Inleiding tot het Liedboek en de Veertigdagentijd
Het lied "Met de boom des levens" is een lied dat bijzonder geschikt is voor de Veertigdagentijd. De tekst is geschreven door Willem Barnard (1920-2010), een gerenommeerd auteur wiens werk diep geworteld is in de theologie en poëzie.
Barnard publiceerde deze liedtekst oorspronkelijk als een epistelgezang bij Kolossenzen 1:9-14. Dit gedeelte van de Bijbel werd volgens het oude Latijnse missaal op de 'zondag van de kentering' gelezen. Interessant is dat wat later het refrein van het lied zou worden, in De tale Kanaäns nog als een afzonderlijke, vierde strofe werd gepubliceerd. Deze plaatsing, precies in het midden van het lied, lijkt de 'kentering' die in de bijbeltekst centraal staat, muzikaal en tekstueel te onderstrepen.
Naar vroeg-christelijk spraakgebruik wordt het kruishout, een centraal symbool van het christendom, vergeleken met de levensboom uit Genesis 3. Deze symbolische connectie geeft het lied een diepere theologische lading.
Liturgische en Muzikale Uitvoeringspraktijken
De integrale versie van een bewerking van dit lied door Arie Eikelboom is opgenomen in de publicatie Eredienstvaardig, jaargang 1 (1985), nummers 1, pagina's 38-42. Deze bewerking biedt een breed scala aan uitvoeringsmogelijkheden, waardoor het lied in diverse kerkelijke contexten kan worden gezongen.
Het werk kan worden uitgevoerd met een rijke variëteit aan instrumenten en stemmen, waaronder:
- Gitaar
- Basxylofoon
- Cello
- Fluit
- Viool
- Hobo
- Kinderkoor
- Metalofoon
- Sopraan- en altfluit
- 4-stemmig gemengd koor
- Gemeentezang
- Orgel
Verdere muzikale bewerkingen en zettingen zijn beschikbaar in verschillende publicaties en formaten:
- Een vierstemmige zetting, c.f. door Henk Lemckert, is te vinden in Muziek & liturgie, jaargang 82 (2013), nummer [nummer niet gespecificeerd].
- Een vierstemmige zetting, c.f. door Henk Lemckert is ook beschikbaar.
- Een zetting voor (cantorij en) samenzang is beschikbaar in PDF-formaat door K. [Naam niet gespecificeerd].
Internationale Vertalingen en Aanpassingen
Het lied is ook internationaal bekend en gewaardeerd. Jürgen Henkys maakte de Duitse vertaling, getiteld "Holz auf Jesu Schulter". Deze vertaling is opgenomen in vooraanstaande Duitse kerkelijke liedbundels, zoals Evangelisches Gesangbuch (nr. 97) en Gotteslob (nr. [nummer niet gespecificeerd]).
De Discussie rond het Zingen van Gezangen in de Eredienst
Een veelbesproken onderwerp binnen kerkelijke kringen is de vraag of gezangen, naast de psalmen, in de eredienst gezongen zouden moeten worden. Een deel van de tegenstanders van het zingen van gezangen baseert zich op het argument dat de Bijbel dit niet expliciet gebiedt. Dit standpunt komt herhaaldelijk naar voren in de acta van de generale synode van de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) sinds 1980.
De redenering luidt vaak dat men een duidelijk gebod in de Schrift zou willen vinden. Echter, een dergelijke letterlijke benadering kan worden beschouwd als biblicisme. Ter illustratie: er is geen expliciet bijbels gebod dat kleine kinderen gedoopt moeten worden, hoewel dit wel een gangbare praktijk is in veel kerken.
Er zijn echter Bijbelse lijnen aan te wijzen die suggereren dat het zingen van gezangen een vanzelfsprekende zaak zou moeten zijn voor de christelijke gemeente. Overigens luidt het volledige argument in de voornoemde acta: "De Bijbel gebiedt het zingen van gezangen niet, maar verbiedt het ook niet." Met dit laatste wordt vaak aangegeven dat gemeenten de vrijheid zouden moeten hebben om gezangen te zingen. Hierbij moet echter wel bedacht worden dat de kerk er verantwoordelijk voor blijft om toe te zien welke gezangen gezongen worden, en dat deze in overeenstemming moeten zijn met Schrift en belijdenis.
Gezangen als "Adiafora" en de Noodzaak van Toetsing
De kwestie van het wel of niet zingen van gezangen zou men kunnen rangschikken onder de categorie adiafora, zaken die er in principe niet toe doen en waarin kerken elkaar vrijheid zouden moeten laten. Toch ligt dit minder eenvoudig dan soms wordt gedacht.
