De ontwikkeling van het Liedboek, zowel het oude als het nieuwe, is een proces dat diep geworteld is in de geschiedenis van het protestantisme en wordt ook wel aangeduid als de ‘gezangenkwestie’. Dit beleid rondom wat er gezongen mag worden in de eredienst, is al sinds de Reformatie een belangrijk discussiepunt: hoe kan het geloof muzikaal worden uitgedrukt? Terwijl Maarten Luther het zingen van diverse geestelijke liederen in de eigen taal aanmoedigde, hanteerde Johannes Calvijn een strengere benadering, waarbij enkel psalmen door de gemeente gezongen mochten worden.
In de 16e eeuw vaardigden diverse synodes in Nederland uit dat enkel de Datheense berijming van de psalmen in de gereformeerde kerk gezongen mocht worden. Echter, de vraag blijft of deze regels altijd werden nageleefd, aangezien veel gemeentes naast de psalmen ook verschillende hymnes en gezangen zongen. Slechts enkele liederen, zoals de Lofzang van Maria, werden toegestaan in de eredienst en werden samen met elf andere gezangen toegevoegd aan de Psalmberijming van 1773. Uiteindelijk zwichtte ook de synode voor de druk om meer gezangen toe te laten. In 1807 presenteerde een speciaal samengestelde commissie het eerste officiële gezangboek van de Nederduits Gereformeerde Kerk, destijds de volkskerk genoemd. Dit boek, getiteld Evangelische Gezangen, bevatte maar liefst 192 liederen. Deze liedteksten waren grotendeels afkomstig van Nederlandse dichters uit de 18e-eeuwse Verlichting en werden op de melodieën van bekende psalmen gezet.
De introductie van deze gezangenbundel stuitte echter niet op universele instemming en was een van de aanleidingen voor de Afscheiding in 1834. Hendrik de Cock verzette zich hevig tegen het synodale voorschrift om minstens één lied uit het gezangboek tijdens de zondagse eredienst te zingen. Een dramatisch incident vond plaats in 1840, toen dominee Ledeboer de bundel driftig van de kansel gooide in zijn kerk in Benthuizen. Dit illustreert hoe het gezamenlijk zingen, dat in essentie verbindt in geloof, in het verleden ook tot verdeeldheid kon leiden.
Evolutie van het Liedboek: Van Vervolgbundel tot Liedboek voor de Kerken
Rond 1869 verscheen de Vervolgbundel op Evangelische Gezangen, die 82 nieuwe liederen introduceerde. Deze bundel beoogde een ander theologisch geluid te laten horen dan de reeds bestaande gezangen, met een meer orthodoxe inslag en aandacht voor het verleden. In 1938 werd opnieuw een omvangrijk nieuw liedboek uitgebracht: de Hervormde Bundel. Na jaren van conceptontwikkeling en afwijzingen, moest deze bundel de gehele breedte van de Nederlandse Hervormde Kerk vertegenwoordigen. Het bevatte 150 psalmen in de oude berijming, 12 gezangen en 306 liederen. Ongeveer 150 liederen werden overgenomen uit eerdere bundels, wat duidt op de toevoeging van veel nieuw materiaal.
In 1952 riep de Hervormde Kerk een gezangcommissie in het leven met als taak de Hervormde Bundel te herzien. Gedurende het maakproces sloten verschillende kerken zich aan bij dit initiatief, waaronder remonstranten, doopsgezinden, lutheranen en de Gereformeerde Kerken in Nederland. Uiteindelijk resulteerde dit proces in een boeiend product van de toenmalige Samen op Weg-beweging. Het resultaat, dat in 1973 uitkwam, was het Liedboek voor de Kerken. Dit roodleren zangboek bevatte psalmen in de berijming uit 1965 en 491 liederen. Parallel aan de officiële kerkelijke bundels, zongen protestanten thuis - maar niet altijd tijdens de kerkdienst - al decennia liederen uit evangelische bundels, zoals die van de evangelist Johannes de Heer en Glorieklokken. In deze liederen lag de nadruk op een persoonlijke relatie met God, vergeving, de Heilige Geest en de kracht van gebed.
