Rederijkers: Een Sociaal-Historische Benadering van een Literaire Beweging

De Sociaal-Historische Benadering van Arjan van Dixhoorn

Het oeuvre van amateurdichters en acteurs, die zich Rederijkers noemden, behoort niet tot de literaire canon. De esthetische oordelen gaan voorbij aan de sociale werkelijkheid dat eeuwenlang tientallen leden van de rederijkerskamers in alle steden en veel dorpen van de Nederlanden actief waren, een ruim publiek aanspraken en in sommige perioden door de overheden ook als een gevaar voor de openbare orde werden beschouwd.

De gekozen sociaal-historische benadering van de auteur leidt tot nieuwe inzichten over de verspreiding van deze vrijwillige culturele genootschappen in de tijd en ruimte, het lidmaatschap volgens de sociale status van de leden en de duur van hun activiteit. Ook is gezocht naar de beschavende rol die de rederijkers konden uitoefenen en naar de conjunctuur van hun succes.

De Rederijkers: Een Beweging die de Nederlandse Burgercultuur Vormgaf

Deze speciale uitgave draagt bij aan het groeiende veld van de sociale en culturele geschiedenis van kennis en de rol van literaire teksten in het vormgeven van kennisculturen. De focus ligt op de wereld van de rederijkers, een beweging die de Nederlandse burgercultuur vormgaf vanaf het midden van de 15e eeuw tot (minstens) het midden van de 17e eeuw.

Zij vormden een brede (grotendeels leken) coalitie van ambachtslieden, kunstenaars, drukkers, handelaren, kooplieden, geestelijken, onderwijzers, ambtenaren, patriciërs en aristocraten. Deze groep creëerde bewust een volkstalige literaire cultuur die geïnteresseerd was in theologie, recht en filosofie, evenals in de liberal arts en mechanische kunsten. Deze mensen verzamelden zich in broederschapsachtige kamers van retoriek om te feesten, converseren, concurreren, en gedichten, liederen en toneelstukken te componeren en uit te voeren.

Historische Context: Van Georganiseerde Literaire Sociabiliteit tot Academische Cultuur

Traditioneel wordt de opkomst van een geformaliseerde academische cultuur in Europa, dat wil zeggen, een cultuur van kunsten en wetenschappen beoefend in vrijwillige verenigingen buiten de universiteiten, teruggevoerd op informele bijeenkomsten van Italiaanse humanisten in de latere vijftiende eeuw. Echter, in de verstedelijkte zones van West-Europa, van Spanje in het zuiden tot de Nederlanden in het noorden, gingen vormen van georganiseerde literaire sociabiliteit de opkomst van de formele Italiaanse academies in de jaren 1520 soms met wel twee eeuwen vooraf.

De studie van deze oudere verenigingen, vaak sterk agonistisch (competitief) en gemodelleerd naar literaire optredens tijdens publieke feesten en privé-banketten, onthult verschillende organisatorische clusters die kenmerkend zijn voor bepaalde regio's en cultuurzones. Deze clusters, die soms met elkaar interageerden, verschilden aanzienlijk in detail, maar gemeenschappelijk was dat het formele organisaties van (regionale) culturen waren gewijd aan de liberal arts (en wetenschappen).

Rederijkers en de Publieke Opinie: Een Tijdschriftperspectief

Het tijdschrift biedt een invalshoek om de geschiedenis van de publieke opinie te bestuderen, waarbij de rederijkers een rol speelden in het vormgeven van het publieke debat.

Literaire Artefacten en Hun Context

Een kort gedicht in Nederlands-rederijkerlijke stijl (een zogenaamd refrein), gehecht aan een altaarstuk gecreëerd in 1555, bespot de 'vreselijke dood' die abrupt een einde maakte aan het leven van de 'welsprekende mercurialist' Matthijs vander Straten. Met de geopende deuren van het altaarstuk dwingt het ensemble van tekst en scènes uit het leven van Maria Magdalena de kijker tot een opmerkelijke daad. In plaats van devoot te contempleren, wordt hij of zij uitgedaagd tot een 'mercurialistische' daad van welsprekendheid: de recitatie van een bijna psalmistisch protest tegen die wrede dood.

Dit artikel reflecteert op deze combinatie van tekst en beeld, gevormd tot één ensemble in de unieke context van productie en gebruik.

tags: #arjan #van #dixhoorn #vrijgemaakt