk, die haar diensten hield in een gebouw aan de Eemnesserweg.
In 1892 fuseerden de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Nederduitsche Gereformeerde Kerken tot de Gereformeerde Kerken in Nederland. Deze fusie werd op 17 juni 1892 landelijk geproclameerd. Ook in Baarn werd de eenheid op 20 november 1893 geproclameerd. Echter, niet alle gemeenteleden konden zich vinden in deze fusie, wat leidde tot het voortzetten van een eigen Christelijke Gereformeerde Gemeente door sommigen.
Verdere Ontwikkelingen en Nieuwe Bestemmingen
Door de jaren heen hebben diverse kerken in Baarn nieuwe bestemmingen gekregen. Zo kreeg het gebouw dat nu de Paaskerk heet, aan de Oude Utrechtseweg, een nieuwe functie. Ook de Pauluskerk aan de Stationsweg heeft een geschiedenis van transformatie. Het gebouw dat nu Paaskerk heet, aan de Oude Utrechtseweg, is een voorbeeld van een kerkgebouw dat een nieuwe bestemming heeft gekregen. Het oorspronkelijke gebouw, dat destijds de Gereformeerde Kerk van Baarn heette, werd in de loop der tijd aangepast.
Een ander voorbeeld is het gebouw aan het Laanplein (officieel zonder naam), aan het einde van een steeg aan de Eemnesserweg. Dit was oorspronkelijk een houtwerkplaats, die in de avonduren werd verhuurd aan Crescendo. Later werd het verbouwd tot een woning, waarschijnlijk in 1911, en opgedeeld in een beneden- en bovenwoning. Het deel aan de kant van de Laanstraat was tot voor kort in gebruik bij drukkerij Bakker.
De ontwikkeling van de stad Baarn met nieuwe wijken zoals de Vogelbuurt en Bloemenbuurt (Oosterhei) leidde ook tot veranderende behoeften binnen de kerken. Voor een afgestoten kerkgebouw is een uitvaartcentrum een passende nieuwe bestemming, en ook scholen kregen soms een nieuwe functie, zoals de Astroschool aan de Stationsweg.
De Opstandingskerk en Andere Kerken
De Opstandingskerk, aan de Laanstraat, op de plek waar nu apotheek Julius zit, had karakteristieke, onregelmatig gevormde ramen, claustra's genaamd. De klokkentoren herinnert nog aan de oorspronkelijke bestemming als kerk. Dit gebouw heeft ook een transformatie ondergaan, waarbij er een bod kwam van de moslimgemeenschap en later van een projectontwikkelaar, wat leidde tot de naam Ruysdaelhof.
De Pauluskerk, aan de Stationsweg, had een gebouwtje in de Korte Schoolstraat dat in 1927 tot kerk werd verbouwd. Dit kerkje werd later verkocht aan de Lutherse Gemeente en vervolgens aan een fysiotherapeut. De klokkentoren bleef behouden, maar zonder klok.
De Christelijke Gereformeerde Kerk te Leeuwarden, Apeldoorn en 's-Gravenzande, en ook de Gereformeerde Gemeenten in Nederland, kenmerken zich door een sterke focus op de Bijbel en de uitleg daarvan door een voorganger. De vormgeving van de kerkdienst en de uitleg kan variëren tussen modern orthodox-gereformeerd en meer behoudend bevindelijk-gereformeerd. De twee sacramenten, de Heilige Doop en het Heilig Avondmaal, worden erkend.
De Gereformeerde Kerk van Baarn en de Hervormde Gemeente
De Gereformeerde Kerk van Baarn, die destijds aan de Oude Utrechtseweg stond, fuseerde in 1892 met de ‘Nederduitsch Gereformeerde Kerk’ aan de Eemnesserweg. Een deel van de oorspronkelijke Christelijke Gereformeerde Kerk kon hier niet in meekomen, wat leidde tot de vorming van een nieuwe, zelfstandige gemeente in 1894.
De Hervormde Gemeente Baarn kende ook diverse ontwikkelingen. In het begin van de 19e eeuw ontwikkelde Baarn zich tot een ethische gemeente, met een bevindelijk-gereformeerde onderstroom. Begin 20e eeuw ontstond er, mede door de komst van nieuwe inwoners, vraag naar confessionele prediking, wat leidde tot de stichting van een tweede predikantsplaats in 1923. Ds. I. Kievit kwam naar Baarn en richtte Vereniging Calvijn op, wat leidde tot de bouw van Gebouw Calvijn in 1925.