Het is te gemakkelijk om van sommige zaken te zeggen dat ze in de sfeer van de christelijke vrijheid liggen. In het geval van de gezangen moet echter gezegd worden dat het gaat om een zaak die niet tot de 'middelmatige' dingen gerekend kan worden. Terecht bracht het deputaatschap voor het onderzoek naar het kerkelijk lied (CGK) naar voren dat in de reactie uit de kerken ook wordt benadrukt dat de zaak van de Schriftuurlijke liederen naast de Psalmen “niet tot de ‘middelmatige’ dingen gerekend kan worden, en dat naar de eis van de heilige Schrift de eenheid in de waarheid gezocht en betracht dient te worden” (zie acta 1983 synode CGK, 62 onder ‘van oordeel’ 3e).
De synode is van oordeel dat aan de roeping tot het bewaren van het Woord van God op de meest strikte wijze gestalte gegeven moet worden, "zo worden in ieder geval niet via het zingen van liederen die geen berijmde Schriftgedeelten zijn, dwalingen verbreid". Opmerkelijk is evenwel, ook al staan er in de Oude Bundel (remonstrantse) dwalingen, toch hebben deze geen aanwijsbare invloed gehad op de leer en prediking binnen de reformatorische kerken. Hoewel deze theologische gedachten niet door iedereen worden aangehangen, worden ze kennelijk wel gedoogd, zij het met tegenzin omdat men tot een kerkverband behoort (bijvoorbeeld de PKN) waarin meer pluriformiteit in de leer mogelijk is dan men lief is. Dat laatste laat men dan uitkomen door bepaalde liederen niet te laten zingen, zoals bijvoorbeeld bij gemeenten die zich rekenen tot de Gereformeerde Bond.
Het is essentieel om te voorkomen dat dwalingen in een kerkelijke liedbundel terechtkomen. Dit gebeurt door het aanbod van gezangen te keuren voordat ze worden opgenomen in een bundel. Het Liedboek kan, in deze optiek, niet zomaar als liedbundel op de kerkbank liggen in gemeenten binnen de gereformeerde gezindte, aangezien het Liedboek meer een bloemlezing is van wat er binnen de rooms-katholieke en protestantse traditie werd/wordt gezongen, dan dat het een verantwoorde bundel genoemd kan worden voor de gereformeerde gezindte. Dit roept de vraag op of het Liedboek niet de status van een confessie krijgt, gezien bijvoorbeeld het lied over Sinterklaas.
Het Bijbelse Fundament voor het Zingen van Gezangen
De bewering dat we geen gezangen zouden moeten zingen omdat de psalmen volstaan, is niet houdbaar. Immers, dan zou men ook kunnen stellen dat er geen belijdenisgeschriften nodig zijn, omdat de Bijbel volstaat. We spreken zelfs over catechismusprediking, die uiteraard Schriftuurlijk moet zijn.
In het Oude Testament horen we telkens de oproep om de daden van de HEERE te gedenken. Bij nieuwe daden van de HEERE past ook een nieuw lied: "Zing de HEERE een nieuw lied, want Hij heeft wonderen gedaan." Zal de gemeente van het Nieuwe Testament in haar lied dan niet Gods heilsdaden in Jezus Christus mogen bezingen? (vgl. Openbaring 5:9)
Hier valt ook te wijzen op het zogenaamde perfectum profeticum. Daarmee wordt bedoeld dat de oudtestamentische profeten vaak zo over toekomstige gebeurtenissen profeteerden alsof die al hadden plaatsgevonden. Zie bijvoorbeeld Jesaja 53 over de Knecht des HEEREN, dat ziet op Jezus Christus, met onder andere de bekende woorden: "Als een lam werd Hij ter slachting geleid..." (vers 7). Tegelijk zegt de apostel Petrus van de oudtestamentische profeten dat "zij onderzochten op welke en wat voor tijd de Geest van Christus, Die in hen was, doelde, toen Hij tevoren getuigde van het lijden dat op Christus komen zou, en ook van de heerlijkheid daarna." (1 Petrus 1:11)
Zullen wij dan mogen zwijgen in ons lied over Jezus Christus, van wie wij weten dat Hij het eens en voor altijd geslachte Lam is? De kamerling las Jesaja 53 en Filippus verkondigt hem vanuit dat Schriftgedeelte Jezus. Jesaja 61 spreekt over het komende jubeljaar van de verlossing, dat begint met de woorden: "De Geest van de Heere HEERE is op Mij..." Jezus leest dit voor in de synagoge van Nazareth en zegt dan: "Heden is deze Schrift in uw oren in vervulling gegaan." (Lukas 4:21) De Geest rust op Jezus en in Hem is het jubeljaar van de verlossing aangebroken! Zouden wij dan in ons lied niet mogen jubelen over Hem?
