In 2022 promoveerde dr. Jacolien Wubs op de studie ”To Proclaim, to Instruct and to Discipline. The Visuality of Texts in Calvinist Churches in the Dutch Republic”. Van dit onderzoek is eind 2024 een handelseditie verschenen, in het Engels, op groot formaat en met veel schitterende kleurenfoto’s van kerkinterieurs.
Dr. Wubs onderzocht tekstborden en tekstschilderingen op muren en pilaren in protestantse kerken die zo de boodschap van de Bijbel overbrachten. Ze besteedde overigens geen aandacht aan bijvoorbeeld rouwborden en glas-in-loodramen.
De overgang van katholiek naar calvinistisch
Rooms-katholieke kerken hadden, ook in Nederland, veel aandacht voor het beeld. Dat betrof niet alleen afbeeldingen van Christus en Maria, maar ook andere onderwerpen, zoals muurschilderingen en panelen uit het einde van de zestiende eeuw.
Tijdens de Beeldenstorm in 1566 sloegen de stormers heel wat beelden en afbeeldingen in rooms-katholieke kerken kapot. Toen de kerken in de Republiek in gebruik genomen werden voor de calvinistische eredienst was het gedaan met beelden en afbeeldingen. Het ging om het Woord. De kansel kwam centraal te staan. De beelden werden weggehaald en de muren met afbeeldingen werden witgekalkt. Er verdween inderdaad veel, maar er kwam ook wat voor terug, vaak in de vorm van versierde tekstborden.
Nieuwe vormen van visuele communicatie: tekstborden
Deze tekstborden betroffen een veelheid aan onderwerpen, van functioneel tot religieus. Functionele tekstborden gingen bijvoorbeeld over hoe je je in de kerk moest gedragen. Op een paneel in de Westerkerk te Enkhuizen stond dat het verboden was in de kerk te razen, stoeien, getier of onbehoorlijk geluid te maken. Een bord in de kerk van Schermerhorn vroeg om stilte tijdens de diensten en catechisaties.
In de Oude Kerk in Amsterdam stond erbij wie toezagen op de naleving: de hondenslager, de begraver en de dienaren van God. Andere functionele panelen gaan over (tarieven voor) begraven in de kerk, onder andere in Poortugaal, en het bevorderen van liefdadigheid. Zo is er een serie teksten uit Mattheüs 25 in de Sint-Bavokerk in Haarlem. In dezelfde traditie staan de armenborden in de kerk van Mijnsheerenland, die het belang van armenzorg benadrukten, mede ingegeven door het geloof dat het een opdracht van Christus is en de kerkganger na dit leven toch niets kan meenemen bij het sterven.
Religieuze en historische teksten op borden
Er zijn ook tekstborden over de geschiedenis van de kerk, onder andere in de Grote Kerk van Alkmaar, de Sint-Nicolaaskerk in Edam en in Boksum en Blessum in Friesland. Diverse kerken hebben lijsten met de namen van predikanten die er gediend hebben, onder andere in Zwolle en in Nijmegen. In sommige kerken vermelden borden de namen van stadsbestuurders of van andere belangrijke mensen.
Veelvoorkomend zijn Tien Gebodenborden. Op een rijkversierd paneel in de kerk van Ravenstein staan bovenaan de woorden ”God sprak al deze woorden”, waarna de wet volgt. Onderaan staat ”Want zonder de wet is de zonde dood (Rom. 7)”. Boven in het Tien Gebodenbord in de kerk van Schoonhoven staat het motto ”Pro Lege Rege Grege” (voor de wet, de koning en het volk).
De Tien Geboden en de Bijbel
Op sommige van deze borden is een portret van Mozes afgebeeld, bijvoorbeeld in Kerkwijk. Daar houdt Mozes zijn handen op de beide tafels van de wet en heeft hij een staf in zijn hand, terwijl zijn hoofd baadt in het licht met daarin Hebreeuwse letters met de tekst ”Hoor, Israël, de Heere onze God is Een”. Dergelijke borden zijn er in Joure, Lunteren, Bolsward, Tricht, Bruchem en Huizen en vele andere plaatsen. In Rhenen hangt een Tien Gebodenbord met ernaast Mozes en, aan de andere kant, Aäron, beiden ten voeten uit afgebeeld.
Andere belangrijke religieuze teksten
Bij de Tien Gebodenborden hingen dikwijls panelen met de Geloofsbelijdenis en het Onze Vader. In sommige kerken komen daarbij de instellingswoorden van het avondmaal en het bevel om het Evangelie te verkondigen (Mattheüs 28:18,19). In de kerken van Bourtange en Poortugaal staat het allemaal bij elkaar. In de kerk van Lienden (Betuwe) staan de teksten op vijf panelen.
Verandering in het kerkinterieur
Speciale aandacht is er voor het koor, de plaats van de misviering in de Rooms-Katholieke Kerk, en doorgaans de locatie voor het Heilig Avondmaal in de protestantse kerk. De rooms-katholieke elementen, zoals het kruis of een afbeelding van Christus, werden weggehaald en in de plaats daarvan kwamen borden met teksten.