Na het emeritaat van ds. Kievit in 1952 werd de predikantsplaats opgeheven, omdat de financiële middelen ontbraken. Het bestuur van Vereniging Calvijn nodigde Gereformeerde Bondspredikanten uit voor de zondagochtenddiensten. Uiteindelijk werd, na jaren van overleg, de weg gebaand voor het beroepen van een Hervormd-gereformeerde predikant. Dit leidde tot de vorming van een "buitengewone wijkgemeente" in 1962, wat de Hervormd-Gereformeerden meer vrijheid gaf, inclusief de bediening van de sacramenten.
De Calvijnkerk, zoals Gebouw Calvijn later bekend werd, heeft verschillende predikanten gediend. Ds. G.C. Post (1974-1978) wenste een klokkenstoel met luidklok, en ds. H. Koudstaal (1974-1991) ijverde voor een Calvijnbibliotheek en de transformatie naar een gewone wijkgemeente. Na een periode van financiële zwakte, werd in 1995 een groot legaat ontvangen, wat leidde tot uitbreidingen aan het gebouw, nu bekend als Achter Calvijn.
De Katholieke Kerk in Baarn
De geschiedenis van de Katholieke Kerk in Baarn is ook interessant. De grote klok in de Nicolaaskerk aan de Kerkstraat werd tijdens de Tweede Wereldoorlog door de bezetters weggenomen, maar de kleine Angelusklok bleef gespaard. Op 20 mei 1950 werden de klokken plechtig ingehaald, en op 21 mei ingewijd door Mgr. D. Huurdeman. De grootste klok, Nicolaas, weegt 717 kg, Maria 513 kg en Joseph 356 kg. De Nicolaasklok kondigt de dood aan, de Mariaklok wordt driemaal daags geluid als Angelusklok, en de Josephklok wordt geluid bij de doop.
Verschillende Kerken en Hun Geschiedenissen
De Christelijke Gereformeerde Kerk van Baarn is onderdeel van het landelijke kerkverband ‘Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland’ (CGK). Dit kerkverband telt ongeveer 180 gemeenten met zo'n 72.000 leden. De gemeenten werken zelfstandig, maar maken regionale en landelijke afspraken. Er is geen centrale kerkelijke leiding.
De tekst vermeldt ook de geschiedenis van verschillende Christelijke Gereformeerde Kerken elders in Nederland, zoals die in Leeuwarden, Apeldoorn en 's-Gravenzande, en de algemene kenmerken van deze kerken, waaronder de nadruk op de Bijbel, twee sacramenten en het werk van de Heilige Geest.
Er wordt ook gerefereerd aan de vroegere kerk in Baarn, die mogelijk al in de 8e of 9e eeuw bestond, op de plaats van de huidige Pauluskerk. De eerste schriftelijke vermelding dateert uit 1385. Deze kerk was gewijd aan de H. Paulus en was een dochterkerk van de kerk in Leusden. Na de Reformatie in 1580 werd ds. Egbertsen van Dungen de eerste predikant.
Diverse Kerken en Hun Ontwikkelingen
De geschiedenis van de kerken in Baarn kent vele facetten, waaronder de oprichting van de Christelijke Gereformeerde Gemeente in 1876, met ds. H.B. Geuchies en ds. C. Kuijper als belangrijke figuren. De gemeente bouwde een eigen kerkje en kreeg later ds. A.H. Gezelle Meerburg als predikant.
Na de fusie in 1892 ontstond de Gereformeerde Kerk in Baarn. De tekst noemt ook de Hervormde Gemeente Baarn en de ontwikkeling van de Calvijnkerk, met predikanten als ds. H. Harkema sr., ds. J van Sliedregt, ds. Iz. Kok, ds. G.C. Post, ds. H. Koudstaal, ds. Joz.A. de Koeijer, ds. A. Jonker, ds. L. Schaafsma en ds. M. van Dam.
De Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland kennen een rijke theologische ontwikkeling, met discussies over verbondsleer, verkiezing en de rol van de Heilige Geest. Verschillende predikanten en theologen, zoals ds. F. P. L.C. van Lingen, ds. J. Wisse Czn., G. Wisse, en J. Hovius, speelden hierin een rol. De theologische school in Apeldoorn is een belangrijk centrum voor deze opleiding.
De Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland zijn voortgekomen uit de Afscheiding van 1834. Dit kerkverband telt, per 1 januari 2025, 66.572 leden, wat neerkomt op circa 0,3% van de Nederlandse bevolking. Het geografische zwaartepunt van het kerkverband ligt in de Bijbelgordel.
tags: #geschiedenis #adventkerk #baarn