Het Gereformeerd Kerkboek (GKB) is een essentieel onderdeel van de kerkelijke liturgie binnen de Gereformeerde Kerken. Het biedt een rijke traditie aan gezangen, psalmen, belijdenisgeschriften, gebeden en liturgische formulieren, die de identiteit en het geloof van de gemeente weerspiegelen.
Ontwikkeling en Repertoire van het Gereformeerd Kerkboek
Het Gereformeerd Kerkboek heeft door de jaren heen diverse ontwikkelingen gekend, met als doel het repertoire aan te passen aan de veranderende behoeften en inzichten binnen de kerken. De meest recente versie, het Gereformeerd Kerkboek 2017, is tot stand gekomen na een langdurig proces van herziening en aanvulling.
Het Gereformeerd Kerkboek 2017
Het Gereformeerd Kerkboek 2017 bestaat uit drie delen: een Liedbundel, een Dienstboek en de Kerkorde. De Liedbundel fungeert als een aanvullende identiteitsbundel bij het Liedboek (2013), dat het basisrepertoire voor de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) vormt. Dit nieuwe Liedboek, geïntroduceerd na besluitvorming van de Generale Synode van Ede 2014, biedt een breed scala aan liederen voor gebruik in huis en kerk.
Naast het nieuwe Liedboek wordt in de praktijk ook gezongen uit uitgave-reeksen als Opwekking en Psalmen voor Nu, evenals verwant repertoire. De bundel Psalmen anders biedt maar liefst 104 nieuwe versies van psalmen, grotendeels nieuw werk van Nederlandse dichters en componisten, gericht op zowel gemeenschaps- als individueel gebruik.
De Rol van Psalmen en Gezangen
Psalmen worden op diverse manieren gezongen en gebeden. In Nederlandse protestantse kerken is de berijmde versie op bekende melodieën, zoals de Geneefse, de meest vertrouwde. Het nieuwe Liedboek biedt echter meerdere mogelijkheden, met a/b/c-versies naast de bekende berijmingen. Het rapport van deputaten Eredienst (GKv) en de Commissie ISK (NGK) voor de generale synode/landelijke vergadering van 2020 gaat uitgebreid in op de diversiteit van psalmen en psalmberijmingen, en adviseert kerken over het gebruik van nieuwe psalmberijmingen.
Een speciaal initiatief om vertrouwd te raken met het beschikbare repertoire is het Lied van de Maand. Dit rooster biedt maandelijks een lied met een korte toelichting, bedoeld om kennis te maken met waardevolle liederen en te helpen bij het opbouwen van een kernrepertoire. De thema's variëren, zoals in seizoen 2023-2024 met het thema 'WELKOM, SAMEN EN VAARWEL'.
Historische Context en Ontwikkelingen
Het Gereformeerd Kerkboek kent een lange geschiedenis, waarbij de eerste proefbundel verscheen in 1975 en de definitieve versie in 1986. De ontwikkeling van het kerkboek is mede ingegeven door de wens om aan te sluiten bij de bredere oecumenische beweging en de protestantse standaard.
"Dit is de dag, dit is het uur"
Een voorbeeld van een lied dat in het Gereformeerd Kerkboek is opgenomen, is "Dit is de dag, dit is het uur". Dit Pinksterlied is geschreven door Sytze de Vries en kan op diverse melodieën worden gezongen, waaronder die van Veni Creator Spiritus (a), en melodieën van Willem Vogel (b) en Dirk Zwart (c). Tera de Marez Oyens schreef er een dubbelmelodie (e) voor. Het lied is ontstaan in de liturgie van de Oude Kerk in Amsterdam, waar Sytze de Vries en Willem Vogel actief waren.
Een ander lied met historische wortels is "Wachter op de heil'ge muren", waarvan de vroegste overlevering uit de 9e eeuw stamt. Dit lied, met zijn oproep tot waakzaamheid en verwachting van de ochtend, illustreert de diepte van de kerkelijke liedtraditie.
Gereformeerde theologie in minder dan 3 minuten
Verschillende Melodieën en Bewerkingen
De tekst van "Dit is de dag, dit is het uur" is in de zangbundel van de Gartenkirche in Hannover opgenomen op een klassieke Engelse tune van Henry Duncalf uit 1762, getiteld St.. Dirk Zwart componeerde zijn melodie (c) op verzoek van het kerkmuziektijdschrift Continuo, waarbij hij de voorkeur gaf aan een nieuwe melodie boven een bewerking van de Veni Creator-melodie.
Liturgie, Diaconaat en Muziekprofiel
Liturgie en diaconaat zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Er is een uitgebreid overzicht van liederen beschikbaar dat verschillende diaconale invalshoeken belicht, thematisch gerangschikt en voorzien van suggesties voor gebruik.
Internationaal Repertoire en Meertaligheid
Met de toenemende diversiteit in kerken, is ook aandacht voor meertaligheid en internationaal repertoire essentieel. Kerken worden aangemoedigd om een muziekprofiel te ontwikkelen, dat bepaalt wat er gezongen wordt, hoe, door wie, en hoe het begeleid wordt. De handreiking bij het Liedboek, Met heel mijn hart, biedt hierbij ondersteuning.
Discussie over het Nieuwe Kerkboek
De totstandkoming van het nieuwe Gereformeerd Kerkboek was onderwerp van discussie, met name de verhouding tussen het nieuwe Liedboek en het eigen kerkboek. Er was een spanning tussen het profileren als kerken die aansluiten bij de brede oecumene en het behouden van de eigen gereformeerde identiteit. Dit leidde tot discussies over de selectie van liederen, waarbij het aantal gezangen uit het oude kerkboek aanzienlijk werd gereduceerd.
De functionaliteit van het nieuwe kerkboek werd ook bediscussieerd. De ene stroming bepleitte een kerkboek dat de gereformeerde identiteit weerspiegelt en als zelfstandig, compleet karakter dient, met aanvullend gebruik van andere bronnen. De andere stroming zag het nieuwe Liedboek als primaire bron en wilde in het GKB alleen nog liederen opnemen die niet in het NLB staan.
Gebruik van Liturgische Formulieren
Ook het gebruik van liturgische formulieren binnen het Gereformeerd Kerkboek riep discussie op. Bezwaren tegen het vrijelijk veranderen van formulierteksten door predikanten werden geuit, met vragen over de rechtsgelijkheid en rechtsgeldigheid van dergelijke aanpassingen. De synode schoof dit probleem door naar deputaten Herziene Kerkorde, maar wees ook op de mogelijke nadelen van deze flexibiliteit.
De samenstelling van het nieuwe Gereformeerd Kerkboek, met een gereduceerd aantal gezangen en een sterke focus op het nieuwe Liedboek, heeft geleid tot gemengde reacties. Enerzijds wordt het gezien als een stap naar een bredere oecumenische standaard, anderzijds vrezen sommigen voor het verlies van eigen identiteit en geliefde, klassieke liederen.
tags: #gezang #104 #gereformeerd #kerkboek