De Rol van Messiaanse Psalmen en Nieuwtestamentische Zang
Allereerst dient opgemerkt te worden dat we het dan voornamelijk hebben over de zogeheten Messiaanse psalmen (2, 8, 16, 22, 34, 35, 40, 41, 45, 68, 69, 72, 109, 110, 118). Van die psalmen zouden we dus in elke eredienst wel een paar moeten zingen, willen we als christelijke gemeente christologisch zingen. Echter, vaak haast men zich om erop te wijzen dat we ook nog de 'enige gezangen' hebben. Alsof we met dit alles tezamen een wel erg ruim aanbod van psalmen en liederen hebben om het volle heil in Christus te bezingen.
Ondanks het feit dat de profeten over het Messiaanse heil spraken alsof het al een feit was (perfectum profeticum), beseften zij terdege dat de vervulling in de toekomst lag (1 Petrus 1:11!). Wij echter mogen weten dat de Messias gekomen is en terugzien op de geboorte, het lijden en sterven, de begrafenis, opstanding en hemelvaart van Jezus Christus en de uitstorting van Zijn Geest. Zouden wij dan nalaten te zingen over Jezus? We mogen zingen van Jezus Christus die alles heeft volbracht en die ook weerkomt. We zien door het geloof ook vooruit.
Terecht zegt artikel 9 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis (NGB): Wat voor ons wat duister is in het Oude Testament wordt ons duidelijker verklaard in het Nieuwe Testament. De ene God openbaart zich aan ons als Vader, Zoon en Heilige Geest. Wat een verrijking geeft dat voor ons met betrekking tot prediking, gebed en lied. In dat alles mogen wij onze God in zijn onderscheiden Personen kennen, eren en aanbidden. Tevens geeft het ons de mogelijkheid om bepaalde dwalingen beter te onderkennen. Denk bijvoorbeeld aan het patripassionisme of theopaschitisme, dat leert dat God de Vader heeft geleden in plaats van Gods Zoon als mens. Wanneer er uit het Oude Testament wordt gepreekt, behoort de lijn doorgetrokken te worden naar het Nieuwe Testament. Het is vanzelfsprekend dat dit ook gebeurt ten aanzien van het lied.
De Bijbelse Termen voor Kerkelijke Liederen
De termen psalmen, lofzangen en geestelijke liederen worden alle drie gebruikt in de Bijbel, met name in de context van kerkelijke liederen. Deze termen komen ook voor in de titels van psalmen in de toen gangbare Griekse vertaling van het Oude Testament, de Septuagint.
Een duidelijk onderscheid tussen deze termen is moeilijk aan te geven. Ze worden vaak gezien als een aanduiding van alle soorten godsdienstige liederen (vgl. Woordenboek voor bijbellezers, s.v. [Term niet gespecificeerd]).
Paulus roept op: "Laat het woord van Christus in rijke mate in u wonen, in alle wijsheid onderwijs elkaar en wijs elkaar terecht, met psalmen, lofzangen en geestelijke liederen." (Kolossenzen 3:16). Hoewel we deze teksten strikt genomen niet nodig hebben als bewijs voor het goedrecht van het zingen van gezangen of geestelijke liederen, is het veelzeggend dat Paulus hier het lied ter sprake brengt direct na de oproep om het Woord van Christus in rijke mate te laten wonen. Het Woord van Christus moet kennelijk ook de inhoud van het lied bepalen.
Met Floor kunnen we zeggen: "De liederen verwijzen stellig niet alleen naar oudtestamentische psalmen, ze zijn zeker ook sterk op het heilswerk van Christus gericht en hebben een eschatologische toespitsing. Alle drie woorden die Paulus gebruikt, hebben betrekking op de nieuwtestamentische ‘psalmen’ en liederen waarin het werk van Christus en de Geest direct onder woorden wordt gebracht als uitgangspunt voor onderlinge versterking en bemoediging en vermaning." (Dr. L. [Naam niet gespecificeerd])
Kritische Beschouwing van Liedbundels en Berijmingen
Het is jammer dat uit de bundel 'Schriftberijmingen' van de CGK lied 39 van J. Groeneveld niet is opgenomen, dat zeer goed past bij een doopdienst. Mogelijk zijn sommige liederen van dichters als A. Schroten en H. Kok wel bekeken, maar 'te licht bevonden'. Ondertussen blijven deze dichters dan wel met de vraag zitten waarom hun werk benedenmaats bleek te zijn.
In de bundel is ook een berijming van de catechismus opgenomen van dr. H. van ’t Veld. Deze liederen verschenen eerst in de bundel 'Ik wil zingen van mijn Heiland' en zijn gemaakt op de wijs van bekende psalmen en gezangen. Hoewel de berijmingen van dr. H. van ’t Veld over het algemeen gewaardeerd worden, komt zijn catechismusberijming - al geldt dit beslist niet voor alle berijmingen! - minder goed uit de verf.
