Wat is Goede Vrijdag?
Goede Vrijdag is de vrijdag voor Pasen en maakt deel uit van de Goede Week. Op deze dag herdenken christenen de kruisiging en dood van Jezus, die plaatsvonden op de heuvel Golgotha nabij de stad Jeruzalem.
Het Verloop van de Gebeurtenissen
Het verhaal van Goede Vrijdag begint in de vroege ochtenduren, wanneer de hogepriesters, oudsten en het gehele Sanhedrin bijeenkomen met het besluit om Jezus ter dood te brengen. Jezus wordt geboeid en overgebracht naar de stadhouder Pilatus. Pilatus ziet zich geconfronteerd met een dilemma en probeert de situatie te ontlopen door Jezus, die oorspronkelijk uit Galilea komt en daardoor onder het recht van Herodes valt, naar hem toe te sturen. Herodes drijft de spot met Jezus, kleedt hem in een mantel en stuurt hem terug naar Pilatus als een "nepkoning".
Pilatus tracht vervolgens Jezus vrij te laten door het volk te laten kiezen tussen een moordenaar en Jezus. Tot zijn spijt kiest het volk echter voor de vrijlating van de moordenaar. Hierna laat Pilatus Jezus geselen. Romeinse soldaten voeren Jezus mee naar de binnenplaats van het gerechtsgebouw, zetten hem een doornenkroon op het hoofd en kleden hem in een purperen mantel. Ze bespotten hem, slaan hem op het hoofd en Pilatus stelt Jezus vervolgens aan het volk voor. Dit is echter niet voldoende en de menigte roept: "kruisig hem".
Tussen acht en negen uur 's ochtends wordt Jezus gekruisigd, geflankeerd door twee moordenaars. Drie uur later, omstreeks de middag, wordt het donker op de gehele aarde, wat aanhoudt tot drie uur 's middags (Matteüs 27:45). Dan sterft Jezus. Tegen de avond van die dag begeeft Jozef van Arimathea zich naar Pilatus om toestemming te vragen om Jezus te begraven.
De Theologische Betekenis van het Offer
De betekenis van de dood van Jezus en van Goede Vrijdag ligt in het offer dat Jezus volgens de evangeliën heeft gebracht (Marcus 10:45). Zijn dood wordt in het Nieuwe Testament beschouwd als een offer (Hebreeën 10:4-10). De offers die in het Oude Testament werden gebracht, worden gezien als een vooruitwijzing naar de dood van Jezus. De geofferde dieren, met name de lammeren, symboliseerden reeds dat voor de betaling van schuld bloed nodig is. Johannes de Doper wees Jezus al aan als het Lam van God (Johannes 1:29).
Door zijn dood heeft Jezus de schuld van de zonde betaald en de satan overwonnen. Hoewel het lijden en sterven van Jezus centraal staat, spreekt de Kerk toch van 'Goede' Vrijdag om te benadrukken dat Jezus zichzelf vrijwillig heeft opgeofferd ter verzoening van de zonden. Er zijn echter ook bronnen die suggereren dat de naam "Goede Vrijdag" voortkomt uit een verbastering van "Gods vrijdag".
Liturgische en Muzikale Tradities
Het lied ‘Nu valt de nacht’, gezongen als NLB 590, wordt vaak als slotlied van de Goede Vrijdagdienst gebruikt. Dit lied beschrijft in vijf strofen, met beknopte tekst, de gebeurtenissen van Goede Vrijdag vanuit het perspectief van de gemeente. De tekst is geschreven door Ad den Besten (1923-2015) en Jan Wit (1914-1980), twee prominente dichters die een belangrijke rol speelden bij de samenstelling van het Liedboek voor de kerken in 1973.
De eerste strofe van ‘Nu valt de nacht’ citeert de laatste woorden van Jezus, ‘Het is volbracht’ (Johannes 19:30). De regel ‘In Gods hand gegeven’ is een verwijzing naar Jezus’ woorden uit Lucas 23:46, waar Hij een vers uit Psalm 31 citeert: ‘In uw hand beveel ik mijn geest’, vers 6. Naast Psalm 22, is dus ook Psalm 31 een bron waaruit Jezus citeert tijdens zijn kruisiging.
De melodie van dit lied, zoals wij die nu kennen, is opmerkelijk oud en stamt uit 1641. De versie uit 1641 is een protestantse bewerking; er bestaat echter een nog oudere vorm uit 1628, die ook wel de Katholieke versie genoemd wordt. Van de Tsjechische componist Samuel Capricornus (1628-1665) is een compositie van dit lied bewaard gebleven, uitgevoerd voor twee sopranen, diverse violen en orgel. Een andere, meer romantische orgelbewerking is van de hand van de componist Johannes Brahms (1833-1897). Hoewel Brahms bekend is van zijn symfonieën en pianowerken, schreef hij aan het einde van zijn leven ook orgelcomposities. Deze specifieke compositie stamt echter uit een eerdere periode, vermoedelijk uit 1856, en begint met een adagio in 12/8 maat, waarbij de melodie in de sopraan ligt. Een compositie van een geheel andere aard is de orgelbewerking van de Roemeense componist en organist Michael Radulescu (1943).
Liturgische elementen rond Goede Vrijdag:
- Intrede: In stilte
- Antwoordpsalm: Ps. 31: Vader, in uw handen
- Vers voor het Evangelie: Christus is voor ons gehoorzaam
- Kruistoning: Zie het hout van het kruis
- Kruisverering: Crucem tuam (Taizé)
Orgelspel 'Nu valt de nacht' met thema uit Johannus passion Bach Goede vrijdag
De liederen en gezangen die op Goede Vrijdag klinken, zoals ‘Aanschouwt dit kostbaar Kruis’, ‘Crucem tuam adoramus Domine’, ‘Mijn volk, wat heb Ik u gedaan’ en ‘O hoofd vol bloed en wonden’, dragen bij aan de diepe reflectie op het lijden en offer van Christus.