De snelle groei van de evangelische beweging in de jaren zeventig en tachtig had een aanzienlijke invloed op de protestantse wereld. Met name de bundels Opwekkingsliederen, waarvan de eerste in 1978 verscheen, kregen grote bekendheid. Hoewel deze liederen aanvankelijk niet standaard werden gezongen tijdens zondagse vieringen, gebeurde dit in de loop der decennia steeds vaker, zij het niet altijd zonder discussie. Tegenwoordig is het in diverse plaatselijke gemeenten gebruikelijk om regelmatig een Opwekkingslied te zingen, of een nummer uit een andere evangelische liedbundel of van een christelijke zanger of band. Deze ontwikkeling ging gepaard met de introductie van andere instrumenten dan het orgel, zoals piano, gitaar en drumstel, in de protestantse eredienst.
Het Hedendaagse Liedboek: Pluraliteit en Toegankelijkheid
Geleidelijk ontstond de vraag naar een nieuw liedboek, mede doordat sinds 1973 diverse kerkstromingen met eigen, niet-traditionele repertoire zich hadden aangesloten. In 2013 werd het Liedboek - Zingen en bidden in huis en kerk uitgebracht. Acht protestantse kerkgenootschappen waren bij dit project betrokken, en ongeveer 75 mensen werkten er ruim vijf jaar aan. Vanwege de toenemende pluriformiteit van het protestantisme en de geloofsbeleving van kerkleden, bevat dit liedboek niet alleen liederen, maar ook teksten, gebeden en gedichten die geschikt zijn voor bijzondere levensmomenten of speciaal bedoeld zijn voor kinderen.
De huidige praktijk toont een grote verscheidenheid aan zangtradities. Zo zijn er gemeenten die nog steeds de psalmen van Datheen zingen of enkel de berijming uit 1773, begeleid door orgel. Andere kerken kiezen voor nieuwere berijmingen en liederen, of kerkgangers zingen liturgische onderdelen van de dienst mee. In sommige kerkgebouwen klinken gregoriaanse melodieën en onberijmde psalmen zoals in de vroege kerk, terwijl in andere een band Opwekkingsliederen of popnummers speelt. Sommige gemeenten zingen zelfs een combinatie van verschillende stijlen.
Al deze verschillende zangbundels, liedboeken en de reacties daarop maken één ding duidelijk: zingen is belangrijk voor een gelovige. Meer informatie over dit soort protestantse onderwerpen is te vinden in de Canon van het Nederlandse protestantisme, en de vraag naar de meest geliefde liederen binnen de Protestantse Kerk in Nederland blijft actueel.
Specifieke Uitgaven en Specificaties
Er zijn diverse edities van het Liedboek beschikbaar, gericht op verschillende behoeften en voorkeuren:
Luxe Soft-cover Editie van het Nieuwe Liedboek
Deze speciale luxe soft-cover editie, met een hoes en een prachtige lay-out, is ontworpen om iedereen de mogelijkheid te bieden een eigen liedboek te bezitten. Verdere specificaties omvatten:
- Uitvoering: softcover met goudsnede
- Formaat: 11 x 18 cm
- Omvang: circa 1.600 pagina's
- Binnenwerk: dundruk
- Drukwerk: zwart met steunkleur
- Afwerking: genaaid gebonden, 2 leeslinten
Deze luxe uitvoering, in een soepele band, is ideaal voor gebruik tijdens kerkdiensten en in huisgroepen.
Inhoudelijke Opbouw van het Nieuwe Liedboek
Het Nieuwe Liedboek bevat een zorgvuldig geselecteerde hoeveelheid materiaal uit de diverse gemeenten en kerken die samenwerken in het nieuwe liedboekproject. De inhoud is gestructureerd met aandacht voor:
- Psalmen: De 'Psalmberijming 1967', met de 150 psalmen zoals deze in het Liedboek voorkomen, wordt integraal opgenomen. Dit psalter wordt beschouwd als onmiskenbaar cultureel en liturgisch erfgoed van de Nederlandse protestantse kerken. Daarnaast zullen ook andere berijmde en onberijmde psalmen worden opgenomen, waarbij de onberijmde psalmen met name verwijzen naar de 'antwoordpsalmen' die te vinden zijn in bundels zoals Gezangen voor Liturgie (GVL). Vanwege de beperkte ruimte in een nieuw liedboek, zal de keuze van psalmen sterk bepaald worden door hun bruikbaarheid in de liturgie van de kerken.
