Vanaf 1834 ontstond er binnen de Nederlandse Hervormde Kerk aanzienlijke onvrede, wat leidde tot de afscheiding van een groeiend aantal lidmaten. Deze groep vormde de zogenaamde Christelijk Afgescheiden of Gereformeerde Gemeenten in Nederland. Aanvankelijk weigerden zij zich te identificeren als een "nieuw" kerkgenootschap, stellende dat er een ononderbroken lijn bestond teruggaand naar de Reformatie in de 16e eeuw. De in 1618 te Dordrecht vervaardigde Kerkorde werd als een van de grondslagen van het kerkzijn aangehouden. Na verloop van tijd legde men zich in gereformeerde kringen neer bij de bestaande situatie, en vanaf 1870 kreeg het kerkgenootschap definitief de naam Christelijke Gereformeerde Kerken.
Ondertussen bleef de onrust binnen de Nederlandse Hervormde Kerk voortduren. In 1886 werd Abraham Kuyper de leidende figuur in de beweging die bekend werd als de Doleantie. Hieruit ontstond een nieuw kerkgenootschap, de Nederduits Gereformeerde Kerk. In 1892 fuseerden beide kerkgenootschappen tot de Gereformeerde Kerken in Nederland.
De Rol van de Classis Alkmaar
Het Regionaal Archief Alkmaar bewaart het archief van de Hervormde Classis Alkmaar. De classis speelde een cruciale rol in het kerkelijke leven. Aankomend predikanten legden voor de classis hun examens af, en afgevaardigden van deze kerkelijke instelling bezochten met regelmaat de hervormde gemeenten middels visitaties. De classis bemoeide zich ook met kwesties die kerkgemeenten niet zelfstandig konden oplossen. Denk hierbij aan klachten over predikanten, bezwaren tegen hun aanstelling, oppositie van kerkleden tegen ouderlingen of diakenen, en onverkwikkelijke procedures tussen predikant en kerkenraadsleden onderling.
Casussen uit het Classisarchief
Pieter Jansz Backer (1621-1625)
Tussen 1621 en 1625 ontstond er ophef in Egmond-Binnen rondom dominee Pieter Jansz Backer. Hij werd beschuldigd van ‘twiststokerij’ en het benadelen van armen binnen de kerkelijke gemeente. De classis Alkmaar oordeelde dat Jansz niet “met ruste en stichting” kon aanblijven en stelde een overplaatsing naar Oudorp of Oterleek voor. Dit plan ging echter niet door.
Philippus Verbrugge (1778-1782)
Een lijvig dossier is te vinden over Philippus Verbrugge, die in 1778 in Koedijk predikant werd. Dit was zijn eerste en meteen zijn laatste predikantsberoeping. Uit het archief van de classis blijkt dat hij voor deze kleine gemeente onmogelijk in de omgang moet zijn geweest. Zo had hij weduwnaar Pieter Yffs ontslagen als diaken nadat diens dienstmeid zwanger van hem was geworden. Ondanks dat Yffs de vrouw meteen trouwde en de voltallige kerkenraad de diaken hierin steunde, bleef Verbrugge bij zijn besluit. De classis koos echter de zijde van de raad, oordeelde dat Verbrugge “vredelievend en zachtmoedig van harten” moest zijn, en merkte op dat hij over geen van deze deugden beschikte. Verbrugge ging tussen 1780 en 1782 in beroep, tot aan de Staten van Holland en West-Friesland toe, waarbij hij zich breedsprakig verdedigde. Uiteindelijk kreeg hij ongelijk en werd hij afgezet wegens “verwerpen van synodale vermaningen” en “onbeschaamdheid in taal en houding”. Verbrugge vertrok uit Koedijk en zou bekend komen te staan als avonturier, politiek provocateur, schuinsmarcheerder en schrijver van polemieken, waarbij hij meermaals in de gevangenis belandde. In 2018 verscheen een boek over deze “gesjeesde predikant en orangist” getiteld In louche gezelschap.