In de Sint-Pieterskerk in Leiden is een Tien Gebodenbord geplaatst op het koorhek, waar het in de plaats kwam van een crucifixgroep die tijdens de Reformatie van de kerk was verwijderd. Op de koorzijde staan de instellingswoorden van het avondmaal. In plaats van het altaar kwam er een tafel om het avondmaal te vieren. In Noordwijk staan boven op het koorhek drie panelen, met de wet, de Geloofsbelijdenis en het Gebed des Heeren. Aan de binnenzijde staan de instellingswoorden en Bijbelteksten.
De historische context van het Calvinisme in Nederland
Calvinisme is een stroming binnen het protestantisme die zijn oorsprong vindt in de theologie van Johannes Calvijn (1509-1564). Calvijn drukte een zwaar stempel op het protestantisme als kerkelijke stroming. Het calvinisme zorgde in de 16e eeuw voor een derde reformatorische golf, nadat aanhangers van het lutheranisme en de Doopsgezinden vervolging ondervonden.
Het calvinisme had grote invloed in onder meer Frankrijk met de hugenoten, Schotland, waar John Knox bij de presbyterianen het calvinistische denken verbreidde en waarmee de Schotse Reformatie begon, alsmede in delen van Zwitserland en de Zeventien Provinciën. De leer sloeg ook aan bij de puriteinen in Engeland en in de Verenigde Staten, waar het calvinisme nog te vinden is in de presbyteriaanse en congregationalistische kerken. In Nederland en Vlaanderen is het calvinisme tegenwoordig in een breed kerkelijk spectrum van het protestantisme terug te vinden.
In de Republiek der Nederlanden was calvinisme de officiële, maar niet verplichte godsdienst. Tijdens de Synode van Dordrecht (1618-1619) werd ruim baan gegeven aan degenen die het meest strikt en streng in de leer waren. Zodoende drukte het calvinisme een stempel op de zeventiende-eeuwse maatschappij.
The Synod of Dort & Three Forms of Unity Explained
Calvinisme en de maatschappij
In veler ogen was de Republiek een calvinistisch land. Vooral in het buitenland is dit een hardnekkig beeld. Historici als Huizinga hebben gewezen op de complexiteit van dit beeld. Hoewel het aantal belijdende leden van de Gereformeerde Kerk een minderheid van de bevolking vormde, wist het calvinisme een grote invloed uit te oefenen op de maatschappij.
De hervorming in Europa was een veelkleurig fenomeen. Wat in alle protestantse landen verdween, waren de kloosters, de memoriemissen voor de overledenen en de aflaten. Wat verdween was ook het celibaat als ideaal. Tegenover deze ‘negatieve reformatie’ stonden echter vele ‘positieve reformaties’, met een nadruk op de preek en de zang door de gemeente.
Verschillen met het Lutheranisme
Hoewel zowel het lutheranisme als het calvinisme vormen van het protestants-christelijk geloof zijn, zijn er grote verschillen tussen de twee stromingen. Luther en Calvijn hadden andere ideeën over het geloof en de kerk.
- Predestinatie: Calvijn geloofde in de goddelijke voorbeschikking, wat inhoudt dat God al voorafgaand aan ieders geboorte heeft bepaald of diegene na zijn of haar dood naar de hemel of de hel gaat. Luther geloofde hier niet in.
- Organisatie van de kerk: Luther vond dat bisschoppen de kerk moesten leiden, terwijl Calvijn dacht dat een kerkenraad, bestaande uit doctoren, pastores en ouderlingen, het meest geschikt was.
- Vorst en volk: Luther beweerde dat de vorst door God gekozen was en dat men niet tegen hem in opstand mocht komen. Calvijn vond echter dat de bevolking in opstand mocht komen en de vorst mocht afzetten als deze zich als een tiran gedroeg.
Deze dogmatische verschillen waren niet alleen voer voor theologen, maar waren ook verbonden met een ander levensgevoel. Luther en Calvijn baseerden zich op de bijbel, al sprong Luther vrijer om met de Heilige Schrift dan Calvijn.
Calvinisme en kunst
Het beeld dat kunst (geassocieerd met rijkdom en luxe) en calvinisme (geassocieerd met soberheid en spaarzaamheid) niet samengaan, stemt niet overeen met de werkelijkheid. Johannes Calvijn, de stichter van het calvinisme, liet zich nooit negatief over kunst uit. ‘Beeldhouwen en schilderen’, meende hij, waren ‘gaven van God’, al dienden de afbeeldingen zich te beperken tot zaken ‘die wij met onze eigen ogen kunnen waarnemen’, alsook ‘historiestukken en uitbeeldingen van wat in de geschiedenis heeft plaatsgevonden’.
Hoewel Calvijn in zijn Institutie pleitte voor 'maathouden', had hij wel degelijk oog voor vermaak en plezier. Zo stelt hij dat God met kleding en voedsel niet alleen in onze noodzakelijke levensbehoeften wilde voorzien, maar ook voor vermaak en plezier wilde zorgen.