- Gezangen in het huidige Liedboek: Een ruime selectie uit de bestaande gezangen wordt gemaakt om de traditie te behouden en de kerk van de 21e eeuw verbonden te houden met voorgaande generaties. Naast oude liederen worden ook liederen uit de jaren '50 en '60 van de vorige eeuw, die inmiddels tot de 'klassiekers' van het Nederlandse kerklied behoren, opgenomen.
- Nieuwe Nederlandse liederen: Na de verschijning van het Liedboek is de ontwikkeling van nieuwe kerkliederen in Nederland doorgegaan, resulterend in een grote verscheidenheid aan stijlen die passen bij de pluriformiteit van de kerken. Deze liederen zijn verzameld in bundels van kerkgenootschappen (zoals Gezangen voor Liturgie (GVL) en Oud-Katholiek Gezangboek), andere verzamelingen (zoals Tussentijds, Zingend Geloven, Evangelische Liedbundel) en bundels met liederen van specifieke dichters (zoals Huub Oosterhuis, Sytze de Vries, André Troost).
- Nieuwe buitenlandse liederen: Hierbij kan gedacht worden aan liederen uit recent verschenen gezangboeken uit het buitenland (zoals Duitsland, Zwitserland, Schotland en de Scandinavische landen), liederen uit Taizé en Iona, en liederen uit andere werelddelen die in oecumenisch verband belangrijk zijn geworden en op internationale bijeenkomsten worden gezongen.
- Kinder-, jeugd- en tienerliederen: Het ontbreken van specifieke liederen voor deze leeftijdsgroepen in het Liedboek werd als een gemis ervaren. Er zal een eigen repertoire van dergelijke liederen worden opgenomen, met een zodanig niveau dat zij door de gehele geloofsgemeenschap kunnen worden meegezongen zonder dat iemand zich tekortgedaan voelt. Deze liederen zullen daarom niet in een aparte rubriek, maar in de verschillende rubrieken van het nieuwe liedboek worden opgenomen.
- Liturgica: De liturgische praktijk van deze tijd vraagt om zingbare varianten voor vaste elementen uit de orde van dienst, zoals gezongen drempelgebeden, acclamaties, tafelgebeden, en ook voor gebruik in de huiskring, bijvoorbeeld bij de maaltijd.
- Overige zangvormen: Hierbij kan gedacht worden aan canons en kernverzen (een toonzetting van een enkel bijbelvers dat op allerlei manieren zelfstandig gebruikt kan worden, bijvoorbeeld als refrein bij een gesproken tekst). Deze zangvormen kunnen de eredienst en andere bijeenkomsten verlevendigen.
- Gebeden en teksten voor meditatie: Het nieuwe liedboek is ook bedoeld als persoonlijk meditatieboek voor gebruik thuis. Meditatieve teksten en gebedsteksten kunnen, naast liederen, een belangrijke functie vervullen in het pastoraat.
Kinderen maken spannend luisterboek over de Reformatie
Historische Vergelijking en Verschillende Uitgaven
Het Liedboek voor de Kerken, uitgebracht in 1973 als opvolger van de afzonderlijke psalm- en gezangenbundels van de hervormde en gereformeerde Kerken, is het meest gebruikte kerkelijk liedboek van een aantal protestantse kerken. Dit geldt met name voor de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), met uitzondering van gemeenten van hervormd-gereformeerde signatuur die de oude Psalmberijming van 1773 gebruiken. Het boek wordt ook gebruikt in onder andere de Nederlands Gereformeerde Kerken, de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) en een aantal Christelijke Gereformeerde Kerken. De psalmen in dit liedboek zijn nieuw berijmd op de bekende melodieën van het Geneefse Psalter. De psalmberijming wordt in de volksmond de "nieuwe berijming" genoemd, ter onderscheiding van de "oude berijming" uit 1773.
