Anthony Winkler Prins (Voorst, 30 januari 1817 - Voorburg, 4 januari 1908), geboren als Anthonij Prins, was een veelzijdig Nederlands persoonlijkheid: encyclopedist, schrijver, dichter, dominee en vrijmetselaar. Hoewel hij tegenwoordig vooral bekend is van de naar hem vernoemde encyclopedie, eert men hem in Veendam om veel meer redenen.
Vroege Leven en Opleiding
Winkler Prins werd geboren te Voorst als zoon van de apotheker Jacob Prins en Johanna van Marle Winkler. Over zijn exacte geboortedag bestaat enige verwarring; zijn geboorteakte vermeldt 30 januari 1817, maar de akte zelf werd op die dag om negen uur in de morgen gepasseerd met de vermelding dat hij om twee uur in de middag van de vorige dag, 30 januari 1817, was geboren. Hij studeerde natuurwetenschappen en letteren aan de Universiteit Utrecht, en theologie aan het Doopsgezind Seminarium te Amsterdam. Gedurende zijn studententijd werd hij lid van het Utrechtsch Studenten Corps.
Predikantschap en Maatschappelijke Betrokkenheid
Van 1841 tot 1850 was Winkler Prins predikant te Tjalleberd. In augustus 1850 werd hij door de Doopsgezinde Gemeente van Veendam verkozen tot predikant, waar hij na negen jaar predikantschap in Tjalleberd op 33-jarige leeftijd aantrad. Hij bleef trouw aan het ambt, maar verrichtte daarnaast veel werk. Zijn maatschappelijke betrokkenheid kwam tot uiting toen hij zich inzette voor de aanwonenden van de diepen in Veendam, die veel hinder ondervonden van hergravingen.
Winkler Prins had een diepe overtuiging dat goed onderwijs onontbeerlijk was voor de ontwikkeling van het volk en de basis zou leggen voor toekomstige industriële en culturele bloei. Hij zette zich met hart en ziel in voor het onderwijs en pleitte voor een schooltype dat kon voorzien in de behoefte van handel en industrie. Hij was een drijvende kracht achter de realisering van een hogere burgerschool (HBS) in Veendam. Toen de eis van 10.000 inwoners voor de vestiging van een HBS een belemmering vormde voor gemeenten in landelijke gebieden, wilde Winkler Prins dit criterium terugbrengen naar 6.000. Met de hulp van Thorbecke, die zorgde voor een jaarlijkse subsidie van 5.000 gulden, ging de Veendammer gemeenteraad akkoord met de oprichting van een gemeentelijke HBS met een vijfjarige cursus.
Daarnaast was hij medeoprichter van een Latijnse school voor meisjes en een kweekschool voor onderwijzers en onderwijzeressen. Winkler Prins toonde echter geen voorstander te zijn van schoolplicht voor kinderen, omdat vrijheid het centrale begrip in zijn levensbeschouwing vormde. Hij was van mening dat schoolbezoek op vrijwillige basis zou moeten geschieden en dat de overheid slechts de juiste voorwaarden diende te scheppen. Schoolverzuim zou bestreden kunnen worden door ouders met rationele argumenten op hun morele plichten te wijzen.
De Winkler Prins Encyclopedie
In 1860 werd Winkler Prins door de Amsterdamse uitgever Brinkman gevraagd om hoofdredacteur te worden van een geïllustreerde encyclopedie. Dertien jaar lang werkte hij aan dit ambitieuze project. In 1870 verscheen het eerste deel van de 'Geïllustreerde encyclopedie', en twaalf jaar later, in 1882, het zestiende en laatste deel. Nauwelijks had hij zich na de publicatie van het laatste deel gevestigd, of hij werd door uitgeversmaatschappij Elsevier gevraagd om de encyclopedie te herzien en uit te breiden. De tweede druk verscheen al in 1884.