Dit hangt stellig samen met de insteek die Van ’t Veld kennelijk koos, namelijk om de catechismus zoveel mogelijk op de voet te volgen. De catechismus is echter oorspronkelijk bedoeld als een leerboek, waarin de leer van de kerk in de vorm van vragen en antwoorden wordt uiteengezet. Ook al laat men de stijl van vraag en antwoord los, dan blijft het geheel nog wel leerstellig. Uiteraard stemt men van harte in met de leer van de catechismus, maar het gaat te ver om deze leer in dichtvorm te gaan zingen.
Al met al lijkt het geen goed idee om van de Heidelbergse Catechismus een berijming te maken die bedoeld is voor de gemeentezang. Het komt voor dat er best psalmen en liederen te vinden zijn die bij de desbetreffende zondagen van de Heidelbergse Catechismus passen. Een dergelijke liedbundel zou tot stand moeten komen door samenwerking van de kerken binnen de gereformeerde gezindte. Voor wat betreft de CGK ligt hier een taak voor de deputaten eredienst. Zij zouden zich in opdracht van de synode kunnen zetten tot het samenstellen van een liedbundel en daarbij samenwerking zoeken met kerkverbanden die behoren tot de gereformeerde gezindte en vanzelfsprekend ook met de Gereformeerde Bond. Uiteindelijk zal de synode goedkeuring moeten verlenen aan deze bundel (zie Acta synode CGK 1980, 70).
Helaas werd na jaren van zigzaggen door de synode in 2004 heel anders besloten. Om kerkenraden in staat te stellen liederen te toetsen, werd in opdracht van de synode van de CGK 'Zuiver zingen' uitgegeven, een handreiking bij het toetsen van liederen voor de eredienst.
Bij een gezamenlijke bundel voor de gereformeerde gezindte hoeft men als gemeente ook niet afzonderlijk regelingen te treffen met betrekking tot [Regelingen niet gespecificeerd]. Bovendien is men veel tijd kwijt voor het samenstellen van zo’n bundel. Die tijd kan men beter gebruiken voor ander noodzakelijk gemeentewerk. Men hoeft dan maar één liedbundel mee te nemen naar de kerk.
Voorbeelden van Liederen en Melodieën
Hieronder volgt een selectie van liederen en melodieën die relevant zijn voor de kerkelijke praktijk:
Psalm 1: "De Heer is mijn herder"
Dit is een berijming van Psalm 1, een van de meest geliefde psalmen.
1 De Heer is mijn herder!'k Heb al wat mij lust;Hij zal mij geleiden naar grazige weiden.Hij voert mij al zachtkens aan waat'ren der rust.2 De Heer is mijn Herder! Hij waakt voor mijn ziel,Hij brengt mij op wegen van goedheid en zegen,Hij schraagt mij, als ik wankel, Hij draagt mij, als ik viel.3 De Heer is mijn Herder! Al dreigt ook het grafmet grimmige kaken, geen schrik zal mij naken.O Heer, mij vertroost uw stok en uw staf!4 De Heer is mijn Herder! In 't hart der woestijnverkwikken en laven zijn hemelse gaven;Hij wil mij versterken met brood en met wijn.5 De Heer is mijn Herder! Hem blijf ik gewijd!'k Zal immer verkeren in 't huis mijnes Heren:zo kroont met haar zegen zijn liefde m' altijd.
Melodieën van het Geneefs Psalter
Hier staan de melodieën van het Geneefs Psalter van 1562. De melodieën zijn gecomponeerd door Louis Bourgeois, Maître Pierre en Matthias Greiter in opdracht van Johannes Calvijn. De orgelbewerkingen van psalm- en
Melodieën uit het Liedboek voor de Kerken (1973)
Hier staan de melodieën van de gezangen uit het Liedboek voor de Kerken van 1973. De orgelbewerkingen van psalm- en gezangmelodieën die u op deze pagina aantreft zijn beschikbaar in Cappella en PDF formaat.
Melodieën uit de Hervormde Gezangen Bundel (1938)
Hier staan de melodieën van de gezangen uit de Hervormde Gezangen Bundel van 1938.
Melodieën uit de Evangelische Liedbundel
Hier staan de melodieën van de liederen uit de Evangelische Liedbundel.
Melodieën uit de Bundel van Johan de Heer
Hier staan een aantal melodieën van de liederen uit de Bundel van Johan de Heer.
OrgLelbewerkingen van gezangmelodieën zijn hier ook te vinden in MP3-formaat, met dank aan dhr. M. [Naam niet gespecificeerd].