Na verloop van jaren ontstond de behoefte om nieuwe liederen aan het Liedboek toe te voegen. De Interkerkelijke Stichting voor het Kerklied (ISK) bracht tussen 1981 en 2004 de serie Zingend Geloven uit, bestaande uit acht delen, met als doel het maken van nieuwe liederen te stimuleren. Als reactie op de groeiende behoefte aan nieuwe liederen in de gemeente, bracht de ISK in 2005 de bundel Tussentijds uit. In 1999 bracht het Evangelisch Werkverband de Evangelische Liedbundel uit, die sindsdien bij veel gemeenten in gebruik is. De Gereformeerde Kerken vrijgemaakt hebben een variant van het Liedboek voor de Kerken, waarin een lijst is opgenomen met liederen die volgens deze kerk Bijbelgetrouw zijn.
In 2007 besloot de generale synode van de PKN unaniem tot de ontwikkeling van een nieuw liedboek. Op 31 oktober 2009 werd aangekondigd dat dit boek de titel Liedboek - zingen en bidden in huis en kerk zou dragen.
De bundel Gezangen voor Liturgie verscheen voor het eerst in 1984, met een herziene editie en aanvullingen in 1996. Deze bundel bevat onder andere de nummers "Herder Israëls, hoor!", "Treedt aan! Halleluja.", "Ik roep uit de diepten tot U, Heer!", en diverse Kyrie- en Gloria-gezangen.
Verschillende Uitgaven van het Liedboek
Er zijn diverse uitgaven van het Liedboek beschikbaar, elk met specifieke kenmerken:
- Gemeentebundels Liedboek (standaard) - blauw/groen:
- Uitvoering: hardcover, witsnede, rechte hoeken
- Formaat: 11 x 18 cm
- Omvang: 1.620 pagina's
- Binnenwerk: dundruk, zwart met steunkleur
- Afwerking: genaaid gebonden, 2 leeslinten
- Prijs: € 28,50
- Liedboek (luxe) - blauw kunstleer:
- Uitvoering: softcover, goudsnede, ronde hoeken, in foedraal
- Formaat: 11 x 18 cm
- Omvang: 1.620 pagina's
- Binnenwerk: dundruk, zwart met steunkleur
- Afwerking: genaaid gebonden, 2 leeslinten
- Prijs: € 34,50
- Liedboek (luxe) - rood kunstleer:
- Uitvoering: softcover, goudsnede, ronde hoeken, in foedraal
- Formaat: 11 x 18 cm
- Omvang: 1.620 pagina's
- Binnenwerk: dundruk, zwart met steunkleur
- Afwerking: genaaid gebonden, 2 leeslinten
- Prijs: € 34,50
- Lieteboek Sjonge en bidde thús en yn tsjerke (Fries):
- Uitvoering: hardcover, witsnede, rechte hoeken
- Formaat: 11 x 18 cm
- Omvang: 1620 pagina's
- Binnenwerk: dundruk, zwart met steunkleur
- Afwerking: genaaid gebonden, 2 leeslinten
- Prijs: € 28,50
Speciale Uitgaven voor Muzikanten en Koor
- Koorbundel: Een set van drie koorbundels met meerstemmige zettingen voor cantorijen en zanggroepen. Deel 1 bevat psalmen, de overige delen bevatten andere liederen.
- Formaat: 19 x 26 cm
- Uitvoering: genaaid gebonden, drie banden, uitsluitend als set verkrijgbaar
- Omvang: 1085 pagina's
- Prijs: € 87,50
- Lieteboek Sjonge en bidde thús en yn tsjerke (Fries) - aangepaste koorzettingen: Een PDF-bestand met koorzettingen van 108 liederen, inclusief auteursrechten voor eigen gebruik tot maximaal 30 exemplaren.
- e-book (met PDF’s)
- Prijs: € 37,50
- Begeleidingen: Een losbladig pakket met begeleidingsuitgaven voor alle liederen, voornamelijk voor orgel en piano, maar ook met ruimte voor andere instrumenten.
- Uitvoering: Losbladig, geperforeerd (4 gaten)
- Omvang: 1.280 pagina's
- Prijs: € 99,00 (wordt geleverd ZONDER opbergmappen en tabbladen)
In Nederland geldt de Wet op de Vaste Boekenprijs, wat betekent dat de verkoopprijs voor consumenten uniform is, vastgesteld door de uitgever. Boekhandelaren en kerken mogen niet afwijken van deze prijs bij doorverkoop. In België geldt deze wet niet.