Vrijmetselarij en Literaire Activiteiten
Winkler Prins was ook actief binnen de vrijmetselarij. Hij werd ingewijd bij de loge L'Union Provinciale. In 1878 was hij medeoprichter van de vrijmetselaarsloge Het Noorderlicht te Veendam, waarvoor hij enkele gedichten en gezangen schreef. Op 31 oktober 1879 richtte hij samen met andere notabelen de Eerste Groninger Tramway-Maatschappij op. Enkele door hem geschreven liederen, zoals 'Tramlied', 'Werkmanslied', 'Weg met den omnibus' en 'Toch een spoorweg', werden destijds gezongen.
Daarnaast was hij een begenadigd schrijver voor kranten en almanakken. Hij populariseerde boeken over natuurkunde en vertaalde populair-wetenschappelijke werken uit het Engels en Duits. Een lied van zijn hand, getoonzet door Richard Hol, werd opgenomen in de liedbundel 'Kun je nog zingen, zing dan mee' (1e druk in 1906). Het betrof een canon met de beginregels: 'Kling - klang! Kling - klang! Over het woud galmen de klokken als Eng'lengezang'.
Gezinsleven en Emeritaat
Anthony Winkler Prins was in 1847 gehuwd met Henriëtte Klijnsma, geboren op 23 december 1824. Zij kregen elf kinderen: zes jongens en vijf meisjes. De tweede zoon, Vincent, overleed op 3 september 1864 na een langdurige ziekte. Na 32 jaar predikantschap ging Winkler Prins met emeritaat. Op 24 september 1882 nam hij afscheid van de Doopsgezinde Gemeente en van Veendam. Het echtpaar verliet Veendam om bij hun kinderen in Voorburg te gaan wonen.
Laatste Levensjaren en Herbegrafenis
Ook na zijn emeritaat bleef Winkler Prins uiterst energiek en vitaal. Hij was 78 jaar oud toen hij met een van zijn vier zoons over de Kagerplassen van Lisse naar Leiden schaatste en terug. Op zijn tachtigste preekte hij nog eens in Veendam en op Schiermonnikoog. Voor de Delftse Courant schreef hij nog 150 hoofdartikelen. In Veendam wordt Winkler Prins nog steeds geëerd.
Na zijn overlijden op 4 januari 1908, op 90-jarige leeftijd te Voorburg, opende een dochter een briefje dat hij haar op zijn tachtigste verjaardag had gegeven. Daarin stond: “Als ik mocht overlijden, dan mogen mijn vrouw en kinderen weten dat ik een lang en gelukkig leven heb gehad.” Winkler Prins werd te Voorburg begraven, evenals drie jaar later zijn echtgenote Henriëtta Klijnsma. Het graf raakte verwaarloosd en had geen grafsteen, slechts een paaltje met het nummer 48.
Mede op grond van het briefje van Winkler Prins ijverde Petra Maters, directeur van het Veenkoloniaal Museum, vanaf 2003 voor de herbegrafenis van het echtpaar Winkler Prins te Veendam. Het college van burgemeester en wethouders van Veendam achtte de historische verbondenheid van Winkler Prins met Veendam een doorslaggevende reden om tot herbegrafenis over te gaan. Begin 2005 gaf de gemeente Leidschendam-Voorburg hiervoor toestemming. Op 9 september 2005 vond de herbegrafenis in Veendam plaats, naast het graf van de moeder van Winkler Prins en dat van een van zijn zoons. Er is een nieuwe grafsteen geplaatst met de tekst 'Teruggekeerd in Veendam op september 2005'.
Eerbetoon in Veendam
De Rijksscholengemeenschap in Veendam is naar hem vernoemd en in het Veenkoloniaal Museum vindt men een Winkler Prins kabinet met een collectie over zijn leven en werk. Daarnaast staat een standbeeld van Winkler Prins op het museumplein. Voor zijn voormalige pastorie staat een gedenkteken. In de slijterij zijn alcoholica naar hem vernoemd en ook is in Veendam Winkler Prinskoek te koop. Verder is er de Winkler Prins winkelpassage en organiseert de Lions Club ieder jaar een Winkler Prinsdictee.
tags: #hoofdredacteur #encyclopedie #predikant #veendam