Jacob Metz (1823-1836)
Over Jacob Metz, predikant in West-Graftdijk van 1823 tot 1836, zijn naast een dossier in het classisarchief ook stukken in het archief van die hervormde gemeente zelf te vinden. Metz’ voornaamste probleem was dat hij regelmatig dronken op de kansel stond. Op 22 april 1833 kwam de eerste klacht over hem bij de classis Alkmaar binnen. Lidmaat Jan Koeman had de dominee gevraagd zijn kind te dopen, wat Metz bruusk weigerde, waarna een conflict ontstond. Tijdens de eerstvolgende zondagdienst verkondigde Metz dat hij weliswaar het kind van Koeman zou dopen, maar niet “uit hoofde van zijn slecht gedrag”. Hij bad wel voor het kind, maar voegde er luid en duidelijk aan toe dat het “zeer ongelukkig was zulk een vader te hebben die hem aan zo veel wandaden schuldig maakte”. Metz sloot Koeman uit van het avondmaal en berichtte de classis dat Koeman een leugenaar was, zonder voornemen het besluit tot uitsluiting te herroepen. De zaak sleepte zich voort. Een jaar later, op 27 april 1834, schreef Metz aan de classis over “verregaande beschuldigingen met de boosaardigste samenspanning” tegen hem. Op 16 mei 1834 besloot de classis dat de predikant een proeftijd van een jaar kreeg, met extra toezicht van de kerkenraad. Na de proeftijd was het binnen een maand opnieuw mis. Op 21 juni 1835 constateerde de kerkenraad “verregaand plichtsverzuim en dronkenschap”, waardoor zijn zondagsdienst op het laatste moment moest worden afgelast. Tien dagen later onderschreven zestien leden van de kerkgemeente de klacht. Hangende de uitspraak werd Metz geschorst. Uiteindelijk oordeelde de classis dat afzetting uit het ambt de enige juiste keuze was, met name vanwege de dronkenschap en recidive ondanks vermaning en waarschuwing. De predikant had zelf onvoldoende bewijs van zijn onschuld aangeleverd. De zaak werd doorgestuurd aan het provinciaal kerkbestuur van Noord-Holland, dat op 5 maart 1836 concludeerde dat er voldoende bewijs was voor ontslag. Dit werd op 18 juli 1836 door de Algemene Christelijke Synode van de Hervormde Kerk in Den Haag bekrachtigd, waarmee Jacob Metz definitief uit zijn ambt werd gezet.
Documentaire over de annexatie van Tongelre in 1920
De Classis in de Moderne Tijd
Een classis (meervoud: classes) is een regionale vergadering waarin leden uit de kerkenraden uit een bepaalde regio vertegenwoordigd zijn. Als een kerkenraad ergens niet uitkomt en wil overleggen met kerken uit de buurt, kan de raad dat vraagstuk inbrengen op de classis. Een classis bestaat uit zes tot twaalf kerken en vergadert in de regel vier keer per jaar. Van elke classis worden vier ouderlingen en vier dominees afgevaardigd naar de Provinciale Synode (PS). Predikanten uit één classis werken vaak samen, bijvoorbeeld door bij toerbeurt voor te gaan in elkaars gemeente. Als een gemeente tijdelijk geen eigen predikant heeft, wordt een deel van het werk door een predikant uit de classis overgenomen.
De Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) zijn ingedeeld in 29 classes. Recentelijk, in 2018, stemden de vrijgemaakt-gereformeerde classis Alkmaar-Haarlem en de Nederlands-gereformeerde regio Alkmaar/Zaandam in met het feit dat de vrijgemaakt-gereformeerde predikant Jaap van den Bos in Zaandam vanaf die maand in alle Nederlands Gereformeerde Kerken mag voorgaan. Van den Bos verwacht eens per maand in een Nederlands Gereformeerde Kerk voor te gaan, en is daarmee de eerste vrijgemaakt-gereformeerde predikant die dit mag. Er is echter nog geen Nederlands-gereformeerde predikant die in alle Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) mag preken.
Andere Religieuze Gemeenschappen in Alkmaar
Naast de gereformeerde kerken kent Alkmaar een breed scala aan andere religieuze gemeenschappen, elk met hun eigen tradities en werkwijzen:
- Apostolisch Genootschap: Een plaats voor religieus-humanistische zingeving, met een focus op het ervaren van de schepping als een mysterie en het geloof in de gelijkwaardigheid van al het leven.
- Doopsgezinden: Een christelijke geloofsgemeenschap waar gelijkwaardigheid, ruimte voor diverse gedachten en geloofsopvattingen centraal staan. De nadruk ligt op hoe geloof zichtbaar wordt in het dagelijks leven, met respect, vertrouwen, vrede en liefde als leidende principes.
- Evangelische Broedergemeente (Hernhutters): Een wereldwijde gemeenschap die Jezus Christus als Heiland ziet en Zijn manier van leven als voorbeeld neemt. De Broedergemeente Noord-Holland is een regiogemeente die regelmatig samenkomt voor kerkdiensten, kringen, Bijbelstudie en feesten, en staat bekend om menselijke warmte, onderlinge verbondenheid en een levend geloof.
- Evangelische Lutherse Kerk: Een actieve, warme en betrokken gemeenschap die zich inzet voor de samenleving vanuit de Lutherse geloofsovertuiging.
- Leger des Heils: Gelegen aan de Burgpoelwaard 2-4 in Alkmaar, biedt deze instelling kerkdiensten op zondag, maaltijden gedurende de week, een kledingwinkel en een Raad-en-Daad balie.
- Open Hof: Gevestigd aan het Honkpad 2, vindt men hier de basis van het geloof in de bijbel. De gemeenschap deelt deze rijkdom in diensten en groepen, en probeert aanwezig te zijn voor mensen die hulp nodig hebben in Alkmaar.
- Protestantse Gemeente Alkmaar (PGA): Wil ruimte bieden aan het voortgaande verhaal van de Bijbel in ontmoeting en viering, met aandacht voor elkaar en openheid naar de samenleving.
- Remonstrantse kerk: Heeft een niet-dogmatisch karakter, met de nadruk op het beleven van het eigen geloof in vrijheid en verdraagzaamheid. Alle activiteiten zijn toegankelijk voor geïnteresseerden.
- Rooms-katholieke St. Dominicusparochie: Beschikt over meerdere kerken in Alkmaar en omgeving, en heeft een samenwerkingsverband met omliggende parochies. De St. Laurentiuskerk herbergt het relikwie van het H. Bloedwonder.
- Christengemeenschap: Een wereldwijde gemeenschap zonder verplichte dogma's, maar met sacramenten en ritualen. Staat open voor iedereen die aansluiting zoekt, met het uitgangspunt dat ieder mens burger is van de aardse en geestelijke wereld.
- CityLight Alkmaar: Wil mensen inspireren en toerusten om God te leren kennen, herstel te vinden en hun roeping uit te leven. De kerk biedt cursussen en trainingen aan en is een kerk voor alle generaties.
- Laatdiensten: Ontstonden vanuit een initiatief van Alkmaarders die een oecumenische viering misten. Vallen onder de Alkmaarse Raad van Kerken en bieden maandelijks een andere voorganger uit diverse denominaties, ondersteund door het professioneel geleide Laatkoor.
- Oud-Katholieke kerk: Staat in de katholieke traditie, met de nadruk op de eucharistie en het 3-voudig ambt van diaken, priester en bisschop, bekleedbaar door mannen en vrouwen met een partner en kinderen.
- Kapelkerk: Een gereformeerde kerk die voortkomt uit de protestantse traditie, met Jezus Christus centraal en de bijbel als inspiratiebron.
